a-saila Txekiera | Gramateka

Txekiera

TXEKIERA

CZECH, CHECO, TCHÈQUE

 

Language family: Indo-European, Slavic, West, Czech-Slovac.

Language codes:

        ISO  639-1   cs

        ISO  639-2   cze  (B)

                              ces  (T)

ISO  639-3    ces

Linguasphere:  53-AAA-da < 53-AAA-b...-d.

                          (Varieties: 53-AAA-daa to 53-AAA-dam).

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: český):

bohemian alt czech [CZC].

cestina alt czech [CZC].

czech [CZC] hizk. Txekia; baita AEB, Austria, Bulgaria, Israel, Kanada, Polonia eta Ukraina ere.

czech-moravian dial czech [CZC].

 TXEKIA

 czech (cestina, bohemian) [CZC] 10.004.800 hiztun (1990, WA). Herrialde guztietako populazio osoa 12.000.000 (1999, WA). Mendebaldea, Bohemia, Moravia, Silesia. Halaber mintzatzen da AEB, Austria, Bulgaria, Israel, Kanada, Polonia eta Ukrainan ere. Indo-European, Slavic, West, Czech-Slovac. Dialektoak: central bohemian, czecho-moravian, hanak, lach (yalach), northeast bohemian, southwest bohemian. Txekiar eta eslovaliar dialekto guztien hiztunak inherenteki ulerkorrak dira beren artean. Hizkuntza nazionala, gramatika, SVO.

 

Hizkuntza / lengua: txekiera / czech / checo / tchèque.

Hiztunak / hablantes (2001): 12.000.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Txekia (10.004.800), AEB (110.000),  Kanada, Errusia, Polonia, Austria, Eslovakia.

 

 

HISTORIA. Poloniera eta  eslovakiera ere hartzen dituen eslaviar familiako mendebaldeko adarreko indoeuropar hizkuntza, Txekiar Errepublikan berezkoa.Halaber deitzen zaio bohemiera ere, I m.an lurraldea okupatu zuen boii tribuari hartutako izena. Txekiarrek beren hizkuntzari cesky deitzen diote, ingelesek czech, frantsesek tchèque eta alemanek tschchisch.

 

Txekiar lurraldea hainbat erresumaren parte izan zen (Moravia Haundia) eta oro har, alemaniar eraginaren pean egon zen XVII m-ra arte, orduan austriar Inperiora igaro zelarik.

XI. m baino lehenago txekiera eslovenieraren bizantziar karaktereekin idatzi zen. Pragako unibertsitatea txekiar kulturaren patroitzat hartua izan zen Karlos IVaren erreinuan fundatu zen. Jan Hus, Bohemiako erreformatzaile erlijiosoak prestijio handia eman zion ordura arte baserritarren hizkuntzatzat kontsideratua zen hizkerari, duintasun berria eman ziolarik berak erabiltzean. Bere liburuek oinarri sendoa eman zioten txekierari eta etorkizun idatzia segurtatu zioten. 1593an, Biblia txekierara itzultzean hau hizkuntzaren arau bilakatu zen. Hizkuntzaren lehenengo monumentuak Hospodine, pomiluj ny (Jauna, erruki zakizkigu) y Svatý y Václave (Václav santuari abestia).

 Herritar mintzairan, txekierak eta eslovakierak ezberdintasun fonetiko eta sintaktiko arinak dituzte. Eslovakierak sistema fonetiko arkaizantexegoa du eta txekiera, berriz, flexio morfologikoan kontserbadoreagoa da. Bi aldaki garrantzizko ditu, moraviera eta silesiera.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.  A) Intonazioaren ozentasunak eta bere tinbreak bereizten dute txekiera mendebaldeko beste eslaviar hizkuntzetatik, eta baita perpausaren barruan multzo fonikoaren intonazioak hitzaren lehenengo silaba tonikoak ere. B) Baditu hots bereziak: h laringeko ozena; t’ (ti), d’ (di), ň (n) horzkari bustiak; r dardarkaria; ř, r bustiaren antzekoa; baditu bokal luzeak. Batez ere bokal sudurkarien ezak bereizten du polonieratik. Ohikoak dira r eta l fonemen balore bokalikoak.

Morfosintaxia. A) 3 genero ditu (maskulinoa, femeninoa eta neutroa), 2 numero (singularra eta plurala) eta substantiboak 6 deklinabidetan bereizten ditu eta hauek 7 kasu dituzte (nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, lokatiboa eta bokatiboa). B) Aditzak 3 modelotan jokatzen dira, aspektua nabarmenduz. Perpauseko beste hitzekiko askatasun handia dauka. C) Deklinabideak izan arren, preposizioak ere erabiltzen ditu. D) Hona hemen txekieraz lehenengo 10 zenbakiak: jeden (1), dva (2),  tři (3),  čètyri (4), pĕt (5), šest (6), sedm (7), osm (8), devĕt (9),  deset (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.  Zeinu diakritikoak eransten zaizkio bere soinu propioak adierazteko.

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la rama occidental de la familia eslava de la que también forman parte el eslovaco y el polaco y que es propia de la República Checa. También se denomina bohemio, nombre procedente de la tribu boii que ocupó el territorio de la república en el s. I. Los checos llaman a su lengua cesky, los ingleses czech, los franceses tchèque y los alemanes tschchisch.

El territorio checo perteneció a diferentes reinos (Gran Moravia) y en general, estuvo bajo la influencia alemana hasta el s. XVII, en que pasó a formar parte del Imperio austríaco.

 Antes del s. XI el checo se escribía con los caracteres bizantinos del esloveno. La universidad de Praga fue fundada bajo el reinado de Carlos IV, considerado el patrón de la cultura checa. El reformador religioso de Bohemia, Jan Hus, prestigió la lengua hasta entonces menospreciada por rural. Su condición de héroe nacional dotó de una nueva dignidad al habla rural que él mismo utilizaba. Sus libros afianzaron la lengua checa y determinaron su futuro como lengua escrita. En el año 1593, la traducción al checo de la Biblia se convirtió en norma lingüística. Los primeros monumentos de la lengua fueron el cántico Hospodine, pomiluj ny (Señor, ten pidad de nosotros) y Svatý y Václave (canto a san Václav).

 

En el uso popular, el checo y el eslovaco muestran ligeras diferencias fonéticas y sintácticas. El eslovaco posee un sistema fonético algo más arcaizante, en tanto que el checo es más conservador  en la flexión morfológica. Cuenta con 2 importantes variedades, el moravio y el silesio.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) La sonoridad de la entonación y su timbre distinguen al checo de las demás lenguas eslavas occidentales, así como la entonación del grupo fónico dentro del entorno de la oración en la primera sílaba tónica de la palabra. B) Posee sonidos especiales : la laríngea sonora h; las dentales palatizadas t’ (ti), d’ (di), ň (n); la vibrante r; la ř, especie de r palatal; posee vocales largas. Se diferencia del polaco particularmente por la ausencia de vocales nasales. Son frecuentes los valores vocálicos para la r y la l.

Morfosintaxis. A) Distingue 3 géneros (masculino, femenino y neutro), 2 números (singular y plural) y clasifica a sus nombres en 6 declinaciones que utilizan 7 casos (nominativo, genitivo, dativo, acusativo, instrumental, locativo y vocativo). B) Los verbos se conjugan según 3 modelos en los que destaca el aspecto. Goza de una gran libertad de colocación con respecto a las demás palabras de la oración. C) A pesar de las declinaciones se utilizan preposiciones. D) Los 10 primeros números en checo son: jeden (1), dva (2),  tři (3),  čètyri (4), pĕt (5), šest (6), sedm (7), osm (8), devĕt (9),  deset (10).

Escritura. Alfabeto latino. Se le  añade  algunos signos diacríticos para indicar los sonidos propios.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 ¿QUIERE USTED HABLAR CHECO?, Chcete Mluvit Česky?  Checo para principiantes, Mgr. Elga Čechová, Ph Dr. H. Trabelsiová, Ing. H. Putz. 20,5x15, 397 or., Liberec, 1994.

CHECO, Guía de conversación esencial para el viajero, Espasa, 15,5x9, 254 or., Madrid, 2006.

PARLONS TCHÈQUE, Dagmar Hobzová-Monod eta Antoine Marès, L'Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 383 or., Paris, 2016.

 Parlons tchèque liburuaren sinopsia:

Située en Europe centrale, la République tchèque est un État issu de la Tchécoslovaquie après la division entre les Pays tchèques et la Slovaquie en 1993. Depuis le 1er mai 2004, elle est membre de l'Union européenne. Le tchèque, appartenant à la famille des langues slaves, est la langue officielle de la République tchèque. 

L'ouvrage Parlons tchèque s'adresse à tous ceux qui souhaitent se faliriariser avec les bases de la grammaire, de la pratique de la langue tchèque, et de son vocabulaire. Il contient également une présentation historique et une introduction à la culture.

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 ČESKO-ANGLICKÝ / ANGLICKO-ČESKÝ, Poltsikorakoa, Slovník do kapsy, Lektorovala: Denise Carelse, 9,5x8, 542 or., Brno, 1980.

ŠPANĚLSKO-ČESKÝ / ČESKO-ŠPANĚLSKÝ, Poltsikorakoa, Kapesní Sĺovník, Dr. Libuše Prokopová, 12x9, 646 or., Praha, 1964.

 

TXEKIAR ALFABETOA

CZECH ALPHABET

 

 

Txekiar alfabetoak 42 grafema ditu. Q eta W erdal maileguetan bakarrik erabiltzen dira eta Kv eta V letrek ordezkatzen dituzte hitza natural bihurtu denean; dz eta dž digrafoak ere areago erabiltzen dira atzerritar hitz mailegatuekin  eta alfabetoan ez dute leku bereizirik.

Diakritikodun letra gehienak Jan Husek egindako erreformen bidez erantsi ziren XV. m.aren hasieran, latindar alfabetoan txekieraz idazteko  baliokiderik ez zuten digrafo eta trigrafoak ordezkatzeko. XVI. m.an zehar, Ů letra (historikoki Ó bat baina ez Ú bezala ahoskatua) erantsi zitzaion zerrendari. Alfabetoan desagertu zen digrafo bakarra Ch izan zen, H eta I letren artean kokatua, ch alemana edota X [x] errusiar hotsaren antzekoa adieraziz.

 

Azentu zorrozdun (čárka) letrak(Á, É, Í, Ó, Ú, Ý) eta Ů kroužek letra denak adierazten bokal luzeak direla.

Háček (ˇ) diakritikoak oinarrizko letraren palatalizazio historikoa adierazten du. Č, Ř, Š eta Ž letrek normalki kontsonante posthobikariak irudikatzen dituzte eta dagozkien oinarrizko lreten ondoren zerrendatzen dira; Ď, Ň, Ť letrek, berriz, kontsonante sabaikariak irudikatzen dituzte eta beren baliokide ez-diakritikoen ordena dute alfabetoan.

 

 

The alphabet consists of 42 graphemes. The letters Q and W are used exclusively in foreign words, and are replaced with Kv and V once the word becomes "naturalized"; the digraphs dz and are also used mostly for foreign words and do not have a separate place in the alphabet.

Most of the diacritic letters were added to the alphabet through reforms brought about by Jan Hus at the beginning of the 15th century to replace the digraphs and trigraphs used to write Czech sounds that had no equivalent in the Latin alphabet. During the 16th century, the letter Ů (historically an Ó but now pronounced as Ú) was added to the list. The only digraph left in the alphabet is Ch, being ordered between the H and I, indicating the sound similar to the German "ch" or the Russian Х [x]).

The acute accent (čárka) letters (Á, É, Í, Ó, Ú, Ý) and the kroužek letter Ů all indicate long vowels.

The háček (ˇ) indicates historical palatalization of the base letter. The letters Č, Ř, Š, and Ž currently represent postalveolar consonants and are ordered behind their corresponding base letters; while Ď, Ň, Ť represent palatal consonants and have the same alphabetical ordering as their non-diacritic counterparts.

 

 

A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch, I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž

 

Letren izen-ahoskerak / Letter names and pronunciation

 

Letter

Name

IPA value

A a

á

/a/

Á á

dlouhé á

/aː/

B b

/b/

C c

/ts/1

Č č

čé

/tʃ/1

D d

/d/

Ď ď

ďé

/ɟ/

E e

é

/ɛ/

É é

dlouhé é

/ɛː/

* Ě ě

ije,
é s háčkem

/ɛ/, /jɛ/

F f

ef

/f/

G g

/ɡ/

H h

/ɦ/²

Ch ch

chá

/x/²

I i

í,
měkké í

/ɪ/

Í í

dlouhé í,
dlouhé měkké í

/iː/

J j

/j/

K k

/k/

L l

el

/l/

M m

em

/m/

N n

en

/n/

Ň ň

/ɲ/

O o

ó

/o/

Ó ó

dlouhé ó

/oː/

P p

/p/

Q q

kvé

/kv/

R r

er

/r/

Ř ř

/r̝/³

S s

es

/s/

Š š

/ʃ/

T t

/t/

Ť ť

ťé

/c/

U u

ú

/u/

Ú ú

dlouhé ú,
ú s čárkou

/uː/

* Ů ů

ů s kroužkem

/uː/

V v

/v/

W w

dvojité vé

/v/

X x

iks

/ks/

Y y

ypsilon,
krátké tvrdé í

/ɪ/

Ý ý

dlouhé ypsilon,
dlouhé tvrdé í

/iː/

Z z

zet

/z/

Ž ž

žet

/ʒ/

 

 

 

 

 

Ě eta Ů ia inoiz ez dira kapitaltzen; hitz hasieran ezin direlako gertatu. Forma sintetiko hauek idaztean  maiuskula txikietan bakarrik erabiltzen dira, hala nola egunkarietako titularretan.

Ligatura ez ofizialetan batzuetan afrikariak transkribatzeko erabiltzen dira: /ts/, /dz/, /tʃ/, /dʒ/. Gaurko IPA bertsioak bi letra bereiziak erabiltzen ditu, tiebar baten bidez lotu daitezkeelarik.

Kontsonanteak ozentze edo desozentze alofonikoen mende daude; belar eta glotal igurzkarien arteko bereizketa ez da egiten /x/ alofono ozena /ɣ/ edo /ɦ/ bihurtuz eta /ɦ/ alofono gorra /h/ edo /x/ bihurtuz.

 

"R hankaluzea" ‹ɼ› batzuetan ‹ř› ozena transkribatzeko erabiltzen da (ez ofizialki). Karaktere hau IPAtik kendu eta  R minuskulak ordezkatu zuen  "up-tack" marka diakritikoarekin, zeinak adierazten baitu “goiko bibrazio albeolarra”.

F eta G letrak /f/ eta /g/ soinuak irudikatzen dituzte, zeinak /v/ eta /k/ fonemen alofonoak ez direnean, jatorriz atzerrikoak diren izen eta hitzetan bakarrik erabiltzen diren. Nahikoa arruntak dira gaur txekiar hizkuntzan, baina txekiar gutxi batzuek arazoa dute horiek ahoskatzeko.

 

 

 The letters Ě and Ů are practically never capitalized; because they cannot occur at the beginning of any word. These rather synthetic forms are only used in the small caps writing style, e.g. in newspaper headlines.

Unofficial ligatures are sometimes used for the transcription of affricates: /ts/, /dz/, /tʃ/, /dʒ/. The actual IPA version supports using two separate letters which can be joined by a tiebar.

Consonants are subject to allophonic voicing or devoicing; the distinction between velar and glottal fricatives is not made so that the voiced allophone of /x/ may be /ɣ/ or /ɦ/ and the voiceless allophone of /ɦ/ may be /h/ or /x/.

The "long-leg R" ‹ɼ› is sometimes used to transcribe voiced ‹ř› (unofficially). This character was withdrawn from the IPA and replaced by the "lower-case R" with the "up-tack" diacritic mark, which denotes "raised alveolar trill".

The letters F and G represent sounds, /f/ and /ɡ/, which, when not allophones of /v/ and /k/, are used exclusively in words and names of foreign origin. They are now common enough in the Czech language, however, that few Czechs have problems pronouncing them.

 

 

Testu-lagina txekieraz / Sample text in Czech

 

Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.

A recording of this text by Vaclav Dekanovsky

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)