a-saila Udmurtiera | Gramateka

Udmurtiera

UDMURT, UDMURTIANO, OUDMOURTE

 

Language family:  Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Permic.

Language codes:

        ISO  639-1   -

        ISO  639-2   udm

        ISO  639-3   udm

Glottolog: udmu1245

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Удмурт кыл Udmurt kıl ):

udmurt [UDM] hizk. Errusia (Europa); baita Kazakhstan ere.

udmurt alt north udmurt dial udmurt [UDM].

votiak alt  udmurt [UDM].

votyak alt  udmurt [UDM].

 

ERRUSIA (Europa)

 

udmurt (votiak, votyak) [UDM] 550.000 ama hizkuntz hiztun (% 77), 750.000 laguneko talde etnikokoak SESB ohian (1989ko errolda). Bi herrialdeetako populazio osoa 566.000. Udmurtia, 1.000 km Moskutik ipar-ekialdera, muga dituela Kama eta Cheptsa ibaiak, Ural Mendietatik hurbil. Izhyevsk (Ischewsk) da hiriburua. Halaber mintzatua Kazakhstanen. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Permic. Dialektoak: north udmurt (vessermyan, udmurt), south udmurt (southwestern udmurt). Elebitasuna errusieraz. Besermyanak tataro udmurtieradunak dira.

 

Hizkuntza / lengua: udmurtiera / udmurt / udmurtiano / oudmourte

Hiztunak / hablantes (2002): 566.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Udmurtia (Errusia).

 

 

HISTORIA. Finougriar familiako permiar adarreko hizkuntza, Udmurtia errusiar errepublikan mintzatua, non komiera eta komi-permierarekin talde permikoa osatzen duen. Benetan hizkuntza nazionala da herrialdean, idatzia, irakatsia, ofizialki aitortua eta duela hainbat belaunaldi arautua. Irrati-telebistek hainbat ordu ematen dute egunean udmurtieraz eta egunkariak eta aldizkariak ere publikatzen dira. Hizkuntza eranskaria da eta atzizkiak ditu jabetza, denbora, modua eta abar adierazteko. Udmurt, etnonimo autoktonoa, oud, dirudienez tribu izena eta mourt ‘gizona’ hitzek osatzen dute.

Ia udmurtiar herrialde osoa hegoaldean Kama beherea eta mendebalde, ipar eta ipar-ekialdean Viatka ibaiek eratzen duten lauki barruan kokatzen da. Eskualde hau finougriar hizkuntzalari askorentzat, bereziki hungariarrentzat, finougriar hizkuntzen ‘sehaska’ da. Teoria hau egia bada, udmurtiar herria litzateke arbasoen lurraldean geratzen den herri bakarra.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Zazpi bokal ditu, ez luzerik ezta diptongorik ere. B) Azentu tonikoa hitzaren azken silabak hartzen du salbu: indikatiboko era negatiboetan eta  ahaleran, non lehen silabak hartzen duen bietan. C) Emozioren bat adierazi nahi denean, beste silabaren batek ere har dezake eta ez azkenak.

 

 

Morfosintaxia. A) Morfemak (kasu eta aditz amaierak, atzizki posesiboak eta eratorpenekoak) erroaren ondoren jartzen dira. B) Ez du generorik. C) Plurala -ëc (kontsonante ondoren) eta -oc (bokal ondoren) elementuen bidez eratzen da. D) Hamabost kasu ditu. E) Adjektiboa, atzizki selektiborik ez badu, aldaezina da. F) Hona hemen udmurtieraz lehen 10 zenbakiak: одӥг (1), кык (2), куинь (3), ньыль (4), вить (5), куaть (6), сизьым (7), тямыс (8), укмыс (9), д (10).

Idazkera. Errusiar alfabeto zirilikoa gehi 4 zeinu:  Ӝ/ӝ, Ӟ/ӟ, Ӥ/ӥ eta Ӵ/ӵ.

 

 

HISTORIA. El udmurtiano, junto con el húngaro, estonio, lapón, etc, forma parte de la familia de las lenguas finougras, donde con las lenguas komi y komi-permyak constituye el grupo pérmico. Es verdadera lengua nacional del país, escrita, enseñada, oficialmente reconocida y normalizada después de varias generaciones. Radio y TV emiten varias horas diarias en udmurtiano y se publican periódicos y revistas. Es lengua aglutinante y posee sfijos para expresar posesión, tiempo, modo, etc. Udmurt, etnónimo autóctono, está formado por oud, al parecer nombre de la tribu y mourt ‘hombre’.

El país udmurtiano se inscribe casi todo él en el sur y noreste del cuadrilátero formado por los ríos Kama inferior al sur y la Viatca al oeste, norte y noreste. Esta región está considerada por muchos finougristas, sobre todo húngaros, como la “cuna” de las lenguas finougras. Si esta teoría es cierta, los udmurtianos son el único pueblo finougro permanecido en el territorio ancestral.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 7 vocales sin vocales largas ni diptongos. Posee 23 consonantes. B) El acento tónico cae por regla general en la última sílaba, excepto en las formas ngativas del indicativo y en el imperativo, donde en ambos cae en la primera silaba. C) Puede caer en otra sílaba que no sea la última cuando se trata de manifestar una emoción.

Morfosintaxis. A) Los morfemas (desinencias casuales y verbales, sufijos posesivos y de derivación) se posponen a los radicales. B) No posee género. C) El plural se forma mediante el sufijo -ëc (tras consonante) y -oc (tras vocal). D) Distingue 15 casos. E) El adjetivo, si no lleva sufijo selectivo alguno, es invariable. F) Los 10 primeros números em udmurtiano son: одӥг (1), кык (2), куинь (3), ньыль (4), вить (5), куaть (6), сизьым (7), тямыс (8), укмыс (9), д (10).

 

Escritura. Alfabeto ruso cirílico, más cuatro signos:  Ӝ/ӝ, Ӟ/ӟ, Ӥ/ӥ, y Ӵ/ӵ.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS OUDMOURTE, Une langue finno-ougrienne, un peuple d’Europe, L’Harmattan, Jean-Luc Moreau, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 276 or., Paris, 2009.

 

Parlons oudmourte liburuaren sinopsia:

 

Douze fois plus nombreux que les Lapons, deux fois plus que les Islandais, les Oudmourtes, peuple européen accueillant et chaleureux, nation éponyme d’une République dont la superficie  dépasse d’un bon quart celle de la Belgique, échappent au regard de la plupart des Occidentaux. Porteurs de noms russes, sont d'autant moins connus que leur territoire, haut lieu du complexe militaro-industriel soviétique, fut pendant des décennies interdit aux étrangers. Leur culture pourtant n’est pas morte. Tour à tour combattu par l’orthodoxie, comdamné, par l’athéisme d’État, concurrencé derechef par le renouveau de l’Eglise leur “animisme” ancestral se prolonge même encore de nos jours, tant dans les rituels agraires de quelques hameaux reculés que dans l’ethnofuturisme de leurs artistes les plus audacieux. Reconnue et normalisée, leur langue, lointaine parente du l’estonien, du finnois, et du hongrois, a permis dès le début du XXe siècle –sur le terreau d’une   riche tradition orale en dépit de la répression qui élimina dans les années 30, les écrivains les plus prometteurs– l’éclosion d’une vraie littérature. On trouvera dans le présent ouvrage un aperçu de sa grammaire, suivi de textes, de leur traduction et d’un lexique. 

 

UDMURTIAR ALFABETOA

UDMURT ALPHABET

 

Udmurtiar alfabetoa eta ahoskera

Udmurt alphabet and pronunciation (удмурт кыл алфавит)

 

 

Udmurtiar alfabetoa / Udmurt alphabet

 

Uppercase

Lowercase

Transliteration

IPA

Letter name

A

a

a

[ɑ]

а

Б

б

b

[b]

бэ

В

в

v

[v]

вэ

Г

г

g

[g]

гэ

Д

д

d

[d]; palatal [dʲ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

дэ

Е

е

e

[je]; [ʲe] when preceded by д, т, з, с, л, or н

е

Ë

ë

ë

[jo]; [ʲo] when preceded by д, т, з, с, л, or н

ё

Ж

ж

ž

[ʒ]

жэ

Ӝ

ӝ

[dʒ]

ӝэ

З

з

z

[z]; palatal [ʑ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

зэ

Ӟ

ӟ

[dʲʑ]

ӟe

И

и

i

[i]; [ʲi] when preceded by д, т, з, с, л, or н

и

Ӥ

ӥ

ï

[i]

точкаен и, точкаосын и ("dotted i")

Й

й

j

[j]

вакчи и ("short i")

К

к

k

[k]

ка

Л

л

l

[ɫ]; palatal [lʲ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

эл

М

м

m

[m]

эм

Н

н

n

[n]; palatal [nʲ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

эн

О

о

o

[o]

o

Ӧ

ӧ

ö

[ʌ] ~ [ə]

ӧ

П

п

p

[p]

пэ

Р

р

r

[r]

эр

С

с

s

[s]; palatal [ɕ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

эс

Т

т

t

[t]; palatal [tʲ] when followed by я, е, и, ё, ю or ь

тэ

У

у

u

[u]

у

Ф

ф

f

[f]

эф

Х

х

x

[x]

ха

Ц

ц

c

[t͡s]

цэ

Ч

ч

č

[t͡ɕ]

чэ

Ӵ

ӵ

tʲč

[t͡ʃ]

ӵэ

Ш

ш

š

[ʃ]

ша

Щ

щ

šč

[ɕ], [ɕː]

ща

Ъ

ъ

 

чурыт пус ("hard sign")

Ы

ы

y

[ɨ] ~ [ɯ]

ы

Ь

ь

'

[ʲ]

небыт пус ("soft sign")

Э

э

è

[e]

э

Ю

ю

ju

[ju]; [ʲu] when preceded by д, т, з, с, л, or н

ю

Я

я

ja

[jɑ]; [ʲa] when preceded by д, т, з, с, л, or н

я

 

 

Udmurtierak ez ditu bereizten bokal luze eta laburrak eta ez du harmonia bokalikorik.

 

 

The language does not distinguish between long and short vowels and does not have vowel harmony.

 

 

 

Labial

Alveolar

Post-
alveolar

Alveolo-
palatal

Palatal

Velar

plain

lat.

plain

lat.

Plosive

voiceless

p

t

 

 

 

 

 

k

voiced

b

d

 

 

 

 

 

ɡ

Affricate

voiceless

 

t͡s

 

t͡ʃ

t͡ɕ

 

 

 

voiced

 

d͡z

 

d͡ʒ

d͡ʑ

 

 

 

Fricative

voiceless

f

s

 

ʃ

ɕ

 

 

x

voiced

v

z

 

ʒ

ʑ

 

 

 

Nasal

m

n

 

 

 

ɲ

 

ŋ

Approximant

 

 

l

 

 

j

ʎ

 

Trill

 

r

 

 

 

 

 

 

 

 

Front

Central

Back

Unrounded

Round

Close

i

ɨ~ɯ

u

Mid

e

ə

ʌ

o

Open

a

 

 

Interrogative pronouns (all cases)

Case

кин-

English

мa-/кыт-

English

Nominative

кин

who

мa

what

Accusative

кинэ

whom

мae

what

Genitive

кинлэн

whose

мaлэн

of what

Ablative

кинлэсь

from whom

мaлэсь

from what

Dative

кинлы

to whom

мaлы

to what

Instructive

кинэн

with whom

мaин

with what

Abessive

кинтэк

without whom

мaтэк

without what

Adverbial

кинъя

in whose way

мaя

in what way

Innessive

кытын

where

Illative

кытчы

to where

Elative

кытысь

from where

Egressive

кытысeн

start from where

Terminative

кытчыoзь

end up where

Prolative

кытӥ

along where

Approximative

кинлaнь

towards whom

мaлaнь

towards where

 

Testu-lagina / Sample text

 

Элькун азьмуртлэн резеденцияз кун кивалтон езъёслэн ыстэм муртъёссы, муницип кылдытъёслэн но ёрос администрациослэн торооссы, райпоослэн кивалтӥсьёссы гуртъёсын нимаз адямиосын поттэм ваньбурез басьтон но ас понназы ужась хозяйствоосты азинтон ужпумъёсты эскеризы. Та кенешын ик калыклэсь сӥльзэ но йӧлзэ басьтонэз умойгес радъянъя элькун конкурслы йылпумъянъёс лэсьтэмын.