a-saila Pashtoera | Gramateka

Pashtoera

PASHTO, PASTO, PACHTO

 

Language family: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto.

Language codes:

ISO 639-1   ps

ISO 639-2   pus

ISO  639-3  pus – inclusive code:

                    Individual codes:

                    pst – Central Pashto

                    pbu – Northern Pashto

                    pbt – Southern Pashto

                    wne – Waneci

Glottolog: pash1269.

Linguasphere: 58-ABD-a.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: پښتو; sinonimoa: afganera):

afghan alt pashto, northern [PBU].

afghan alt pashto, southern [PBT].

mahsudi alt pashto, central [PST].

pakhto alt pashto, northern [PBU].

pakhtoo alt pashto, northern [PBU].

pakhtoo alt pashto, sourthern [PBT].

pakhtu pashto, southern [PBT].

paktu alt pashto, northern [PBU].

pashto, central [PST] hizk, Pakistan.

pashto, northern [PBU] hizk. Pakistan; baita Afganistan, Erresuma Batua, India, AEBn (Arabiar Emirerri Batuak) ere.

pashto, southern [PBT] hizk. Afganistan; baita Erresuma Batua, Iran, Pakistan, Tajikistan, UAE ere.

pashtu alt pashto, northern [PBU].

pashtu alt pashto, southern [PBT].

passtoo alt pashto, northern [PBU].

pushto alt pashto, northern [PBU].

pushto alt pashto, southern [PBT].

pushtu alt pashto, southern [PBT].

pusto alt pashto, northern [PBU].

northwestern pachto dial pashto, northern [PBU].

 

AFGANISTAN

 

pashto, northern (paktu, pakhtu, pakhtoo, afghan) [PBU] Ghilzai eskualde zentrala. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Dialektoak: northwestern pashto, ghilzai, durani. Elebitasuna persieraz; 1930en hasieratik gobernu afganoa ahalegin handia ari da egiten hizkuntza estandardizatu eta publifikatzen. Eskoletan irakasten diren bi hizkuntzetarik bat. Ghilzaidunak nomadak dira eta populazio nazionalaren % 24. Duraniak asentamendu iraunkorretan bizi dira. Herriari ‘pakhtoon’ deritza  iparraldean eta ‘pashtoon’ hegoaldean. Klan pashtoak dira: mohmandi, ghilzai, durani, yusufzai, afridi, kandahari (qandahari), waziri, chinwari (shinwari), mangal eta wenetsiak. Hizkuntza nazionala, irrati programak. Ikus sarrera nagusia Pakistanen.

pashto, southern [PBT] 8.000.000 hiztun denak (1989), populazioaren % 50 (1996); herrialde guztietako populazio osoa 9.204.000 edo gehiago. Pashtoak herrialde guztietan: 19.000.000 (1999, WA). Kandahar eskualdea. Halaber mintzatua AEB (Arabiar Emirerri Batuak), Erresuma Batua, Iran, Pakistan, Tajikistanen ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Dialektoak: southeastern pashto, kandahar pashto, qandahar pashto. Oro har % 80ko kidetasun lexikala pashtoaren iparraldeko eta hegoaldeko aldaeren artean. Gramatika, idazkera perso-arabiarra.

 

IRAN

 

pashto, southern (pashtu, paktu) [PBT] 113.000 hiztun (1993). Khorasan Qa’en-en eki muga afganoan zehar. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Pakistan eta Indiako iparraldeko pashtoaren ezberdina. Ikus sarrera nagusia Afganistanen.

 

PAKISTAN

 

pashto, central (mahsudi) [PST] Vazirstan, Bannu, Karak, hegoaldeko tribu-lurraldeak eta inguruko eskualdeak. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Dialektoak: waciri (waziri), bannuchi (bannochi, bannu). Konparaketa lexikalak eta entrebistek adierazten dute hizkuntza hau iparraldeko eta hegoaldeko pashtoen ezberdina dela; hiztegia, gramatika.

pashto, northern (pakhto, pushto)[PBU] 9.585.000 hiztun edo populazioaren % 8,47, barne eginez hegoaldeko pashtoa (1993, ustez); herrialde guztietako populazio osoa 9.685.000. Afganistanen mugan zehar, NWFP (North-West Frontier Province-ren) gehiena, Yusufzai eta Peshawar. Halaber mintzatua Erresuma Batua, Iran, Pakistan, Tajikistan, UAEn  ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Dialektoak: ningraharian pashto, northeastern pashto. Normalean % 80ko kidetasun lexikala iparraldeko eta hegoaldeko pashtoen artean; perso-arabiar idazkera modifikatua; eskoletan eta hedabideetan erabilia NWFP-n eta inguruko tribu-lurraldeetan; hiztegia; egunkariak, irrati emanaldiak, filmeak, TB.

pashto, southern (pushto, pushtu) [PBT] 1.000.000-1.500.000 hiztun (1992). Balutxistan, Quetta eskualdea. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Dialektoak: southeastern pashto, quetta pashto. % 80ko kidetasun lexikala iparraldeko pashtoarekin, % 76koa erdialdeko pashtoarekin; pashto hiztun batzuk urdueraz eskolatuak, urduera eta beren pashto mintzairazko eskola mistoen bidez; idazkera perso-arabiar modifikatua. Ikus sarrera nagusia Afganistanen.

 

AEB (Arabiar Emirerri Batuak)

 

pashto, northern (pusto, pashtu, passtoo, pakhtoo, pushto) [PBU] 100.000 hiztun (1986). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Herriari pathans deritzo; hiztunak Pakistandik etorriak; urdueraren idazkera modifikatua. Ikus sarrera nagusia Pakistanen.

pashto, southern (paktu, pakhtu, pakhtoo, afghan) [PBT] Milaka  batzuk. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pashto. Hiztunak Afganistandik etorriak. Ikus sarrera nagusia Afganistanen.

 

Hizkuntza / lengua: pashtoera / pashto / pasto / pachto.

Hiztunak / hablantes (2002): 23.530.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Afganistán (13.530.000), Pakistán (10.000.000).

 

 

HISTORIA. Ekialdeko familiako hizkuntza indoeuroparra, Afganistan eta Pakistanen hedatua. Batzuetan afganera ere deitzen zaio. Hizkuntza arkaikoa da eta 2 dialekto-aldaera ditu: hegoaldekoa Afganistanen eta iparraldekoa Pakistanen.

 

Lehenengo obra literarioak XVI m.an agertu ziren poesia mistikoan inspiratuak, tradizio hau gaur arte mantendu delarik. 1936az gero hizkuntza ofiziala da Afganistanen gariera edo farsierarekin batera, hau baita han pertsierak hartzen duen izena. Honelako aitorpenak prestigio handia eman dio eta herri mailan eta kulturalki hazkunde handia izan du, komunikabideetan ere erabiltzen delako. Hala ere, hiztun gehienak analfabetoak dira.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.  Ez dauka bokal sudurkariturik (auzoko zaion urduerak bezala) ezta kontsonante bikoitzik ere.

Morfosintaxia. A) Izenak maskulinoak nahiz femeninoak izan daitezke eta 2 kasutan deklinatzen dira (zuzena eta zeharkakoa). B) Adjektiboa izenaren aurrean jartzen da. C) Bere bi aditz-formek (orainak eta lehenak) ekintzaren ebentualitatea adierazten dute. Bereziagoa da bere agintera bikoitza, agindua emateko zorroztasuna markatzeko. Bere adizkera guztiak 2 errotatik eratortzen dira, orainalditik eta iraganetik. D) Lexikoa pertsieratik, arabieratik eta turkieratik hartu du eta bere ondare-hitzak ohiko erroetatik urrundu egiten dira. E) Hona hemen pashtoeraz lehenengo 10 zenbakiak: yau (1), dwa (2), dre (3), calor (4), pinje (5), špaž (6), owe (7), ate (8), neh (9), las (10).

Idazkera. Arabiar alfabetoa erabiltzen du pertsieran eta urdueran oinarritutako aldaketekin eta bereak dituen beste batzuk. 44 letra ditu.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia oriental, extendida por Afganistán y Pakistán. Algunas veces se le llama afgano. Es una lengua arcaica con muchas irregularidades y dialectizada en 2 variedades: la meridional que corresponde a Afganistán y la septentrional que se extiende por su dominio pakistaní.

Las primeras obras literarias aparecen en el s. XVI y se inspiran en la poesía mística, tradición que se ha mantenido hasta nuestros días. Desde 1936 es lengua oficial en Afganistán junto con el gari o farsi, que es el nombre que allí recibe el persa. Tal reconocimiento ha prestigiado a una lengua que ha experimentado un fuerte crecimiento popular y cultural gracias también a su uso en los medios de comunicación. La mayoría de sus hablantes, sin embargo, son analfabetos.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. No tiene vocales nasalizadas (como su lengua vecina el urdú) ni consonantes dobles.

 

Morfosintaxis. A) Los nombres pueden ser masculinos y femeninos y se declinan en 2 casos (directo y oblicuo). B) El adjetivo se sitúa antes del nombre. C) Sus 2 formas verbales de presente y de pasado distinguen la eventualidad de la acción. Más original es su doble imperativo, que distingue el grado de dureza  transmitida en la orden. Todas sus formas verbales derivan de 2 raíces, la del presente y la del perfecto. D) Su léxico ha recibido préstamos del persa, del árabe y del turco y sus palabras patrimoniales  se caracterizan por un gran alejamiento de las raíces habituales indoeuropeas. E) Los 10 primeros números en pasto son: yau (1), dwa (2), dre (3), calor (4), pinje (5), špaž (6), owe (7), ate (8), neh (9), las (10).

Escritura. Utiliza el alfabeto árabe con algunas modificaciones inspiradas en el persa y en el urdú, y algunas más que le son propias. Cuenta con 44 letras.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

PARLONS PACHTO, Langue et culture de l’Afghanistan,  Laurent Dessart, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 204 or., Paris, 1994.

 

Parlons pachto liburuaren sinopsia:

 

Le pachto, ou "afghan", est une langue comprenant beaucoup de mots perses, indiens, turcs et arabes. Elle a une grammaire et un fonds lexical indo-européen plus archaïques que l'iranien (farsi).

Ce manuel contient des clefs pour l’apprentissage des sons, une description des lettres et de leurs ligatures, des tables de déclinaison et de conjuguaison  ainsi que des exemples d’usage, quelques éléments de conversation que l’on retrouvera dans la cassette vendue avec ce livre.

Outre l'étude du pachto –langue des Pachtounes, ou Pathans, en Pakistan et en Inde–  ce livre expose des faits relatifs à la civilisation originale de ce peuple de plus de 16 millions d'âmes, situé dans la zone de fracture des grandes puissances de l'Asie, au carrefour des invasions et du commerce.

 

PASHTO ALFABETOA

 PASHTO ALPHABET (د پښتو الفباء)

 

Pashtoak arabiar alfabetoa erabiltzen du pashto letra adizional batzuekin

Pashto uses the Arabic alphabet with additional Pashto letters 

 

 

Pashto letra bereziak / Special Pashto Letters

 

 

Letrak / Letters

 

 

Behean pashto alfabetoaren 45 letrak. Barne eginda daude abdali (A), ghiljai (G) eta yusufzai (Y) doalektoak.

 

 

Below are the 45 letters of the Pashto alphabet. The dialects of Abdali (A), Ghiljai (G) and Yusufzai (Y) are included.

 

 

 

Contextual forms

Name

Transliteration

ALA-LC Romaniz.

IPA

Unicode (Hex)

Isolated

End

Middle

Beginning

آ ,ا

ـﺎ

ـ

ـ

alif

ā / ʾ

ā / ʾ

[ɑ] / [ʔ]

U+0627, U+0622

ب

ـﺐ

ـﺒـ

بـ

be

b

b

[b]

U+0628

پ

ـﭗ

ـﭙـ

پـ

pe

p

p

[p]

U+067E

ت

ـﺖ

ـﺘـ

تـ

te

t

t

[t̪]

U+062A

ټ

ـټ

ـټـ

ټـ

ṭe

ṭ (or 'tt')

[ʈ]

U+067C

ث

ـﺚ

ـﺜـ

ثـ

se

s

[s]

U+062B

ج

ـﺞ

ـﺠـ

جـ

ǰīm

ǰ

j

[d͡ʒ]

U+062C

ځ

ـځ

ـځـ

ځـ

dzim

j (or 'dz') / z

ż

[d͡z] (A, G) / [z] (Y)

U+0681

چ

ـﭻ

ـﭽـ

چـ

če

č

ch

[t͡ʃ]

U+0686

څ

ـڅ

ـڅـ

څـ

cim (tsim)

c (or 'ts')

[t͡s] (A, G) / [s] (Y)

U+0685

ح

ـﺢ

ـﺤـ

حـ

he

h

[h] / [x]

U+062D

خ

ـﺦ

ـﺨـ

خـ

xe (khe)

x

kh

[x]

U+062E

د

ـﺪ

ـ

ـ

dāl

d

d

[d̪]

U+062F

ډ

ـډ

ـ

ـ

ḍāl

ḍ (or 'dd')

[ɖ]

U+0689

ـﺬ

ـ

ـ

zāl

z

[z]

U+0630

ـﺮ

ـ

ـ

re

r

r

[r]

U+0631

ړ

ـړ

ـ

ـ

ṛe

ṛ (or 'rr')

[], [ɻ]

U+0693

ـﺰ

ـ

ـ

ze

z

z

[z]

U+0623

ژ

ـﮋ

ـ

ـ

že

ž

zh

[ʒ] (A, G) / [d͡z] (Y)

U+0698

ږ

ـږ

ـ

ـ

ẓ̌e (A) / γ̌e (G) / ge (Y)

ẓ̌ (A) / γ̌ (G) / g (Y)

ẓh (A) / g'h (G) / g (Y)

[ʐ] (A) / [ʝ] (G) / [ɡ] (Y)

U+0696

س

ـﺲ

ـﺴـ

سـ

sin

s

s

[s]

U+0633

ش

ـﺶ

ـﺸـ

شـ

šin

š

sh

[ʃ]

U+0634

ښ

ـښ

ـښـ

ښـ

ṣ̌in (A) / x̌in (G) / xin (Y)

ṣ̌ (A) / x̌ (G) / x (Y)

ṣh (A) / k'h (G) / kh (Y)

[ʂ] (A) / [ç] (G) / [x] (Y)

U+069A

ص

ـﺺ

ـﺼـ

صـ

swād

s

[s]

U+0635

ض

ـﺾ

ـﻀـ

ضـ

dwād / zwād

z, d

[z], [d̪]

U+0636

ط

ـﻂ

ـﻄـ

طـ

twe

t

[t̪]

U+0637

ظ

ـﻆ

ـﻈـ

ظـ

zwe

z

[z]

U+0638

ع

ـﻊ

ـﻌـ

عـ

ʻayn

ʻ

ʻ

[ʔ]

U+0639

غ

ـﻎ

ـﻐـ

غـ

γayn

γ

gh

[ɣ]

U+063A

ف

ـﻒ

ـﻔـ

فـ

fe

f

f

[f] / [p]

U+0641

ق

ـﻖ

ـﻘـ

قـ

qāf

q

q

[q] / [k]

U+0642

ك

ـك

ـكـ

كـ

kāf

k

k

[k]

U+0643

ګ

ـګ

ـګـ

ګـ

gāf

g

g

[ɡ]

U+06AB

ل

ـﻞ

ـﻠـ

لـ

lām

l

l

[l]

U+0644

م

ـﻢ

ـﻤـ

مـ

mim

m

m

[m]

U+0645

ن

ـﻦ

ـﻨـ

نـ

nun

n

n

[n]

U+0646

ڼ

ـڼ

ـڼـ

ڼـ

nuṇ

ṇ (or 'nn')

[ɳ]

U+06BC

و

ـﻮ

ـ

ـ

wāw

w, u, o

w, u, o

[w], [u], [o]

U+0648

ه

ـﻪ

ـﻬـ

هـ

gərda he
round he

h, a, ə/ë

h, a, ə

[h]~[ʔ], [a], [ə]

U+0647

ۀ

ـﮥ

ـ

ـ

he-hamza (or 'zwarakai')

ə (or 'ë')

ə

[ə]

U+06C0

ي

ـﻲ

ـﻴـ

يـ

klaka ye
hard ye

y, i

y, ī

[j], [i]

U+064A

ې

ـﯥ

ـﯧـ

ېـ

pasta ye
soft ye

e

e

[e]

U+06D0

ى

ـى

ـ

ـ

nārina ye
masculine ye

ai, y

ay, y

[ai], [j]

U+0649

ۍ

ـۍ

ـ

ـ

ṣ̌ədzina ye
feminine ye

əi (or 'ëi')

ạy

[əi]

U+06CD

ئ

ـئ

ـ

ـ

fāiliya ye
verbal ye

əi (or 'ëi')

ạy

[əi]

U+0626

 

 “Ye”  letrak / "Ye" letters

 

Letra

Izena

Ahoskera

Posizioa

Indikazioa

Adibidea

ي

klaka ye

[j], [i]

anywhere

none

يم
[jəm] ('I am')

ې

pasta ye

[e]

middle or end of the word

none

نېغ
[neɣ] ('straight')

ى
if preceded by a consonant

nārina ye

[ai]

end of the word

the word is masculine singular in direct case

ستورى
[storai] ('star')

ى
if preceded by a vowel

nārina ye

[j]

end of the word

none

دوى
[duj] ('they')

ۍ
occurs in a noun

ṣ̌ədzina ye

[əi]

end of the word

the noun is feminine

نجلۍ
[nd͡ʒələi] ('girl')

ئ
occurs in a verb

fāiliya ye

[əi]

end of the word

the verb is in second person plural form

كوئ
[kawəi] ('you (plur.) do')

 

Marka diakritikoak / Diacritic marks

 File:Harakat pashto.svg

 

Lau diakritikoen markak / The four diacritic marks are:

 

َ

zwar

a

[a]

U+064E

ِ

zer

i

[i]

U+0650

ُ

peš

u

[u]

U+064F

ٓ

zwarakai

ə (or ë)

[ə]

U+0653

 

 

Marka diakritikoak ez dira kontsideratzen letra bereiziak. Beren erabilpena hautazkoa da eta normalean ez dira idazten; nagusiki erabiltzen dira antzekoak diren bi hitz bereizteko. Tanwin fatha (ً ) arabiar hitzetan مَثَلاً [masalan] erabil daitezke adibidez.

 

 

The diacritic marks are not considered separate letters. Their use is optional and are usually not written; they are primarily used to distinguish between two words which appear similar.

In arabic words the tanwin fatha (ً ) can be used: مَثَلاً [masalan] - for example.

 

 

Zenbakiak pashtoeraz / Pashto numbers

 

Testu-lagina pashtoeraz / Pashto sample text

 

 

Letraldaera / Transliteration

 

Də bašar ṫol afrād āzād naṙəy tâ rāźī au də ḥays̱iyat au ḥuqūqo lâ palwâ sarâ barābar dī. ṫol də ʿaqəl au wijdān ḫāwandān dī au yo lâ bal sarâ də warorəy pâ rūḥiye sarâ bāyad čaland kəṙī.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)