a-saila Talishera | Gramateka

Talishera

TALYSH, TALIS, TALYSH

 

Language family:  Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Talysh.

Language codes:

        ISO  639-1     -

        ISO  639-2     -

        ISO  639-3     tly

Glottolog: taly1247

Linguasphere:  58-AAC-ed.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: tolışə zıvon, толышә зывон, تالشی زَوُن):

talesh alt talysh [TLY].

talish alt talysh [TLY].

talishi alt talysh [TLY].

talysh [TLY] hizk. Azerbaijan; baita Iran ere.

talyshi alt talysh [TLY].

 

AZERBAIJAN

 

talysh (talish, talesh, talyshi) [TLY] 800.000/1.000.000 hiztun (1996). Bi herrialdeetako populazio osoa 800.000/2.0000.000. Viliazh-Chai Ibaiaren kaspiar hego kostan zehar. Agian badira hiztunak Asia Zentralean eta Siberian. Halaber mintzatua Iranen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Talysh. Dialektoak: astara, lenkoran, lerik, massali. Ipar talishera Azerbaijan eta Iranen. Azerbaijango dialektoak oso antzekoak. Harzanieraren hurbilekoa. Azerbaijanera erabiltzen da literaturan. Hiztunak elebidunak dira azerbaijaneraz. 4. mailara arte irakasten da eskolan. Hiztegia, gramatika; arabiar idazkera erabiltzen zen; egunkariak.

 

IRAN

 

talysh (talish, talesh, talishi) [TLY] 112.000 hiztun (1993). Kaspiar Itsatsoan zehar Kepri-Chal arte, Gilan Province ipar-mendebaldea kostako lautadan zehar. Ipar talishera hedatzen da Astara inguruan eta Kaspiar kostaldean Azerbaijanen; talishera zentrala hedatzen da Asalem-Hashptar eskualdean Kaspiar kostaldean zehar Iranen; hego talishera hedatzen da Shandermen, Masal, Masule inguruan eta Gilan Province-ko mendien inguruan. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Talysh. Dialektoak: northern talishi, central talyshi, southern talyshi. Emandako dialektoak izan daitezke hizkuntzak. Harzanieraren antzekoa. Agajania eta sasania izan daitezke dialektoak.  Elebitasuna pertsierarekin. Ikus sarrera nagusia Azerbaijanen.

 

Hizkuntza / lengua: talishera / talysh / talis / talysh

Hiztunak / hablantes (2002): 800.000/2.0000.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Azerbaijan, Iran.

 

 

HISTORIA. Talishtarren herria Iran eta Azerbaijan herrialdeen arteko mugaren bi aldeetan bizi da. Hizkuntza, eskualde geografikoa aspaldidanik, mendiak eta basoak non herria kokatzen baita,  talish/tolış izenez ezagutzen dira.

 

Sobietar Batasunaren amaiera arte (1991), ez zeukaten komunikaziorik muga zela medio eta talishtarrak bi norabidetan bilakatu dira. Azerbaijangoak mendietan bizi dira, klima lehorrean eta besteak behe kosta-lur heze eta azpitropikaletan.

 

 

Zaila da hiztunen kopurua jakitea. Ehunka mila batzuk agian. 1926ko erroldaren arabera, 77.039 talishtar zeuden sobietar Azerbaijanen. 1959an azeritzat ziren kontsideratuak eta ustez ez ziren 10.500 hiztun baino gehiago Azerbaijanen.

Kultura autoktonoa folklorera mugatzen da ia erabat. Azken aldian hizkuntza eta eskualdea baloratzen hasiak dira.  Hizkuntzaren estudioak XIX. m.aren erdialdean hasi ziren. Lehen ikertzaileak A. Xodzko, I.N. Berezin, P.F. Riss, B.A. Dorn sobietarrak eta baita W. Geiger, J. de Morgan okzidentalak ere beste batzuen artean.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Zazpi bokal eta 22 kontsonante ditu. B) Normalean azentua azken silabak hartzen du. C) Silaba eta hitz amaieran diptongatzeko joera du.

 

Morfosintaxia. A) Izenak adierazten ditu numeroa, kasua, mugatuak eta mugagabeak. B) Izenen plurala singularrari -on erantsiz eratzen da. C) Konparatiboa -ku postposizioa eta çι preposizioa erabiliz eratzen da. D) Superlatiboa -ədə edota ve, lap ‘oso’ adberbioak eta ən ‘-en’ erabiliz osatzen da. E) Hitzen ordena SOV da. F) Zenbaki ordinalak turkoaren antzekoa den -minci atzizkia erabiliz osatzen dira: iminci lehenengoa, diminci bigarrena. G) Hiztegi gehiena persieraren antzekoa da eta beste termino askok turkieran du jatorria. H) Hona hemen talisheraz lehenengo 10 zenbakiak: i (1), dι (2), se (3), ço (4), penc (5), şeş (6), haft (7), şt (8), nəv (9), da (10).

 

 

Idazkera. Ez dago talishtar alfabetorik. Sobietarren garaian alfabeto azeri zirilikoa erabiltzen zen, baina 1992ko maiatzaren 16az gero, azerbaijandar alfabeto latindarra darabilte.

 

 

HISTORIA. Los talises forman un pueblo que vive a ambos lados de la frontera entre Iran y Azerbaijan. La lengua, el lugar geográfico desde la antigüedad, las montañas y los bosques  donde se ha instalado el pueblo son designados con el epíteto talysh/tolış.

Hasta finales de la Unión Soviética (1991), no había ninguna comunicación debido a la frontera, por lo que los talis han evolucionado en dos direcciones. Los de Azerbaijan viven en las montañas donde el clima es seco y los otros viven en las tierras costeras bajas y húmedas subtropicales.

Es difícil saber el número de hablantes. Puede que algunos cientos de miles. Según el censo de 1926, había 77.039 talises en Azerbaiján soviética. En 1959 eran considerados azeríes y se estimaba no más de 10.500 en Azerbaiján hablantes de talís.

La cultura autóctona se limita mayormente al folklore. Últimamente empiezan a poner en valor esta antigua región y su lengua. El estudio de la lengua comenzó a mediados del s. XIX. Los primeros investigadores fueron los soviéticos A. Xodzko, I.N. Berezin, P.F. Riss, B.A. Dorn y también los occidentales W. Geiger, J. de Morgan y otros.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 7 vocales y 22 consonantes. B) Por regla general, el acento recae en la última sílaba. C) Tiene tendencia a la diptongación al final de sílaba y palabra.

Morfosintaxis. A) El nombre señala el número, el caso, la determinación y la indeterminación. B) El plural de los  nombres  se forma añadiendo -on al singular. C) El comparativo se forma empleando la postposición -ku y la preposición çι. D) El superlativo se expresa mediante la postposición -ədə o los adverbios ve, lap ‘muy’ y con ən ‘el/la más’. E) El orden de las palabras es SOV.  F) Los números ordinales  se forman con el sufijo -minci, muy parecido al turco: iminci primero, diminci segundo. G) La mayoría del vocabulario se semeja al persa y muchos otros términos tienen origen en la lengua turca. H) Los 10 primeros números en talis son: i (1), dι (2), se (3), ço (4), penc (5), şeş (6), haft (7), şt (8), nəv (9), da (10).

Escritura. No existe alfabeto talís. Durante la época soviética se utilizó el alfabeto azerí cirílico, pero después de 16 de mayo de 1992, se ha adoptado el alfabeto azerbaijanés latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS TALISH, Azerbaïdjan / Iran, l’Harmattan, Irada Piriyeva, gramatika eta hiztegia, 21,5x14, 125 or., Paris, 2010.

 

Parlons talysh liburuaren sinopsia:

 

         Les Talish viven aux confins de l’Iran et de l’Azerbaïdjan. Ce peuple de langue indo-européenne apparentée au farsi vit dans des conditions culturelles différentes dans les deux pays. En Iran, où ils sont plus de 100.000, leur langue n’est pas enseignée et seul le farsi est officiel. En Azerbaïdjan, où ils sont un peu moins nombreux, des efforts sont faits depuis l’indépendence pour la promouvoire. Elle s’écrit avec l’alphabet latin de l’azerbaïdjanais.

         Le lectur sera intéressé par les spécificités linguistiques et culturelles que le peuple talysh a su préserver au long des siècles.

 

TALISHERA ALFABETOA

TALISH ALPHABET

Talishera alfabetoa eta ahoskera / Talysh alphabet and pronunciation

 

 

Fonologia eta ortografiak / Phonology and scripts

 

Monotongoak / Monophthongs

 

IPA

1929–1938

ISO 9

Perso-Arabic script

KNAB (199x(2.0))

Cyrillic

Other Romanization

Example(s)

ɒː

a

a

آ, ا

a

a

â

âv

æ

a

َ, اَ

ǝ

ә

a, ä

asta

ə

ә

-

ِ, اِ or َ, اَ

ə

ə

e, a

esa

e

e

ِ, اِ

e

e

e

nemek

o

o

o

ا, ُ, و

o

о

o

šalvo

u

u

u

او, و

u

y

u

udmi

y

u

-

او, و

ü

y

ü

salü, kü, düri, Imrü

i

ъ

y

ای, ی

ı

ы

i

bila

i

i

ای, ی

i

и

i, ị

neči, xist

 

Diptongoak / Diphthongs

 

IPA

Perso-Arabic script

Romanization

Example(s)

ɒːɪ

آی, ای

âi, ây

bâyl, dây

اَو

aw

dawlat

æɪ

اَی

ai, ay

ayvona, ayr

اُو

ow, au

kow

اِی

ey, ei, ay, ai

keybânu

æːɐ

اَ

ah

zuah, soahvona, buah, yuahnd, kuah, kuahj

eːɐ

اِ

eh

âdueh, sueh, danue'eh

ɔʏ

اُی

oy

doym, doymlavar

 

Kontsonanteak / Consonants

 

IPA

1929–1938

ISO 9

Perso-Arabic script

KNAB (199x(2.0))

Cyrillic

Other Romanization

Example(s)

p

p

p

پ

p

п

p

pitâr

b

в

b

ب

b

б

b

bejâr

t

t

t

ت, ط

t

т

t

tiž

d

d

d

د

d

д

d

debla

k

k

k

ک

k

к

k

kel

ɡ

g

g

گ

g

г

g

gaf

ɣ

ƣ

ġ

غ

ğ

ғ

gh

ghuša

q

q

ق

q

ҝ

q

qarz

c, ç

č

چ

ç

ч

ch, č, c

čâki

j

ĉ

ج

c

ҹ

j, ĵ

jâr

f

f

f

ف

f

ф

f

fel

v

v

v

و

v

в

v

vaj

s

s

s

س, ص, ث

s

с

s

savz

z

z

z

ز, ذ, ض, ظ

z

з

z

zeng

ʃ

ş

š

ش

ş

ш

sh

šav

ʒ

ƶ

ž

ژ

j

ж

zh

ža

x

x

h

خ

x

x

kh

xâsta

h

h

ه, ح

h

һ

h

haka

m

m

m

م

m

м

m

muža

n

n

n

ن

n

н

n

nân

l

l

l

ل

l

л

l

lar

"L mixed with I" (maybe lʲ?)

-

-

-

-

-

-

xâlâ, avâla, dalâ, domlavar, dalaza

ɾ

r

r

ر

r

р

r

raz

j

y

j

ی

y

ј

y, j

yânza

 

Ezberdintasunak pertsierarekiko / Differences from Persian

 

Talysh

Example

Persian

Example

Translation

u

duna

â

dâne

seed

i

insân

initial e

ensân

human being

e

tarâze

u

terâzu

balance (the apparatus)

e

xerâk

o

xorâk

food

a in compound words

mâng-a-tâv

mah-tâb

moonlight

v

âv

b

âb

water

f

sif

b

sib

apple

x

xâsta

h

âheste

slow

t

tert

d

tord

brittle

j

mija

ž

može

eyelash

m

šamba

n

šanbe

Saturday

mēra

medial h

mohre

bead

ku

final h

kuh

mountain