a-saila Sursilvanera | Gramateka

Sursilvanera

SURSILVAN, SURSELVANO, SURSILVAIN

 

Language family (Romansch): Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Rhaetian, Romansch.

Language codes (Romansch):

        ISO  639-1   rm

        ISO  639-2   roh

        ISO  639-3   roh

Linguasphere:  51-AAA-k

                

Beste izen batzuk (erromantxeraren autoglotonimoa: rumantsch):

rhaeto-romance alt romansch [RHE].

rheto-romance alt romansch [RHE].

romanche alt romansch [RHE].

romansch [RHE] hizk. Suitza.

romansh alt romansch [RHE].

romansh alt romansch [RHE].

suesilvan dial romansch [RHE].

surselva alt sursilvan dial romansch [RHE].

sursilvan-oberland dial romansch [RHE].

 

SUITZA

 

romansch (rheto-romance, rhaeto-romance, romansh, romanche) [RHE] 40.000 hiztun edo populazioaren % 0,6 (1990ko errolda). Suitza, Austria eta Italiako mugak; Grisoniako (Graübunden) Kantoia, Surselvako Grisons ibarrean, Voderrhein bailara; Engadin eta Val Mustair, Suitzaren hego-ekialdea. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Rhaetian. Dialektoak: lower engadine (puter-lower engadine, grisons), upper engadine (vallader-upper engadine), sursilvan (surselva, sutsilvan-hinterrhein) sursilvan-oberland, surmiran-albula. Friulera, ladinera eta erromantxera hizkuntza bereiziak dira (R. A. Hall, Jr., komunikazio pertsonala, 1978). % 78ko antz lexikala italiera eta frantsesarekin, % 76 katalanarekin, % 74 espainiera, sardiniera eta  portugesarekin. % 72 errumanierarekin. Hiztunak elebidunak dira. Aleman estandarra da irakaskuntzako hizkuntza. Badago idazkera batu ofiziala gaur, Grischuna deitua. Hizkuntza ofiziala; dialekto denak irakasten dira eskolan. Egunkariak.

 

Hizkuntza / lengua: sursilvanera /  sursilvan / surselvano / sursilvain.

Hiztunak / hablantes (2001): 40.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Muster eta Flims hirien inguruan.

 

 

HISTORIA. Surselva distritua Grisonia (Graubünden) kantoiko distritu administratiboa da Suitzan, 21.915 biztanlerekin (2009). Voderrhein bailara eta bere hegi guztiak hartzen ditu. Susela oihan baten zati bat da (romonsch: selva) eta “oihanpea” adierazten du. Bertan mintzatzen da erromantxera gehien (sursilvanera erromantxeraren dialektoa da). Badira alemanez diharduten komunitate batzuk, bi garrantzizkoenak Obersaxen eta Vals izanik, Walserrek XIII. m.an sortuak.

 

Erromantxera 5 dialektotan zatitua aurkitzen da, hauterik hedatuena sursilvanera izanik, Muster eta Flims hirien inguruan mintzatua.

Erromantxera (halaber deitua romansch, rumants(c)h, alemanez Rätoromanisch, italieraz romancio ere) Suitzako 4 hizkuntza ofizialetarik bat da, aleman, italiera eta frantsesarekin batera. Erretorromantzeetarik bat da eta uste da latin arrunta duela jatorri erromataren garaian eskualdearen okupatzaileek mintzatua eta, horrexegatik, oso antz handikoak ditu frantsesa, okzitaniera eta lonbardiera. Suitzan hiztun gutxien dituen hizkuntza da. Suitzako 7,7 milioi biztanleen % 0,9 gaur.

 

Erromantxeraren dialektoak, hego Suitzan, antz handikoak dira eta denak dira erretorromanieraren familiakoak. Familiako beste hizkuntzak ipar Italian mintzatzen dira. Ladinoa, erromantxeraren hantz handiena duena, 22.550 bat hiztunek mintzatzen dute Dolomita mendietan Trentinon, eki Tirolen eta Bolano probintzian eta friulera 550.000/595.000 pertsonak mintzatzeb dute Italiako ipar-ekialdean.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfologia. Hona hemen sursilvaneraz eta friuleraz lehenengo 10 zenbakiak:

Sursilvaneraz: in, ina (1), dus, duas (2), treis (3), quater (4), tschun (5), sis (6), siat (7), otg (8), nov (9), diesch (10).

Friuleraz: un, une (1), doi, dos (2), tre (3), cuatri (4), cinc (5), sis (6), siet (7), vot (8), nuv (9), dis (10).

 

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. El distrito de Surselva es un distrito administrativo perteneciente al cantón de Grisones (Graubünden) en Suiza, con una población de 21.915 habitantes (2009). Abarca el valle de Voderrhein y todas sus laderas.  Surselva forma parte de una selva (romonsch: selva), y significa “bajo la selva”. Es una de las pocas áreas donde más se habla el romanche (el sursilvano es un dialecto del romanche). Existen unas pocas comunidades que hablan alemán, siendo dos de las más importantes Obersaxen y Vals, fundadas en el s. XIII por Walser.

El romanche está fragmentado en 5 dialectos de los cuales el más extendido es el surselvano, hablado alrededor de las ciudades de Muster y Flims.

El romanche (también llamado romansch, rumants(c)h, en alemán Rätoromanisch, italiano romancio) es una de las 4 lenguas oficiales de Suiza junto con el alemán, italiano y francés. Es una de las lenguas reto-romances y se cree que  desciende del latín vulgar  hablado por los ocupantes de la región en la época romana y, por ello, está fuertemente relacionado con el francés, occitano y lombardo. Es la lengua que menos hablantes posee en Suiza. Es hablado  hoy por 0,9% de los 7,7 millones de habitantes de Suiza.

Los dialectos del romanche hablados en el sur de Suiza están estrechamente relacionados y todos pertenecen a la familia reto-romance. Los otros componentes de la familia se hablan en el norte de Italia. El ladino, al que más se parece el romanche, lo hablan unos 22.550 en las montañas dolomitas de Trentino, sur de Tirol y en la provincia de Bolano y el friulano es hablado por entre 550.000 y 595.000 personas en el nordeste de Italia.

 

LENGUA. Principales características. 

Fonética.  

Morfología. Los 10 primeros números en surselvano y friulano son: 

Surselvano: in, ina (1), dus, duas (2), treis (3), quater (4), tschun (5), sis (6), siat (7), otg (8), nov (9), diesch (10).

 

Friulano: un, une (1), doi, dos (2), tre (3), cuatri (4), cinc (5), sis (6), siet (7), vot (8), nuv (9), dis (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

VOCABULARI ROMONTSCH SURSILVAN – FRANZOS, Dictionnaire romanche sursilvan-français, Gion-Giachen Furer, 21,5x15, 632 or., Suitza, 2001.

 

ERROMANTXERAREN ALFABETOA

ROMANSCH ALPHABET

 

Erromantxeraren alfabetoa / Romansch alphabet

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

L l

M m

a

be

tse

de

e

ef

ghe

ha

i

jot/i lung

el

em

N n

O o

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

V v

X x

Z z

 

en

o

pe

ku

er

es

te

u

ve

iks

tset

 

 

Erromantxeraren ahoskera / Romansh pronunciation

 

 

Testu-lagina erromantxeraz / Sample text in Romansh

 

Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)