a-saila Pulaarera | Gramateka

Pulaarera

 

PULAARERA

PULAAR, PULAR, POULAR

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    fuc

Glottolog: pula1263.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ):

baghirmi peul alt fulfulde, bagirmi [FUI].

bagirmi fula alt fulfulde, bagirmi [FUI].

biira alt fulfulde, adamawa [FUB].

boulbe alt fulfulde, adamawa [FUB].

domona alt fulfulde, adamawa [FUB].

dzemay alt fulfulde, adamawa [FUB].

eastern fulani alt fulfulde, adamawa [FUB].

eastern fulfulde alt fulfulde, adamawa [FUB].

fellata alt fulfulde, adamawa [FUB].

fillanci alt fulfulde, adamawa [FUB].

foula fouta alt fuuta jalon [FUF].

foulfoulde alt fulfulde, adamawa [FUB].

fouta dyalon alt fuuta jalon [FUF]

ful alt fulfulde, adamawa [FUB].

fula alt fulfulde, adamawa [FUB].

fula alt fulfulde, central-eastern niger [FUQ].

fula forro alt fulacunda dial pulaar [FUC].

fula fulbe alt fulfulde, adamawa [FUB].

fula fulfulde, western niger [FUH].

fula peta dial fuuta jalon [FUF].

fula preto alt fulacunda dial fulfulde, pulaar [FUC].

fula preto alt fulacunda dial pulaar [FUC].

fulacunda dial fulfulde, pulaar [FUC].

fulacunda dial pulaar [FUC].

fulakunda alt fulacunda dial fulfulde, pulaar [FUC].

fulakunda alt fulacunda dial pulaar [FUC].

fulani alt fulfulde, adamawa [FUB].

fulani alt fulfulde, central-eastern niger [FUQ].

fulani alt fulfulde, western niger [FUH].

fulani alt pulaar [FUC].

fulatanchi alt fulfulde, adamawa [FUB].

fulbe alt fulfulde, adamawa [FUB].

fulbe alt fulfulde, central-eastern niger [FUQ].

fulbe alt fulfulde, kano-katsina-bororro [FUV].

fulbe alt fulfulde, maasina [FUL].

fulbe alt fuuta jalon [FUF].

fulbe jeeri alt pulaar [FUC].

fulbe jeeri alt toucouleur dial pulaar [FUC].

fulbe-borgu dial fulfulde, benin-togo [FUE].

fulfulde alt fulfulde, adamawa [FUB].

fulfulde jalon alt fuuta jalon [FUF].

fulfulde, adamawa [FUB] hizk. Kamerun; halaber Txad, Nigeria, Sudan.

fulfulde, bagirmi [FUI] hizk. Txad; halaber AEE.

fulfulde, benin-togo [FUE]  hizk. Benin; halaber Nigeria, Togo.

fulfulde, central-eastern niger [FUQ] hizk. Niger.

fulfulde, kano-katsina-bororro [FUV] hizk. Nigeria; baita Kamerun, Txad.

fulfulde, maasina [FUL] hizk. Mali; baita Boli Kosta, Ghana.

fulfulde, nigerian [FUV] hizk. Nigeria; baita Kamerun, Txad.

fulfulde, northeastern burkina faso [FUH] hizk. Niger; baita Burkina Faso.

fulfulde, pulaar [FUC] hizk. Senegal; baita Gambia, Ginea, Ginea-Bissau, Mali, Mauritania.

fulfulde, western niger [FUH] hizk. Niger; baita Burkina Faso.

fulfulde-pulaar alt pulaar [FUC].

fulkunda alt fulacunda dial fulfulde, pulaar [FUC].

fulkunda alt fulacunda dial pulaar [FUC].

fullo fuuta alt fuuta jalon [FUF].

futa fula alt fuuta jalon [FUF].

futa jallon alt fuuta jalon [FUF].

gapelta alt fulfulde, adamawa [FUB].

haalpulaar alt fulfulde, pulaar [FUC].

haalpulaar alt toucouleur dial pulaar [FUC].

jalon alt fuuta jalon [FUF].

kano-katsina-bororro fulfulde alt fulfulde, nigerian [FUV].

maacina alt fulfulde, maasina [FUL].

maasina alt fulfulde, maasina [FUB].

macina alt fulfulde, adamawa [FUB].

nagapelta alt fulfulde, adamawa [FUB].

palata alt fulfulde, adamawa [FUB].

paldena alt fulfulde, adamawa [FUB].

paldina alt fulfulde, adamawa [FUB].

pelta hay alt fulfulde, adamawa [FUB].

peuhl alt fulaar [FUC].

peul alt fulfulde, adamawa [FUB].

peul alt fulfulde, benin-togo [FUE].

peul alt fulfulde, central-eastern niger [FUQ].

peul alt fulfulde, kano-katsina-bororro [FUV].

peul alt fulfulde, maasina [FUL].

peul alt fulfulde, pulaar [FUC].

peul alt fulfulde, western niger [FUH].

peul alt pulaar [FUC].

peulh alt fulfulde, adamawa [FUB].

peulh alt fulfulde, benin-togo [FUE].

peulh alt fulfulde, western niger [FUH].

peulh alt pulaar [FUC].

peulh fulfulde, central-eastern niger [FUQ].

peulh fulfulde, pulaar [FUC].

pladina alt fulfulde, adamawa [FUB].

pular alt fuuta jalon [FUF].

pulaar [FUC] hizk. Senegal; baita Gambia, Ginea, Ginea-Bissau, Mali, Mauritania ere.

pulaar alt fulfulde, pulaar [FUC].

pulaar alt fuuta jalon [FUF].

pulaar alt toucouleur  dial fulfulde, pulaar [FUC].

pulaar alt toucouleur dial pulaar [FUC].

pulaar fulfulde alt pulaar [FUC].

pule alt fulfulde, adamawa [FUB].

pullo alt fulfulde, adamawa [FUB].

sanyo alt fulfulde, adamawa [FUB].

taareyo alt fulfulde, adamawa [FUB].

zaakosa alt fulfulde, adamawa [FUB].

zemay alt fulfulde, adamawa [FUB].

 

AFRIKA ERDIKO ERREPUBLIKA

 

fulfulde, bagirmi (baghirmi peul, bagirmi fula) [FUI] 156.000 hiztun (1996), sakabanatua. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern. Baliteke bororo fulfuldearen hurbilekoa izatea; elebitasuna sangoaz; wodaabe leinuaren herriak mintzatua, zeina halaber baitago Niger iparraldean eta Kamerun iparraldean ere; nomada; Txadeko bagirmi hizkuntzaren ezberdina, zeina nilo-sahararra baita. Ikus sarrera nagusia Txaden.

 

BENIN

 

fulfulde, benin-togo (peulh, peul) [FUE] 280.000 hiztun (1993, Johnstoe), herrialde guztietako populazio osoa 328.000 edo gehiago hiztun. Atakora eta Borgou probintziak, herriak eta kanpamentu nahikoa finkoak; halaber mintzatua Nigeria eta Togon. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Dialektoa: fulbe-borgu. Elebitasuna frantsesez; gando herriak fulfuldea mintzatzen du, baina etnikoki boko eta baatonu dira (Bariba).

 

BURKINA FASO

 

fulfulde, northeastern burkina faso [FUH] 750.000 hiztun (1991, SIL). Burkina Faso ipar-ekialdeko izkina. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Dialektoak: barani (baran, baraniire), gourmantche, bogandé, jelgoore, liptaakoore, barkoundouba, seeba-yaga (yaaga), ouhiguyua, fada ngurma. Ikus sarrera nagusia Nigerren.

 

 GAMBIA

 

pulaar (fulfulde-pulaar, pulaar fulfulde, peul, peulh, fulbe jeeri, fulani) [FUC] 233.300 hiztun (1998). Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western. Dialektoak: fulacunda (fulakunda, fulkunda), toucouleur (tukolor, tukulor, halpulaar, haalpulaar). Elebitasuna mandinkerarekin; fulbe jeeri, toucouleur eta fulacunda pulaarera mintzatzen duten talde etnikoak dira; alfabetatze batzorde ofiziala pulaarerarentzat. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

GHANA

 

fulfulde, maasina (peul, fulbe, maacina) [FUL] 7.300 hiztun (1991), iparraldean, talde txikiak. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central.; elebitasuna hausaz; nomadak; Ghanan arrotz kontsideratuak dira. Ikus sarrera nagusia Malin.

 

GINEA

 

fulfulde, pulaar (pulaar, peul, peulh, haalpulaar) [FUC] 24.000 hiztun (1991), komunitate bat Dinguiray (Pulaar) ondoan, eta komunitate gutxi batzuk iparraldean Sareboido ondoan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western. Dialektoak: toucouleur (tukulor, tukolor, pulaar), fulacunda (fulakunda, fulkunda, fula preto). Gineak literatura ugaria pulaareraz; pulaarera irakasten da lehen eta bigarren mailako eskoletan; arabieratik mailegu ugari; ortografia ofiziala ezberdina beste inon erabilitakoaz. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

fuuta jalon (futa jallon, fouta dyalon, fulbe, fullo fuuta, futa fula, foula fouta, fulfulde jalon, jalon, pular, pulaar) [FUF] 2.550.000  hiztun (1991, Vanderaa), herrialde guztietako populazioa 2.900.000. Ipar-mendebaldea, Fouta Djallon eskualdea. Halaber mintzatua  Gambia, Ginea-Bissau, Mali, Senegal eta Sierra Leonan. Dialektoak: kebu fula, fula peta. Elebakar asko; maninkera eta susuera beste batzuen 2. hizkuntza; Gineak pulaareraz literatura ugaria izan du, baina gaur eskasa du; eskoletan erabilia; Fuuta Jalon Ginean Fula estatu geo-politiko nagusia da; arabieratik mailegu ugari; hizkuntza nazionala.

 

GINEA-BISSAU

 

pulaar (fulfulde-pulaar, pulaar fulfulde, peul, peulh) [FUC] 217.800 hiztun (1998). Ginea-Bissauren ipar zentrala eta ipar-ekialdea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western. Dialektoak: fulacunda (fulakunda, fulkunda, fula preto, fula forro). 5 fulfulde aldaera daude; fula forrotarrak fula “libreak” dira eta fulacundatarrak fula “esklaboak”. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

KAMERUN

 

fulfulde, adamawa (adamawa fulani, peul, peulh, ful, fula, fulbe, boulbe, eastern fulani, fulfulde,  foulfoulde, pullo, gapelta, pelta hay, domona, pladina, palata, paldida, paldena, dzemay, zemay, zaakosa, pule, taareyo, sanyo, biira) [FUB] 668.700 hiztun, populazioaren % 7 (1986); 5.000.000 Kamerunen barne eginik 2. hizkuntza dutenak (1987 UBS); herrialde guztietako populazio osoa 760.000 edo gehiago adamawarentzat; litekeena da 13.000.000 fulfulde hiztun izatea denak. Iparralde Urrun, Iparralde, eta Adamawa probintziak; halaber mintzatua Txad, Nigeria eta Sudanen. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern. Dialektoak: maroua, garoua, ngaondéré, kambariire, nomadic fulfulde, bilkire fulani (bilkiri). Kamerungo dialektoen arteko ulergarritasun arazo larriak eta nonahi Kamerungo dialektoekin; bilkirea mintzatzen dute 2. hizkuntza duten fulfulde hiztunek; “fulfulde” da hizkuntzaren izena, “fulbe” herriarena; Adamawa da Fula estatu geo-politikoen arteko handienetakoa; merkatal hizkuntza; hiztegia, gramatika, SVO.

fulfulde, kano-katsina-bororro (peul, fulbe) [FUV] Kamerun Iparraldea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, East-Central.  Dialektoak: kano-katsina, bororro (bororo, mbororo, ako, nomadic fulfulde). Ikus sarrera nagusia Nigerian.

 

MALI

 

fulfulde, maasina (peul, macina) [FUL] 911.200 hiztun (1991), herrialde guztietako populazio osoa 919.700. Mali Zentrala; mendebaldeko dialektoa  Segou eta Macina inguruan mintzatzen da; ekialdeko dialektoa Mopti iparraldetik Timbuctoura mintzatzen da; halaber mintzatua Boli Kosta eta Ghanan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Dialektoak: mendebaldeko macina, ekialdeko macina. Badira dialekto ezberdintasunak, baina herriaren ustea da Maliko dialekto guztiak elkar ulergarriak direla; bambareraren eragin handia; konponezinak daude etniak eta hizkuntzen artean; elebitasuna bambareraz; Maasina da Malin geo-politiko fula estatu handiena; herriaren izena ‘fulbe’ da ingelesez, hizkuntza ‘peul’ edo ‘toucouleur’ frantsesez, ‘fulani’ ingelesez; hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika.

fuuta jalon (futa jallon, fouta dyalon, fulfulde jalon, fullo fuuta, futa fula, foula fouta) [FUF] 50.000 hiztun (1991). Mendebaldeko Mali Keniéba ingururaino, bereziki Faléa eta Faraba  distritu administratiboetan; Maliko aldaera erabat ulergarria Gineako aldaerarekin. Ikus sarrera nagusia Ginean.

pulaar (pulaar fulfulde, peul, peulh) [FUC] 175.000 hiztun, berne eginik 40.000 fulbe jeeri (1995). Nagusiki Bandiagara eta Ségouren inguruan kokatuak. Dialektoa: toucouleur (tukolor, tukulor), pulaar, halpulaar, haalpulaar, fulbe jeeri). Maasina fulfuldearekin erlazionatua, baina ezberdina; fulbe jeeria hizkuntza hau ama hizkuntza duen talde etnikoa da. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

MAURITANIA

 

pulaar (peul) [FUC] 150.000 hiztun. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western. Dialektoa: toucouleur (tukulor, pulaar, haalpulaar). Fuuta Tooro (Fouta Toro) zen Toucouleur estatu geo-politiko nagusia, zeinak bere kokapena ipar Senegalen eta orobat Mauritanian duen. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

NIGER

 

fulfulde, central-eastern niger (peul, peulh, fulani, fula, fulbe) [FUQ] 450.000 hiztun (1998). Niger zentrala eta ekialdea, ekialderantz Dogondoutchi ingurutik Txaden fronterara. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern-Central. Dialektoa: wodaabe. Wodaabe kultura ezberdina da beste fulfulde aldaerekin; askok hausa darabil 2. hizkuntza; Senegaldik Sudanera fulbeek (15.000.000) uste dute talde etniko berbera direla eta hizkuntza bat eta bera mintzatzen dutela, mintzoan aldaerak ezagutzen badira ere; herria ‘pullo’ (sg.) edo fulbe (pl.) da eta hizkuntza ‘fulfulde’; izen ingelesa ‘fulani’ eta frantsesa ‘peul’; hausatik mailegu asko; hizkuntza nazionala, SVO; preposizoak eta postposizioak, genitiboak, artikuluak, adjektiboak, numeralak, erlatiboak izen nagusien ondoren; galdetzailea amaieran, aurrizki bat, 9 atzizki, hitz ordenak bereizten ditu subjektuak eta objektuak, zeharkako objektuak; boz ertaina eta pasiboa; kausatiboak; CV, CVC, CVV, CVVC; ez-tonala; irrati emanaldiak, TB.

fulfulde, western niger (peul, peulh, fulani, fula, fulbe) [FUH] 400.000 hiztun (1998); bi herrialdeetako populazio osoa 1.150.000. Niger mendebaldea, Burkina Faso ekialdeko fronteratik Dogondoutchi ingurura; halaber mintzatua Burkina Fason. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, East-Central.  Dialektoak: dallol, bitinkoore. Askok zarma darabil 2. hizkuntza; Senegaldik Sudanera fulbeek uste dute talde etniko berbera direla eta hizkuntza bat eta bera mintzatzen dutela, mintzoan aldaerak ezagutzen badira ere; fulbeek beren hizkuntza ‘fulfulde’ deitzen dute eta herria ‘fulbe’ (sg.) eta ‘pullo’) pl.); hizkuntza nazionala; SVO; preposizoak eta postposizioak, genitiboak, artikuluak, adjektiboak, numeralak, izen nagusien ondoren;  aditz hizkiek markatzen dute zenbakia; subjektua beharrezkoa; boz ertaina eta pasiboa; kausatiboak; CV, CVC, CVV, CVVC; ez-tonala; irrati emanaldiak, TB.

 

NIGERIA

 

fulfulde, adamawa (eastern fulfulde, fulatanchi, fulani, fula, fillanci ) [FUB] Nigerikao fulfulde guztiak: 7.611.000 edo populazioaren % 8,6 (1991, SIL). Nigeriaren ekialde-zentrala, Taraba eta Adamawa estatuak, Yolan da zentroa. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern. Hizkuntza ‘fulatanchi’, ‘fillanci’ edo ‘fula’ da; hiztuna ‘pullo’ da; herria ‘fulbe’ edo ‘fulani’ da; hizkuntza nazionala, gramatika. Ikus sarrera nagusia Kamerunen.

fulfulde, benin-togo [FUE] Niger ibaiaren hego eta mendebaldea, Nigeria, Niger eta Benin aurkitzen diren izkinan, 50 bat km. behera hegoaldera, non ibaiadar handi bat lotzen zaion Niger ibaiari ekialdetik, eta Niger ibaia jarraituz hegoaldeko deltara. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Ikus sarrera nagusia Beninen.

fulfulde, nigerian (kano-katsina-bororro fulfulde) [FUV] 7.611.000 hiztun Nigeriako fulfulde guztiak (1991, SIL), Sokotoko 340.000 barne; herrialde guztietako populazio osoa 7.611.000 edo gehiago; kano-katsina dialektoa mintzatzen da Kano, Katsina, Zaria, Jos Plateau eta Bauchiren hego-ekialdeko eskualdean; Gombe da zentroa; bororro dialektoa Bornu estatuan; Maiduguri da zentroa; sokotoa Sokoto estatuan; halaber mintzatua Kamerun eta Txaden. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, East-Central-Central. Dialektoak: kano-katsina, bororro (bororo, mbororo, ako, nomadic fulfulde), sokoto. Sokoto da fulbe unitate geo-politiko nagusia. 

 

SENEGAL

 

fuuta jalon (futa jallon, fouta dyalon, fullo fuuta, futa fula) [FUF] 121.000 hiztun (1998). Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Senegalen arrotz kontsideratuak; Ginear asko eta asko  Casamance, ekialdeko Senegal eta Dakarren  kokatuak edo aldi baterako lanean; gramatika. Ikus sarrera nagusia Ginean.

pulaar (pulaar fulfulde, peul, peulh) [FUC] 2.121.140  hiztun (1998), herrialde guztietako populazio osoa 2.921.300 hiztun; fulbe jeeri eta toucouleur nagusiki Senegal River Valley eta Mauritanian daude; fulacunda Upper Casemance erregioan, Kolda mendebaldearen 40 miliatik Gambia ibaiaren jaio gunera ekialdean, hegoaldean Senegalen hegoaldeko fronteratik Gambiaren fronteraraino iparraldean; halaber mintzatua Gambia, Ginea, Ginea-Bissau, Mali, eta Mauritanian. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Western. Dialektoak: toucouleur (tukolor, tukulor, tokilor, pulaar, haalpulaar, fulbe jeeri), fulacunda (fulakunda, fulkunda). Fulbe jeeri eta toucouleur (Haalpulaar’en) 2 talde bereiziak dira pulaareraren forma hau mintzatuz; Jeeri eskualde geografikoa da, non hainbat leinuren kopuru handi batek oraindik bizitza erdi-nomada daraman; 3 familia daude gutxienez 20 leinutan banatuak, bakoitzak hainbat dialekto-ezberdintasun dituela; funtsean denek alkar uler dezakete; bunndu da toucouleur eta fulbe jeeri bien konbinazioak osatutako Fula estatu geo-politikoa;  Fuuta Tooro (Fouta Toro) zen Toucouleur estatu geo-politiko nagusia, zeinak bere kokapena ipar Senegalen eta orobat Mauritanian duen;  fulacunda pulaareraren dialekto bat mintzatzen duen talde etnikoa da; beren erregioari Senegalgo Upper Casemance  eskualdean fuladu deitzen diote; hizkuntza nazionala, gramatika.

SIERRA LEONA

 

fuuta jalon (futa jallon, fouta dyalon, fulbe, pular, fullo fuuta, futa fula) [FUF] 178.400 (1991), herrialdean zehar baina bereziki iparraldean. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central. Dialektoak: krio fula, kebu fula. Gineako etorkin berriek mintzatzen dute jatorrizko futa jalon edo kebu dialektoa (Dalby 1962); ulergarria Gineako fula petarekin eta Ginea, Ginea-Bissau eta Senegalgo dialektoekin; futa jalonaren forma zertxobait aldatua bezala da ezaguna krio fula Sierra Leonako hizkuntzetatik jaso mailegu ugarirekin; etorkinen kominitateak. Ikus sarrera nagusia Ginean.

 

SUDAN

 

fulfulde, adamawa (fellata) [FUB] 90.000 hiztun (1982, SIL). Sudan iparraldea, Blue Nile eta Kordofan erregioak. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern. Dialektoa: gombe. Askok sudandar arabiera mintzatzen du; batzuek gainera hausa eta songaiera 2. hizkuntza; mahdist taldea elebiduna da fulfulde eta sudandar arabieraz; gutxi batzuk elebakarrak; areago haurrak; aurretik migrazioak Sokototik, Nigeria; Maasina, Mali; Liptaako eta Jelgooji, Burkina Faso; Adamawa eta Gombe, Nigeria; wodaabe leinua Sudanen finkatua; batzuk halaber Kamerundik; Sudango fulfulde nagusia adamawa da, arabieraren eraginarekin; muwalid taldea elebakarra da sudandar arabieraz. Ikus sarrera nagusia Kamerunen.

 

TOGO

 

fulfulde, benin-togo (peulh, peul) [FUE] 48.200 hiztun (1992, Johnstone). Iparraldea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, West-Central.  Dialektoa: atakora fulfulde. Ikus sarrera nagusia Beninen.

 

TXAD

 

fulfulde, adamawa (adamawa fulani, peul, peulh, pullo, ful, fula fulbe, boulbe, eastern fulani, foulfoulde, nagapelta, pelta hay, domona, pladina, palata, paldida, paldena, dzemay, zemay, taareyo, zaakosa, biira, sanyo) [FUB] 128.000 hiztun, kano-katsina-bororro fulfuldearekin; 152.146 Txadeko fulfulde aldaera guztiekin (1993ko errolda). Hego-mendebaldea, Mayo-Kebbi Prefektura,  Léré inguruan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, East-Central. Dialektoak: maroua, garoua, ngaoundéré, kambariire, nomadic fulfulde, bilkire fulani (bilkiri). Fulfulde da hizkuntza, fulbe herria; hiztegia, gramatika. Ikus sarrera nagusia Kamerunen.

fulfulde, bagirmi (baghirmi peul, bagirmi fula) [FUI] 24.000 hiztun, bi herrialdeetako populazio osoa 180.000. Mendebaldea, Chari-Baguirmi Prefektura, Massénya eta Bokoro subprefekturak, Bokoro eta Massényaren tartean; halaber mintzatua AEEn. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, Eastern. baliteke bororoa fulfuldearen hurbilekoa; mbororoa talde nomadarekin erlazionatua; wodaabe leinuaren herriak mintzatua, zeina halaber aurkitzen baita Niger iparraldean, Kamerunen iparraldean, AEEn; nomadak; Txaden bagirmi hizkuntzaren ezberdina, zeina nilo-sahararra baita; merkatal hizkuntza.

fulfulde, kano-katsina-bororro (fulbe, peul) [FUV] Mayo-Kebbi Prefektura, Pala eta Léré eskualdean; Chari-Baguirmi Prefektura, Massakory eta Massényaren artean, eta Lac Prefektura, Lake Chaden iparraldean Rig-Rigetik hurbil; nomadic bororro bidaiariak Chari ibaiertzetan zehar eta beste hainbat lekutan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Senegambian, Fula-Wolof, Fulani, East-Central. Dialektoak: kano-katsina, bororro (bororo, mbororo, ako, nomadic fulfulde). Ikus sarrera nagusia Sudanen.

 

Hizkuntza / lengua: pulaarera / pulaar / pular / poular.

Hiztunak / hablantes (2002): 2.550.000 edo agian askoz gehiago (Ethnologue).

Herrialdea / país: Ginea, Ganbia, Ginea Bissau, Mali, Senegal, Sierra Leona.

 

 

HISTORIA. Historialariek, soziologoek, etnologoek, afrikanistek eta hizkuntzalariek hipotesi nahikoa ezberdinak eman dituzte eta batzuetan kontrajarriak eta fantastikoak peulen jatorriari buruz, hala nola jatorri semitikoa, judu-siriarra, berberea, hindua eta abar. Hala ere, espezialista gehienak gaur ados daude esateko peulak honera   Niloren ibarraren ingurutik iritsi zirela K.a. VI m eta K.o. VIII. m.en artean Sahararen ipar ertzetik igaroaz.

 

Lehenengo migrazioa Saharan zehar emango zen,  Sahara hezea anartean eremu bihurtu gabean zehar. Peulak edota beren arbasoak, bobidoen artzainak, gaurko Mauritaniako Hodl-era iritsiko ziren seguraski “historiaurrean”.

 

Bigarren migrazioa Goi Erdi Aroan abiatuko zen XX. m.ra arte iraungo zuena. Behin Senegal ibaiaren ertzetara iritsirik, peulek alderantzizko bideari ekingo zioten mendebaletik ekialderantz Txad lakura.

Lurralde handiak kontrolatzeak eta peulak ez ziren herriak razziak eginez menderatzeak mestizajea eta  garaileen sedentarizazioa ekarri zituen, hots, abeltzain izateari utzi gabe bizitza nomada abandonatzea, gaur gutxi batzuek praktikatzen dutelarik abeltzaintza eta esklaboen bidez nekazaritza ere praktikatu zuten abeltzaintzaz gainera.

 

Beren arbasoek ezagutu zituzten hainbat migraziok beren arteko harremanak eteteaz gainera, beren hizkuntzaren “atomizazio” dialektala ekarri zuten.

Pulaareraz mintzatzen direnen gehiengoak Ginearen iparraldea okupatzen dute Fuuta Jaloo izenez ezagutzen dena. 1983ko erroldaren arabera, pulaareraren hiztun birtualak  Ginean 2.900.000 inguru direla uste da, hots, populazioaren % 40 (7,8 milioi biztanle).

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokal laburrak 5 dira (a, e, i, o, u). u euskaraz bezala ohaskatzen dute eta ez frantsesez bezala. Bokal luzeak bikoiztu egiten dira bai idazterakoan bai eta ahoskatzean ere. B) Kontsonanteak 27 dira.

Morfosintaxia. A) Pulerrak 42  unitate grafiko ditu bokal eta kontsonanteen artean banaturik. B) Izenordain pertsonalek izen edo talde nominalak ordezkatzen dituzte eta inpertsonalek animaliak edo gauzak. C) Izenordain erlatiboak  aditzaren subjektuaren eta osagarriaren arabera aldatzen dira.  D) Galderazko izenordaina hon- aurrizkiak eta dagokion klase atzizkiak osatzen dute. E) Zenbaki kardinalak. Pulaarerak 10 zenbaki primario ditu zenbaki sistemaren funtsa osatzen dutenak. Gainerako zenbakiak konposizioz eratzen dira. F) Pulaareraren aditzak 3 atzizki mota har ditzake. G) Adberbioak monosilabikoak, disilabikoak eta trisilabikoak izan daitezke eta adjektiboa eta aditza alda ditzateke eta beti ondoren eransten dira. H) Hona hemen pulaarerazko 10 zenbaki primarioak: go’o (1),  sappo (10); didi (2), noogay (20); tati (3) teemedere (100); nay (4), wuluure (1.000); jowi (5), miliyon o ujunere (1.000.000).

Idazkera. Latindar alfabetoa erabiltzen dute hainbat zeinu ezberdinekin.

 

 

HISTORIA. Historiadores, sociólo-gos, etnólogos, africanistas y lingüistas africanos han avanzado hipótesis a veces bastante divergentes, incluso contradictorias y fantásticas sobre el origen de los peules, atribuyéndoles origen semítico, judeo-sirio, bereber, hindú etc. Sin embargo la mayoría de los especialistas están hoy de acuerdo en afirmar que los peules vinieron aquí de los alrededores del valle del Nilo entre el s. VI a.C. y s. VIII d.C. pasando por la orilla norte de Sahara.

La primera migración tendría lugar a través de Sahara, un Sahara húmedo todavía sin desertizarse. Los peules o sus ancestros, pastores de bóvidos, habrían llegado al Hodl de Mauritania actual en una época quizá “prehistórica”.

La segunda migración habría comenzado en la Alta Edad Media durando hasta el s. XX. Una vez alcanzadas las orillas del Senegal, los peules retomarían el camino inverso del oeste hacia el este en dirección al lago de Chad.

 

El acceso al control de tierras considerables y la dominación sobre pueblos no peules sujetos o capturados mediante razzias aceleró el mestizaje y sedentarización de los vencedores que sin dejar de ser ganaderos abandonaron la vida nómada hoy practicada por una minoría y se dedicaron también por medio de su cautivos a actividades agrícolas además de la crianza ganadera.

Las múltipes migraciones que conocieron sus ancestros crearon no solamente la disminución de contactos entre ellos mismos, sino también la “atomización” dialectal de su lengua.

La mayoría de hablantes nativos del pular ocupan la parte norte de Guinea, conocida con el nombre de Fuuta Jaloo. Según el censo efectuado en 1983, el número de hablantes virtuales del pular en Guinea ha sido estimado en 2.900.000, es decir, el 40% de la población (7, 8 millones de habitantes).

     LENGUA. Principales características.

     Fonética. A) Las vocales breves son 5 (a, e, i, o, u). La u se pronuncia como la u en euskara o ou francesa. Las vocales largas se doblan tanto en la escritura como en la pronunciación.  B) Las consonantes son 27.

Morfosintaxis. A) El pular posee 42 unidades gráficas  repartidas entre vocales y consonantes. B) Los pronombres pesonales reemplazan a nombres o grupos nominales y los impersonales a animales o cosas. C) Los pronombres relativos varían según el sujeto o el complemento del verbo. D) El pronombre interrogativo está compuesto por el prefijo hon- y del correspondiente sufijo de clase. E) Los numerales cardinales. El pular posee 10 nombres primarios que son el fundamento de su sistema numeral. Los otros números están compuestos por composición. F) El verbo pular se caracteriza por poder recibir 3 tipos de sufijos. G) Los adverbios pueden ser monosilábicos, disilábicos y trisilábicos y pueden modificar el adjetivo, el verbo y van siempre pospuestos. H) Los 10 números primarios en pular son: go’o (1),  sappo (10); didi (2), noogay (20); tati (3) teemedere (100); nay (4), wuluure (1.000); jowi (5), miliyon o ujunere (1.000.000).

 

Escritura. Utiliza el alfabeto latino con algunos signos diferentes.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS POULAR, Peul du Fouta Djalon, Anne Leroy eta Alpha Oumar Kona Balde, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5,  287 or., Paris, 2008.

 

Parlons poular liburuaren sinopsia:

 

Nomades ou sédentaires, les Peuls sont présents dans de nombreux pays d'Afrique et particulièrement en Afrique de l'Ouest.

En Guinée, les peuls musulmans se sont implantés dès le XVII siècle dans le Fouta Djalon, tandis qu'une minorité restait nomade.

Aujourd'hui, ils forment une communauté qui se distingue par une langue et une culture riche et singulière malgré des ressemblances avec celles des autres communautés peules et occupent une place de plus en plus importante dans le secteur commercial du pays.

C'est donc à travers son histoire, sa culture mais aussi sa langue que sera présentée la communauté peule du Fouta Djalon.

 

PULAARERA ALFABETOA

PULAAR ALPHABET

 

 

Pulaarera (fulera) idazteko arabiar idazkera hartu zen arabiarrek Afrika konkistatu zutenean. Europar misiolariek, administrariek eta jakitunek sartu zuten latindar alfabetoa fulera eskualdeetan.

 

The Arabic script was adapted to write Fula after the Arabic conquests of Africa.

The Latin alphabet was introduced to Fula-speaking regions by European missionaries, colonial administrators and scholars.

 

 

Fulera alfabetoak / Fula alphabets

 

Fula alphabet used in Senegal, Gambia and Mauritana

a

aa

b

mb

ɓ

c

d

nd

ɗ

e

ee

f

g

ng

h

i

ii

j

nj

k

l

m

ŋ

ñ

o

oo

p

r

s

t

u

uu

w

x

y

ƴ

 

Fula alphabet used in Guinea-Bissau, Sierra Leone and Liberia

a

b

ɓ

c

d

ɗ

e

f

g

h

i

j

k

l

m

mb

n

nd

ng

nj

ŋ

ñ

o

p

r

s

t

u

w

y

ƴ

 

 

 

Testu-lagina fuleraz / Sample text in Fula

 

Innama aadeeji fof poti, ndimɗidi e jibinannde to bannge hakkeeji. Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal ete eɓe poti huufo ndirde e nder ɓ iynguyummaagu.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)