a-saila Mandinkera | Gramateka

Mandinkera

 

 

MANDINKERA

MANDINKA, MANDINKA, MANDINKA

 

Language family: Niger-Congo, Mande, Western, Central-Southwestern, Central, Manding-Jogo, Manding-Vai, Manding-Mokole, Manding, Manding-West.

Language codes:                                 

ISO  639-1    -

ISO  639-2    -

        ISO  639-3    mnk

Glottolog: mand1436.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: mandingo,  لغة مندنكا ):

madinka [MNK] hizk. Senegal; baita Gambia, Ginea-Bissau ere.

manding alt mandinka [MNK].

mandinga alt mandinka [MNK].

mandingo alt mandinka [MNK].

mandingue alt mandinka [MNK].

mandinque alt mandinka [MNK].

mande alt mandinka [MNK].

mandé alt mandinka [MNK].

socé alt mandinka [MNK].

 

GAMBIA

 

mandinka (mandinque, mandingo, manding, mandé, socé) [MNK] 402.500 hiztun (1998). Gambiaren mendebalde erdiaren gehiena. Niger-Congo, Mande, Western, Central-Southwestern, Central, Manding-Jogo, Manding-Vai, Manding-Mokole, Manding, Manding-West. Nabarmenki ezberdina Gineako maninkera eta Senegalgo malinkera (eliza) hizkuntzekiko. Aldaera batzuen arabera hizkuntza ezberdinak izan daitezke. % 79ko antz lexikala kalankerarekin. % 75ekoa jahankerarekin, % 70ekoa xasongerarekin, % 59koa malinkerarekin, % 53koa morierarekin, % 48koa bambarerarekin. Gambiaren erdialdeko hizkuntza nagusia. Arabiar idazkera. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

GINEA BISSAU

 

mandinka (mandinga, mandingue, mandingo, mandinque, manding) [MNK] 137.000 hiztun (1998). Ipar erdialdea, erdialdea, eta ipar-ekialdea. Niger-Congo, Mande, Western, Central-Southwestern, Central, Manding-Jogo, Manding-Vai, Manding-Mokole, Manding, Manding-West. Nabarmenki ezberdina Gineako maninkera eta Senegalgo malinkera (eliza) hizkuntzekiko. Dialektoak diruditen aldaera batzuk agian hizkuntza bereiziak dira. % 79ko antz lexakala kalankerarekin, % 75ekoa jahankerarekin, % 70ekoa kassonkerarekin, % 59koa malinkerarekin, % 53koa morierarekin, % 48koa bambarerarekin. Hizkuntza garrantzitsua. Ikus sarrera nagusia Senegalen.

 

SENEGAL

 

mandinka (manding, mandingo, mandingue, mandinque, mande, socé) [MNK] 539.000 hiztun (1998). Herrialde guztietako populazio osoa 1.178.500. Eki-hegoalde eta hegoalde zentrala. Halaber mintzatua Gambia eta Ginea Bissaun ere. Niger-Congo, Mande, Western, Central-Southwestern, Central, Manding-Jogo, Manding-Vai, Manding-Mokole, Manding, Manding-West. Mandinkera eta Malinkera hizkuntza bereiziak dira. % 65 - % 75eko antz lexikala malinkerarekin. Hizkuntza nazionala.

 

Hizkuntza / lengua: mandinkera / mandinka / mandinka / mandinka.

Hiztunak / hablantes (2006): 1.350.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Senegal, Gambia, Ginea-Bissau.

 

 

HISTORIA. Mandekaƞ azpi-multzoko mande familiako adar okzidentaleko hizkuntza, hala nola banbara, susu eta diula. Baina dituen ezaugarri fonetiko, fonologiko, morfologiko, sintaktiko eta semantikoek erabat bereizten dute besteekiko. Hiztunek beren hizkuntzari mandinka káƞo   deitzen diote, hots, mandiƞ  herriaren   (-nka atzizkia) hizkuntza (ƞo).

 

 

“Malinke populazioa eta zibilizazioa” duen herrialdea izanik, Kaabu inperioaren historiak XIII. m.an du etorkia. Kaabu inperioa 12 probintziako federazioa zen Gambia eta Korubal ibaien artean. Botere inperiala ez zen probintzia bateko dinastiaren monopolioa, baizik eta Tiramakhanen bi semeen ondorengo familia batzuen artean txandakakoa. Errege-jainkoa edo errege-apaiza ez izanik ere, haren izena ezin zen ahoskatu bere presentzian.  Mama (arbasoa edo guraso handia) izenez dirijitzen zitzaizkion.

Mandinkarrak funtsean animistak dira, soninkeak, hots, “alkohola edaten zuen jendea”.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hemezortzi kontsonante ditu: p, b, m, w (ezpainbikariak), f (ezpain-horzkaria), t, d, n (hobikari-horzkariak), s (hobikaria), l (albokaria), r (ez-albokaria), c, j, ñ, y (sabaikariak) y k, h, ƞ (belarrak). B) Sistema bokalikoa: garaiak:  aurrekariak i, ii eta atzekariak: u, uu; ertainak: aurrekariak e, ee eta atzekariak o,oo; baxuak: zentralak a, aa. C) Artikulu mugatua -o da: buƞ ‘kuarto’, buƞo ‘kuartoa’. D) Mandinkeraz izenaren unitate oinarrizkoa erroa da, zeinari morfemak eransten baitzaizkio.

Morfosintaxia. A) Bi plural ditu, plural inklusiboa, gutxien erabilia (-ñolu) eta plural orokorra (-lu). B) Bi erakusle ditu: hurbiltasuna adierazteko bata (ñiƞ ‘hau’) eta distantzia bestea (wo ‘hura’). C) Aditz jokoak funtzionatzen du lehen mailako era nominalizatuaren  (normalean    -o atzizkia ezik) eta modalitate tenporal/aspektualeko partikulen konbinazioagatik. D) Hona hemen mandinkeraz lehen 10 zenbakiak: kílíƞ (1), fula (2),  saba (3), náání (4), lúúlú (5), wóóró (6), wórówula (7), séyí (8), konónto (9), taƞ (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua perteneciene a la rama occidental de la familia mande del sub-grupo mandekaƞ como bambara, sousou y diula.  Pero las características fonéticas, fonológicas, morfológicas, sintácticas y semánticas la distinguen muy claramente de estas últimas. Los hablantes de la lengua se refieren a su propia lengua como mandinka káƞo,   es decir, “la lengua (kaƞo)  del  pueblo (sufijo -nka) de mandiƞ.

País de “población y civilización malinke”, la historia del imperio de Kaabu remonta al s. XIII. El imperio de Kaabu era una federación de 12 provincias, entre los ríos Gambia y Corubal. El poder imperial no era monopolio de una dinastía localizada en una provincia, sino rotativo entre ciertas familias descendientes de los dos hijos de Tiramakhan. Aunque no era rey-dios ni rey-sacerdote, su nombre no se podía pronunciar en su presencia. Se dirigía a él como mama (el ancestro o gran padre).

 

Los mandinka son esencialmente animistas, soninkes, es decir, “gente que bebía alcohol”.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 18 consonantes: p, b, m, w (bilabiales), f (labio-dental), t, d, n (alveo-dentales), s (alveolar), l (lateral), r (no-lateral), c, j, ñ, y (palatales) y k, h, ƞ (velares). B) Sistema vocálico: altas anteriores  i, ii y posteriores u, uu; medias:  anteriores e, ee y posteriores o,oo; bajas: zentrales a, aa. C) Artícilo definido es -o: buƞ ‘habitación’, buƞo ‘la habitación’. D) La unidad básica del nombre mandinka es la radical, a la que se unen diferentes morfemas. E) Posee 2 tonos: alto (´) y bajo sin signo diacrítico.

Morfosintaxis. A) Posee dos plurales, un plural inclusivo, el menos usado (-ñolu) y el plural general (-lu). B) Posee 2 demostrativos: uno de proximidad: ñiƞ ‘este/a/o’ y otro de distancia: wo ‘ese/a/o’. C) El sistema de conjugación funciona por la combinación  de la forma nominalizada del primer grado (generalmente menos el sufijo -o) y las partículas de modalidad temporal/aspectual. D) los 10 primeros números em mandinka son: kílíƞ (1), fula (2), saba (3), náání (4), lúúlú (5), wóóró (6), wórówula (7), séyí (8), konónto (9), taƞ (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS MANDINKA, Man Lafi Dramé, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 212 or., Paris,  2003.

 

Parlons mandinka liburuaren sinopsia:

 

Chacun connaît la Casamance, paradis touristique du Sénégal. Les peuples qui l’habitent et leur culture méritent aussi le plus grand intérêt. Ce livre est consacré au peuple mandinka de Casamance au Sénégal, dont l'aire géographique s'étend du Rio Corubal en Guinée Bissau à la rivière Gambie.

Le lecteur y trouvera les principales données historiques et culturelles, une description simple de cette langue originale du groupe mandé, des expressions usuelles, des textes de conversation courante et des proverbes ainsi que deux lexiques.

Ce livre contribuera à fixer le système d’écriture de la langue, facilitera sa connaissance, aussi par le public que par les lenguistes professionnels, et fera mieux connaître, au-delà des limites géographiques de Kaabu, une culture riche et un peuple fascinant de l’Afrique Occidentale.

 

MANDINKA ALFABETOA

MANDINKA ALPHABET

 

Latindar eta arabiar kontsonanteak jarraian balio berean:

The Latin and Arabic consonants correspond as follows:

 

Arabic

ا

ع

ب

ت

ط

ض

ج

ه

ح

خ

د

ر

س

ش

ص

ث

ظ

ڢ

ل

م

ن

و

ي

ك

لا

Latin

('), aa, ee

(', with madda ŋ)

b, p

t

t

t

c, j

h

h

 

d

r

s

s (sh)

s

s

s

f

l

m

n, ñ, ŋ

w

y

k, g

la

 

Bokalen baliokidetasuna jarraian (diakritikoak arabieran kontsonanteen gainean edo behean doaz jarrita)

 

The vowels correspond as follows (diacritics are

 placed over or under the consonant in Arabic)

 

Arabic

ـَ

ـِ

ـُ

ـْ

ـִ

ـً

ـٍ

ـٌ

ـَا

ـِي

ـُو

Latin

a, e

i, e, ee

o, u

(no following vowel)

e

aŋ, eŋ

iŋ, eeŋ, eŋ

oŋ, uŋ

aa

ii

oo, uu

Mandinka names of Arabic marks:

sira tilidiŋo;

sira tilidiŋo duuma;

ŋoo biriŋo;

sira murumuruliŋo;

tambi baa duuma;

sira tilindiŋo fula;

sira tilindiŋo duuma fula;

ŋoo biriŋo fula.