a-saila Sardiniera | Gramateka

Sardiniera

SARDINIAN, SARDO, SARDE

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Southern, Sardinian.

Language codes:

        ISO  639-1   sc

        ISO  639-2   srd

        ISO  639-3   srd – Macrolanguage

                            Individual codes:

                                        sro – Campidanese

                                        sdn – Gallurese

                                        src – Logudorese

                                        sdc – Sassarese

Linguasphere: 51-AAA-s  + (Corso-Sardinian)

                          51-AAA-pd & -pe

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: sardu):

campidanese alt sardinian, campidanese [SRO].

campidese alt sardinian, campidanese [SRO].

central sardinian alt sardinian, logudorese [SRD].

gallurese alt sardinian, gallurese [SDN].

logudorese alt sardinian, logudorese [SRD].

northeastern sardinian alt sardinian, gallurese [SDN].

northwestern sardinian alt sardinian, sassarese [SDC].

sard alt sardinian, logudorese [SRD].

sardarese alt sardinian, logudorese [SRD].

sardinian, campidanese [SRO] hizk. Italia.

sardinian, gallurese [SDN] hizk. Italia.

sardinian, logudorese [SRD] hizk. Italia.

sardinian, sassarese [SDC] hizk. Italia.

sardu alt sardinian, campidanese [SRO].

sassarese alt sardinian, sassarese [SDC].

south sardinian alt sardinian, campidanese [SRO].

sulcitano dial sardinian, campidanese [SRO].

 

ITALIA

 

sardinian, campidanese (sardu, campidanese, campidese, south sardinian) [SRO] Hego Sardinia. Indo-European, Italic, Romance, Southern, Sardinian. Dialektoak: cagliare (cagliari, cagliaritan), arborense, sub-barbaricino, western campidenese, central campidenese, ogliastrino, sulcitano, meridionale, sarrabense. Cagliaritana kagliariaren dialektoa da, Sardiniaren hiriburukoa. Campidanesea zertxobait ezberdina beste sardiniar hizkuntzekiko. Cagliareak % 62ko antz lexikala du italiera estandarrarekin, % 73koa logudoresearekin, % 66koa galluresearekin. Hau da normalean hegoaldean erabiltzen dena. Sardiniera kultur eta hizkuntz onadarearen garrantzizko parte bat dela irizten dion mugimendu bat indartzen ari da.

sardinian, gallurese (northeastern sardinian, gallurese) [SDN] Galluresea ipar-ekialdean mintzatzen da. Indo-European, Italic, Romance, Southern, Sardinian. % 83ko antz lexikala estandar italierarekin; % 81ekoa sassarearekin; % 70ekoa logudoresearekin, % 66koa cagliarearekin. Sardiniera kultur eta hizkuntz onadarearen garrantzizko parte bat dela irizten dion mugimendu bat indartzen ari da. Korsikera eta toskaneraren (estandar italiera) eragina. Campidanese eta logudoreseari ‘sardiera’ deitzen diete eta herriari ‘sardiarrak’, baina ez eurak ez beren hizkuntza ez dira sartzen termino horietan.

sardinian, logudorese (sard, sardarese, logudorese, central sardinian) [SRD] 1.500.000 hiztun sardiniera guztiak barne (1977, M. Ibba, Rutgers University). Sardiniera zentrala. Indo-European, Italic, Romance, Southern, Sardinian. Dialektoak: nuorese, northern logudorese, barbaricino, southewestern  logudorese. Ez dago inolako sardinierarik estandar literariotzat harturik. Logudoresea zertxobait ezberdina da beste sardiniar aldaerekiko. % 68ko antz lexikala estandar italierarekiko, %73koa sassarese eta cagliaresearekiko, % 70ekoa galluresearekiko. ‘Sardinierak’ % 85eko antz  lexikala du italierarekiko, % 80koa frantsesarekiko, % 78koa portugesarekiko, % 76koa espainiarekiko, % 74koa errumanierarekiko eta erreto-romantzearekiko. Literaturan eta irakaskuntzan italiera erabiltzen da. 35 urtetik gorako nekazari eta etxekoandreek apenas erabiltzen duten italiera. Oro har sardiniera da erdialde eta hegoaldeko mintzaira. Italieraren antzeko prestigioa du kontestu batzuetan, idaztekoa barne. Sardiniera kultur eta hizkuntz onadarearen garrantzizko parte bat dela irizten dion mugimendu bat indartzen ari da.

sardinian, sassarese (northwestern sardinian, sassarese) [SDC] Ipar-mendebaldeko Sardinia. Indo-European, Italic, Romance, Southern, Sardinian. % 81eko antz lexikala  galluresearekiko, % 76koa estandar italierarekiko. Sardiniera kultur eta hizkuntz onadarearen garrantzizko parte bat dela irizten dion mugimendu bat indartzen ari da. Liguriera eta piseraren eragina (Pisa, Italiaren ipar-mendebaldeko kosta). Campidanese eta logudoreseari ‘sardiera’ deitzen diete eta herriari ‘sardiarrak’, baina ez eurak ez beren hizkuntza ez dira sartzen termino horietan.

 

Hizkuntza / lengua: sardiniera / sardinian / sardo / sarde.

Hiztunak / hablantes (2002): 1.530.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Sardinia.

 

 

HISTORIA. Familia erromanikoko indoeuropar hizkuntza, Sardinia uhartean mintzatutako latinaren emaitza.

Korsika eta Sardinia izan ziren lehenengoetako lurraldeak (238 K.a.) erromatarrek konkistatu eta kolonia bihurtuak. Berehalaxe bilakatu zen gudarosteak, administrazioak eta merkatalgoak erabiltzen zuen latina lingua franca. Sardinia lehendik ere okupatua zuten feniziarrek eta kartagoarrek. Erromanizazioa oso geldi burutu zen, baina gero aurre egin zieten bandaloei eta bizantziarrei, bitartean latindar hizkuntza berri bat sortu zelarik.

Erdi Aroan, katalana eta espainiera izan ziren uhartean administrazioaren hizkuntzak. Italiera gutxi erabili zen 1714 arte, baina geroztik hau izan da bertako hizkuntza ofizial eta literarioa.

Sardiniera, denbora luzez administraziotik baztertua, literatur garapen eskaseko hizkuntza da. Gaur badu halamoduko aitorpen ofiziala. Uhartean askok mintzatzen du eta gazteen artean oso zabaldua dago, hauek italierarekin elebidun direlarik.

 

Lau mendez (1237-1720) iraun zuen menderapen espainolaren ondorio bezala hiztegian ondare handia du eta populazioaren zati batek katalanez egiten du Algeron. Latinaren hurbilenetakoa da, uhartearen erdialdean behintzat. 4 aldaki bereizten dira. Bat logudoruera da, espainiera, katalan eta italieraren eragin gutxien duena dirudienez. Sardinieraz idatzitako lehenengo testuak XII. m.koak dira.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Gainerako hizkuntza erromanikoek latin klasikoaren bokalen sistema garatu zuten bitartean, sardinierak 5 hotsak mantendu ditu: /a/ /e/ /i/ /o/ /u/ luzera diferentziarik gabe.

Morfosintaxia. A) Hiztegia forma zaharretan itsatsia geratu da. B) Hona hemen sardinieraz lehenengo 10 zenbakiak: unu/una (1), duos/duas (2), tres (3), battor (4), kimbe (5), ses (6), sette (7), otto (8), nove (9), deke (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia románica resultado del latín hablado  en la isla de Cerdeña.

Córcega y Cerdeña fueron de los primeros territorios conquistados por los romanos (238 a.C.) y constituidos en colonia. Pronto se convirtió el latín en lengua franca usada por el ejército, la administración y el comercio. Cerdeña había sido ocupada anteriormente por fenicios y cartagineses. La romanización se llevó a cabo de manera lenta, pero luego resistió a los vándalos  y a los bizantinos mientras surgía una lengua latina.

Durante la época medieval, el catalán y el español fueron las lenguas de la administración de la isla. El italiano fue poco usado hasta 1714, pero desde esta época ha sido la lengua oficial y literaria.

El sardo, durante largo tiempo marginado frente a la administración, es una lengua de escaso desarrollo literario escrito. Hoy goza de cierto reconocimiento oficial. La lengua es ampliamente utilizada en la isla, y extendida entre los jóvenes, que son bilingües con el italiano.

Como resto de la dominación española que duró 4 siglos (1237-1720) queda aún gran influencia en el vocabulario y un resto de población que habla catalán  en Algero. Es una de las lenguas más cercanas al latín, al menos en la parte central de la isla. Se distinguen 4 variedades. Una de ellas, el logudorús, parece la menos afectada por las influencias del español, del catalán y del italiano. Los primeros textos escritos en sardo datan del s. XII.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.  Mientras las demás lenguas románicas desarrollan el sistema de las vocales del latín clásico, el sardo mantiene los 5 sonidos: /a/ /e/ /i/ /o/ /u/ sin diferenciacion de largura.

Morfosintaxis. A) Su vocabulario ha quedado anclado en formas antiguas. B) Los 10 primeros números en sardo son: unu/una (1), duos/duas (2), tres (3), battor (4), kimbe (5), ses (6), sette (7), otto (8), nove (9), deke (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

ELLO ELLUS, Grammatica della lingua sarda, Poliedro, Eduardo Blasco Ferrer, 24x17, 475 or., 1994.

 

SARDINIAR ALFABETOA

SARDINIAN ALPHABET

 

Sardiniar fonemak (Blasco Ferrer-en arabera)

Sardinian phonemes (according to Blasco Ferrer)

 

Kontsonanteak / Consonants

 

Kontsonanteak sardinieraz / Consonants of Sardinian

 

Bilabial

Labio-dental

Dental

Alveolar

Post-alveolar

Retroflex

Palatal

Velar

Nasal

m /m/

 

 

n /n/

 

 

nny /ɲ/

 

Plosive

p /p/ b /b/

 

t /t/ d /d/

 

 

dd /ɖ/

 

k /k/ g /ɡ/

Affricate

 

 

tz /ts/ z /dz/

 

ch, c /tʃ/ g /dʒ/

 

 

 

Fricative

b /β/

f /f/ v /v/

(th /θ/) d /ð/

s, ss /s/ s /z/

sc /ʃ/ x /ʒ/

 

 

g /ɣ/

Tap

 

 

 

r /ɾ/

 

 

 

 

Trill

 

 

 

rr /r/

 

 

 

 

Lateral

 

 

 

l /l/

 

 

 

 

Approximant

 

 

 

 

 

 

j /j/

 

 

Articulation point

Labio-dental

Dento-alveolar

Retroflex

Palatal

Velar

from Latin

voiceless

p

t

 

 

k

double voiceless

double voiced

bb

dd

ɖɖ

 

kw > bb, bd > dd, etc.

approximants

b [β]

d [ð]

 

 

ɡ [ɣ]

single stops

 

Sardiniar alfabetoa / Sardinian alphabet

A a

À à

B b

C c

D d

E e

È è

F f

G g

H h

I i

Ì ì

J j

L l

M m

N n

O o

Ò ò

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

Ù ù

V v

Z z

 

 

Testu-lagina sardinieraz / Sample text in Sardinian

 

Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)