a-saila Suediera | Gramateka

Suediera

SWEDISH, SUECO, SUÉDOIS

 

Language family: Indo-European, Germanic, North, East Scandinavian, Danish-Swedish, Swedish.

Language codes:

        ISO  639-1   sv

        ISO  639-2   swe

        ISO  639-3   swe

Linguasphere:  52-AAA-ck  to  -cw

                         

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: svenska):

northern swedish dial swedish [SWD].

ruotsi alt swedish [SWD].

suomea alt finnish [FIN].

suomi alt finnish [FIN].

svenska alt swedish [SWD].

swedish [SWD] hizk. Suedia; baita AEB, Arabiar Emirrerri Batuak, Estonia, Finlandia, Kanada, Norvegia.

torne valley finnish alt finnish, tornedalen [FIT].

torne valley finnish dial  finnish, tornedalen [FIT].

tornedalen (meänkieli) alt finnish, tornedalen [FIT].

tornedalsfinska alt finnish, tornedalen [FIT].

 

FINLANDIA

 

swedish [SWD] 296.000 hiztun, populazioaren % 5,7 (1997). Ostrobothnia Zentraleko probintzien kostaldeak, Ostrobothnia (Vasa), hego-mendebaldar Finlandia, Uusimaa (Helsinki), Aland Uharteak, Kymenlaakso. Indo-European, Germanic, North, East Scandinavian, Danish-Swedish, Swedish. Dialektoak: standar swedish, ostrobothnian, aland islands swedish, southwest finland swedish, uusimaa swedish. Finlandiar suediarrek ahoskera berezia dute Suediako dialektoekin alderatuta, baina ez dute itxuraz elkar ulertzeko arazorik. Ostrobthniar dialekto batzuek zailtasuna dute beste batzuekin ulertzeko. Agian hiztunen 3/4-k trebetasunez mintzatzen du suomiera, 1/4 erabat elebidunak dira. Hizkuntza nazionala. Ikus sarrera nagusia Suedian.

 

SUEDIA

 

swedish (svenska, ruotsi) [SWD] 7.825000 hiztun, populazioaren % 93 (1986), Gutniskako 5.000 hiztunak barne (1998, Sven Hakanson). Gutnikak 2. hizkuntzako 10.000 hiztun ditu. Herrialde guztietako populazio osoa 9.000.000 (1999, WA). Göta dialekto taldea hegoaldekoa da, Smålanden parte batzuk, hego suediar probintziak, Värmland, Västergvtland barne; svea dialekto taldea iparraldekoa da, barne eginik Hälsingland, Östergotlan eta Upplanden parte batzuk eta Finlandiako suedieradun batzuk. Hego suediera mintzatzen da Skaåne, Blekinge, hego Småland eta hego Hallanden. Ipar suediera mintzatzen da ipar Hälsingland eta Jamtland eta iparraldeetan. Eki suediera mintzatzen da Finlandia, Estonia eta Grammalsvenskby eta Ukraine-n. Gutnic mintzatzen da Gotland Uhartearen hego-ekialdean eta Faroen. Iraungitzear Estonian.  Halaber mintzatua AEB, Arabiar Emirrerri Batuak, Estonia, Finlandia, Kanada eta Norvegian ere. Indo-European, Germanic, North, East Scandinavian, Danish-Swedish, Swedish. Dialektoak: northern swedish (norrland), eastern swedish (finland swedish, estonian swedish), svea, gutniska (gutamal, gotlandic, gutnic). ‘Proper’ swedish dago kontsideratua Svealanden mintzatzeko. Gutniska forngutniskatik (gotlandic zaharra) dator eta hizkuntza bereizitzat kontsideratzen da. Badaude, edo bazeuden, suediar aldaerak Estonian eta Ukrainan mintzatuak, gaur gutxi-asko iraungiak daudenak.  Hizkuntza nazionala.

finnish (suomi, suomea) [FIN] 200.000 hiztun (1997, Birger Winsa). ‘Suediar-finlandiarrak’  446.134 ziren 1999an, kontuan hartuz Finlandian jaioak eta Suedian jaiotako lehen belaunaldikoak, baina ez gehiago, baita ama hizkuntza finlandiera dutenak ere. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Balto-Finnic, Finnic. 1. eta 3. belaunaldiak immigranteak, tornedalen finnish-a mintzatzen dutenez gainera. Ikus sarrera nagusia Finlandian.

finnish, tornedalen (tornedalen (meänkieli, torne valley finnish, tornedalsfinska, north finnish) [FIT] 60.000/80.000, 40.000/70.000 hiztun eskualde nagusikoak barne (1997), eta 20.000 etxean mintzatzen dutenak barne (1996). Bi herrialdeetako populazio osoa 90.000/110.000. Ipar-ekialdeko Suedia, Norrbotten konderria, Gellivare, Kiruna, Pajala, Övertorneä eta Haparanda herriak. Halaber mintzatua Finlandian ere. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Balto-Finnic, Finnic. Dialektoak: torne valley finnish, vittangi finnish, gellivare finnish. Estandar finlandiera ez dute erabat ulertzen tornedalen hiztunak, bereziki abstraktua eta konplexua delako. Suediera 2. hizkuntza eta batzuiek estandar finlandiera mintzatzen dute. Ama hizkuntza dominatzen dutenak 30 urtekoak edo zaharragoak dira. Badago suediar tornedaliar elkartea 5.000 bazkiderekin. Askok samiera dute 2. hizkuntza. Torne valley dialektoak du prestigiork handiena bere mailagatik eta finlandieraren hurbilekoa delako. Gellivare dialektoak prestigio gutxiena, suediar eta samiar maileguen portzentaje handia eta morfofonologia desbideratua dituelako. Hainbat jarrera negatibo estandar finlandierarekiko, motibazio kaskarra ikastekonahiz eta partzialki ulerkorra den tornedalen mintzatzaileentzat. Hiztun batzuek ‘finlandieratzat’ daukate. Suedieraren eragina du. Finlandieradunak 12. m.an kokatu ziren hemen. Hiztegia, gramatika, SVO, preposizioak, genitiboak izen nagusien ondoren, artikuluak, adjektiboak, numeralak izen nagusien aurrean; galdera hitza hasieran.

 

Hizkuntza / lengua: suediera / swedish / sueco / suédois.

Hiztunak / hablantes (2001): 8.697.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Suedia (8.697.000), Finlandia (295.000), Noruega, AEB.

 

 

HISTORIA.Germaniar familiako eskandinaviar adarreko indoeuropar hizkuntza, zeinen parte baitira halaber daniera, norvegiera, islandiera eta faroera.

 

1397 eta 1523 urteen artean Gustavo Vasa erregeak lau eskandinaviar herrialdeak bildu zituen batasunetik independentzia lortu zuenean hasi zen bereizten beste eskandinaviar hizkuntzetatik. Batez ere alemanaren eragina izan du luteranismora konbertitu zen denboraldian, frantsesarena XVII m.an zehar  eta gaur anglosaxoiarena. Bibliaren lehenengo itzulpena 1547an egin zen.

1786an Suediar Akademia sortu zen. 1906an bere ortografiaren normalizazioa burutu zen.

1526an azaldu zen Itun Berriaren lehenengo suediar itzulpena.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hizkuntza aberatsa da bokaletan (20 bat ditu) eta 9 grafia erabiltzen ditu irudikatzeko, batzuk zeinu diakritikoekin. Azken bokal tonugabeak erlaxatzeko joera du. Ez dauka hots sudurkaririk. B) Bi tonu bereizten ditu: bata sinplea eta beheranzkoa, silaba bakerreko hitzak afektatzen dituena eta konposatua, aurrekoa baino zertxobait altuagoa den osagai batekin, hitz polisilabo gehienak afektatzen dituena. C) Azentua normalean hitzaren lehenengo silabak hartzen du.

Morfosintaxia. A) Bi genero ditu: arrunta (maskulinoa eta femeninoa hartzen ditu eta neutroa. B) Plurala -ar, -or, -er, -n morfemekin eratzen du edota baita morfemarik gabe ere. C) Artikulu mugatua hitzaren azkenean eransten da morfema bailitzan. D) Aditzen sistema oso sinplea da: denbora bakoitzarentzat 2 forma ditu, bata singularrarentzat eta bestea pluralarentzat eta 2 modu bakarrik, indikatiboa eta agintera. E) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. F) Ingelesez bezala, preposizioa perpausaren azkenean jar daiteke. G) Hona hemen suedieraz lehenengo 10 zenbakiak: en/ett (1), två (2), tre (3), fyra (4), fem (5), sex (6), sju (7), åtta (8), nio (9), tio (10).

 

Idazkera. Latindar alfabetoa erabiltzen du azkenean letra batzuk erantsita: [o]  luzea bezala ahoskatzen den  å, [ê] bezala ahoskatzen den ä eta danierako Æ-ren balokidea den  ö, [y] bezala ahoskatzen dena. Suedierazko lehen testuek idazkera errunikoa erabili zuten eta IX. m.koak dira.  

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la rama escandinava de la familia germánica, de la que también forman parte el danés, el noruego, el islandés y faroés.

Empezó a diferenciarse de las otras lenguas escandinavas cuando el rey Gustavo Vasa se independizó de la unión que había agrupado a los 4 países escandinavos  entre 1397 y 1523. Se ha visto influida principalmente por la lengua alemana en la época de la conversión al luteranismo, la francesa durante el s. XVII y actualmente la anglosajona. La primera traducción  de la Biblia  data de 1547.

En 1786 se fundó la Academia Sueca. En 1906 tuvo lugar una normalización de su ortografía.

 

En 1526 aparece la primera traducción impresa al sueco del Nuevo Testamento.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Idioma rico en vocales (posee unas 20) que debe representar con  9 grafías, algunas de ellas con signos diacríticos. La vocal final átona tiende a relajarse. No hay sonidos nasales. B) Se distinguen 2 tonos: el simple o descendente, que afecta a las palabras monosílabas, y el compuesto, con un segundo componente ligeramente más alto que el anterior  y que afecta a la mayor parte de las palabras polisílabas. C) Normalmente el acento recae en la primera sílaba de la palabra.

Morfosintaxis. A)Tiene 2 géneros: el común (que agrupa al masculino y al femenino) y el neutro. B) El plural señala mediante los morfemas -ar, -or, -er, -n o incluso sin morfema. C) El artículo definido se añade a modo de morfema al final de la palabra. D) El sistema verbal es muy simple: para cada tiempo los verbos tienen solo 2 formas, una para el singular  y otra para el plural, y solo 2 modos, el indicativo y el imperativo. E) El orden habitual de la oración es el de Sujeto + Verbo + Complementos. F) Al igual que sucede en inglés, la preposición se puede colocar al final de la frase. G) Los 10 primeros números en sueco son: en/ett (1), två (2), tre (3), fyra (4), fem (5), sex (6), sju (7), åtta (8), nio (9), tio (10).

Escritura. Se escribe en alfabeto latino que se completa con letras añadidas al final: la å que se pronuncia [o] larga, la  ä que se pronuncia [ê] y la ö que equivale a la  Æ del danés, que se pronuncia [y]. Los primeros textos en sueco utilizan la escritura rúnica y datan del s. IX.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

MANUEL DE CONVERSATION DE VOYAGE, P. Widegren, 209 or., Stockholm, 1923.

PARLONS SUÉDOIS, Langue, histoire et culture, L’Harmattan, Corinne Péneau, CD inclus, 21,5x13,5, 503 or., Paris, 2009.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

ENGELSK-SVENSK / SWEDISH-ENGLISH, Ordbok Dictionary, Berlitz, 7. ed., 14x10, 330 or., Lausanne, 1986.

ESPAÑOL-SUECO / SUECO-ESPAÑOL, poltsikorakoa, Jan-Förlag, 14x7, 315 or., Stockholm, 1970.

FRANSK-SVENSKT, Natur och Kulturs Hand lexikon, Holger Petersen-Dyggve eta Nils Sund,  17x11,5, 374 or., Stockholm, 1982.

SVENSK-SPANSK, Svenska Bokförlagets Ordböker, Utarbetad av Alfred Åkerlund, 18x11, 389 or., Stockholm, 1961.

 

Suedierari buruz

 

EL ESTATUS DEL SUECO EN FINLANDIA EN LA TEORÍA Y EN LA PRÁCTICA, Mikael Reuter, De Lingva Aragonensi, nº 2, 150-158, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2006.

 

SUEDIAR ALFABETOA

SWEDISH ALPHABET

 

 

Suedierak 9 bokal ditu eta 17 fonema eratzen dituzte aldaera eta dialekto gehienetan (/e/ laburra eta /ɛ/ kointzidenteak dira). 18 kontsonante fonema daude, eta hauetako /ɧ/ eta /r/ gor palatal-belar igurzkariak bariazio nabarmena adierazten dute kontestu sozial eta dialektalaren arabera. Suedieraren beste aspektu bat da bere prosodia ugaria (intonazioa, azentua, tonua etab.) zeina baita maiz dialektoen arteko diferentzia nabarmenena.

 

 

Swedish has 9 vowels that make up 17 phonemes in most varieties and dialects (short /e/ and /ɛ/ coincide). There are 18 consonant phonemes out of which the voiceless palatal-velar fricative, /ɧ/, and /r/ show considerable variation depending on social and dialectal context. A distinct feature of Swedish is its varied prosody (intonation, stress, tone, etc.) which is often one of the most noticeable differences between the various dialects.

 

 

 

Estandar suediera zentralaren bokal fonemak

The vowel phonemes of Central Standard Swedish

 

 

Bilabial

Labiodental

Dental

Alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Plosives

p

b

 

t

d

 

 

 

k

ɡ

 

Approximants

 

 

v

 

l

r

 

j

 

h

Fricatives

 

f

s

ɕ

ɧ

 

Trills

 

 

 

 

 

 

Nasals

m

 

n

 

 

ŋ

 

 

Suediar alfabetoa / Swedish alphabet (svenska alfabetet)

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

a

be

se

de

e

eff

ge

i

ji

K k

L l

M m

N n

O o

P p

Q q

R r

S s

T t

ell

em

en

o

pe

ku

ärr

ess

te

U u

V v

W w

X x

Y y

Z z

Å å

Ä ä

Ö ö

 

u

ve

dubbel-ve

eks

y

säta

å

ä

ö

 

Z beti maileguetan agertzen da.

Z only appears in foreign loanwords.

 

Ahoskera / Pronunciation

 

 

Testu-lagina suedieraz / Sample text in Swedish

 

Alla människor är födda fria och lika i värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla gentemot varandra i en anda av broderskap.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)