a-saila Persiera | Gramateka

Persiera

FARSI, PERSA, PERSAN

 

Lenguage family: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian.

Lenguage codes:

        ISO  639-1  fa

        ISO  639-2  per (B), fas (T)

        ISO  639-3  faz – inclusive code

individual codes:

pes – Western Persian

tgk – Tajiki

aiq – Aimaq

bhh – Bukharic

haz – Hazaragi

jpr – Dzhidi

phv – Pahlavani

deh - Dehwari

Linguasphere: 58-AAC (Wider Persian) > 58-AAC-c (Central

                          Persian)

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: پارسی, دری, تاجیکی):

badakhshi alt farsi, eastern [PRS].

dari alt farsi, eastern [PRS].

dari dial farsi, eastern [PRS].

farsi, eastern [PRS] hizk, Afganistan; baita Pakistan ere.

farsi, western [PES] hizk. Iran; baita Alemania, AEB (Amerikako Estatu Batuak), AEB (Arabiar Emirerri Batuak), Australia, Austria, Azerbaijan, Bahrain, Danimarka, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Grezia, Herbehereak, India, Irak, Israel, Kanada, Oman, Qatar, Saudi Arabia, Suedia, Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Uzbekistan.

madaglashti alt farsi, eastern [PRS].

parsi alt farsi, eastern [PRS].

parsi alt farsi, western [PES].

persian alt farsi, eastern [PRS].

persian alt farsi, western [PES].

tajik alt farsi, eastern [PRS].

tajiki alt dari dial farsi, eastern [PRS].

 

AFGANISTAN

 

farsi, eastern (persian, dari, parsi) [PRS] 5.600.000 hiztun, populazioaren % 25-50 (1996); herrialde guztietako populazio osoa 7.000.000. Hainbat dari dialekto Khorasan Probintzian (Iran) eta Herat, Hazarajat, Balkh, Ghor, Ghazni, Budaksham, Panjsher Probintzietan eta  Galcha-Pamir Mendiak eta Kabul erregioetan. Halaber mintzatua Pakistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Dialektoak: dari (afghan farsi, herati, tajiki, kaboli, kabuli, khorasani), parsiwan. Radio Afghanistan-en emanaldiak hizkuntza literarioaren ahoskera estandardizatua ari dira sustatzen  herrialdeko dikzio tradizio zaharrean oinarrituta, bere ezaugarri fonetiko arkaikoekin. Estilo formala tehrani persianarekin (farsi) gertuago dago eta estilo informala Afganistango lurralde batzuetan Tajikistango tajikiarekin dago gertuago. Iran eta Afganistanen arteko ezberdintasun fonologiko eta lexikalek ulermen zailtasun txikiak sortzen dituzte. Afgan dialektoak gertuago daude persiera literarioarekin iraniar dialektoak baino. Zargari (morghuli) hizkuntza sekretua da urreginen eta agian beste batzuen artean erabilia, persieraren dialekto batean oinarritua. Ikus halaber balkan romania Iranen. Hizkuntza nazionala; arabiar idazkera; eskoletan irakatsia; irrati emanaldiak.

 

IRAK

 

farsi, western (persian) [PES] 227.000 hiztun (1993), populazioaren % 1,2 (1989). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

IRAN

 

farsi, western (persian, parsi) [PES] 22.000.000 hiztun edo populazioaren % 35,9 (1997) barne eginez 800.000 dari Khorasanen, gilan, tat, bakhtiyari, lor; herrialde guztietako populazio osoa 24.280.000. Iranen erdialdea eta hegoalde zentrala. Halaber mintzatua beste 26 herrialdetan hala nola Alemania, AEB (Amerikako Estatu Batuak), AEB (Arabiar Emirerri Batuak), Australia, Austria, Azerbaijan, Bahrain, Danimarka, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Grezia, Herbehereak, India, Irak, Israel, Kanada, Oman, Qatar, Saudi Arabia, Suedia, Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan eta Uzbekistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Dialektoak:qazvini, mahallati, hamadani, kashani, isfahani, sedehi, kermani, araki, shirazi, jahromi, shahrudi, kazeruni, mashadi (meshed), basseri. Hizkuntza literarioa birtualki identikoa da Iranen eta Afganistanen, oso ezberdintasun lexikal txikiekin. Zargaria baliteke urreginek erabilitako dialektoa izatea (ikus halaber balkan romania Iranen). Dialektoa gradualki aldatuz doa Afganistanen darierarantz eta tajikerarantz Tajikistanen. Hizkuntza nazionala, gramatika, SOV; eskola guztiek darabilte persiera; irrati programak.

 

OMAN

 

farsi, western (persian) [PES] 25.000 hiztun (1993). Kostaldeko hirietan zehar hedatua; asko Jabrooko komunitate batean, Mutrah-tik kanpoko bidean, Ruwi aldera joanez. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Emakumezko askok persiera bakarrik mintzatzen dute. Komunitatetik irteten diren gizonezkoek arabiera dute 2. hizkuntza eta askok dakizki beste 2 edo 3 hizkuntza. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

PAKISTAN

 

farsi, eastern (dari, tajik, madaglashti, badakhshi) [PRS] 1.000.000 hiztun gehi 1.400 Madaglasht-ekoak eta iheslari asko (1992, SIL). Hego-ekialdeko Chitral, Shishi Kof Bailarako Madaglasht herria, Peshawar, Rawalpindi, Lahore, Karachi, beste hainbat hiri handi. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Madaglasht komunitatea Badakhshandik (Afganistan) etorria da duela 200 urte. Beste komunitate batzuk belaunaldi askoan egon dira Pakistanen. Ikus sarrera nagusia Afganistanen.

 

QATAR

 

farsi, western (persian) [PES] 73.000 hiztun (1993), populazioaren % 23 (1986). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Ikus sarrera nagusia Iranen.

TAJIKISTAN

 

farsi, western (persian) [PES] 31.000 hiztun (1993, Johnstone), % 31k mintzatzen du ama hizkuntza bezala. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian.Dialektoa tajikiarekin nahasten ari da; ez da hizkuntza literarioa Tajikistanen. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

ARABIAR EMIRERRI BATUAK

 

farsi, western (persian) [PES] 80.000 edo populazioaren % 4,9 (1986). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Ikus sarrera nagusia Iranen.

Hizkuntza / lengua: persiera / farsi / persa / persan.

Hiztunak / hablantes (2002): 37.090.000 eta behikular bezala 60.120.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Iran  (28.370.000 eta behikular bezala 51.400.000), Afganistan (8.300.000, non dari deitzen zaion),  Irak (180.000), AEB (240.000).

 

 

HISTORIA. Iraniar familiaren mendebaleko adarreko indoeuropar hizkuntza eta familiako beste hizkuntzetan eragin handikoa. Hiztun musulmanek farsi (fartsiera) deitzen diote. Antzinako persiera K.a. III m-ra arte mintzatu zen. Honen lekukoak inskripzio kuneiforme ugarietan aurkitzen dira, hauen artean Dario I.aren monumentua nabarmentzen delarik Behistum-en, Iran, 1846an deszifratua inskripzio trilinguearen bidez, persiera, elamitera eta akadiera. Peleve deitu persiera modernoaren garapena eta erabilpena 642an eten zuen Irango konkista musulmanak.  X. m-an berriro agertu zen persiera, baina hau ez da jada aurreko aldaeretan oinarritua, baizik eta aberatsa da arabiar lexikotik hartutako maileguetan eta baita idazkera afektatzen duten kalko morfologiko eta sintaktikoetan ere. Ordudanik XIV m-ra arte garatu zen pertsiar literaturaren  periodo klasikoa.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Bere fonetika ez zaie batere zail gertatzen indoeuropar belarriei. B) Gaurko bere 5 bokaletatik (a, e, i, o, u) 3 labur eta luzeak izan ziren: i, a, u. C) q kontsonantearen hotsa, eztarriarekin ahoskatutako [r] baten antzekoa, Qom hirian agertzen dena da. D) Salbuespen batzuk izan ezik, azentua silabaren azkenean ematen da.

Morfosintaxia. A) Ez du artikulurik. B) Ez ditu generoak bereizten. C) Hitz konposatuak sortzeko erraztasun handia erakusten du. D) Aditza maiz konposatua da (telefon kardan: telefonatu) eta oraina / iragana oposizioaren bidez jokatzen da. Bereizten ditu aspektu perfektiboa eta ez-perfektiboa. Baditu hainbat aurrizki, artizki eta atzizki denborak, moduak, boza eta ezezko formak adierazteko. E) Perpausaren ohiko ordena hurrengoa da: Subjektua + Osagarriak + Aditza (SOV). F) Hona hemen persiera modernoan lehenengo 10 zenbakiak: yak (1), dō (2), sih (3), chahār (4), panj (5), shish (6), haft (7), hasht (8), nuh (9), dah (10).

Idazkera. Arabiar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia de irania, rama occidental, y de gran influencia en todas las de la familia. Sus hablantes musulmanes la llaman farsi. El persa antiguo fue hablado hasta el s. III a.C. Quedó atestiguado en numerosas inscripciones cuneiformes, entre las que destaca el monumento de Darío I en Behistum, Iran, descifrado en 1846 gracias a su inscripción trilingüe en persa, elamita y acadio. El desarrollo y uso del persa moderno, pelevi, fue interrumpido en el año 642 por la conquista musulmana de Irán. En el s. X reaparece el uso del persa, pero éste ya no está basado en ninguna de las variedades identificables, sino que es rico en préstamos del léxico árabe y también en calcos morfológicos y sintácticos que alcanzan a la escritura. Desde entonces y hasta el s. XIV se desarrolla el periodo clásico de la literatura persa.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Su fonética no presenta dificultades para los oídos indoeuropeos.  B) De sus 5 vocales actuales a, e, i, o, u, fueron 3, breves y largas, en épocas pasadas: i, a, uC) El sonido de la consonante q, que se parece a una [r] pronunciada en la garganta, es el que aparece en la ciudad de Qom. D) Salvo algunas excepciones, el acento recae al final de la sílaba.

Morfosintaxis. A) No posee artículo. B) No distingue géneros. C) Muestra gran facilidad para la creación de palabras compuestas.D) El verbo, que muchas veces es compuesto: telefon kardan (telefonear),  se conjuga mediante una oposición temporal presente-pasado. Distingue el aspecto perfectivo y el imperfectivo. Dispone de una serie de prefijos, sufijos e infijos destinados a marcar los tiempos, los modos, la voz y las formas negativas. E) El orden habitual de la oración es el el de Sujeto + Complementos + Verbo. F) Los 10 primeros números en persa moderno son: yak (1), dō (2), sih (3), chahār (4), panj (5), shish (6), haft (7), hasht (8), nuh (9), dah (10).

 

Escritura. Alfabeto árabe.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

ARAUTEGI ZEHAZTUA, (dena arabiar idazkeraz), Dr. Jasru Forshidurd, 24,5x17, 703 or., Teheran, (1392).

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

PERSIAN-ENGLISH, A concise dictionary of the persian language, E.H. Palmer, M.A., 16,5x12, 360 or., Beirut, 1991.

 

 

PERSIAR ALFABETOA

PERSIAN (FĀRSĪ/فارسی)

 

 

Persiar hizkuntza hainbat idazkera diferentez izan da idatzia, barne eginez persiera zaharraren kuneiformea, pahlaviera, arameera, eta avestana, zirilikoa eta latindar alfabetoa. Islamiarrek Persiar Sasaniar Inperioa K.o. 642an konkistatu ondoren, arabiera bilakatu zen  gobernuaren hizkuntza, kultura eta batez ere erlijioa.  Afganistanen persiera dari (درى) edo dari-persiera bezala da ezaguna eta Tajikistanen tajiki (Тоҷики / تاجيكى) bezala. Idazteko norabidea: eskuin-ezker marra horizontaletan; numeralak ezker-eskuin.

 

 

The Persian language has been written with a number of different scripts, including the Old Persian Cuneiform, Pahlavi, Aramaic, and Avestan, Cyrillic and Latin alphabets. After the Islamic conquest of the Persian Sassanian Empire in 642 AD, Arabic became the language of government, culture and especially religion. In Afghanistan Persian is known as Dari (درى) or Dari-Persian, while in Tajikistan it's known as Tajiki (Тоҷики / تاجيكى). Direction of writing: right to left in horizontal lines; numerals written from left to right.

 

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

Oharra / Note.

4, 5 eta 6 zenbakien sinboloak arabieraz erabilitako numeral estandarren ezberdinak dira.

The symbols for 4, 5 and 6 are different from the standard numerals used for Arabic.

 

Testu-lagina / Sample text

 

 

Letraldaera / Transliteration


         Tamâm-e afrâd-e bašar âzâd be donyâ miâyand va az lehâz-e heysiyat-o hoquq bâ ham barâbar-and. Hame dârâ-ye aql-o vejdân mibâšand va bâyad nesbat be yekdigar bâ ruh-e barâdari raftâr konand.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)