a-saila Kurduera | Gramateka

Kurduera

KURDUERA

KURDISH, CURDO, KURDE

 

Language family: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish.

Language codes:        

ISO  639-1    ku

ISO  639-2    kur

        ISO  639-3    kur-inclusive code

                              Individual codes:

                              kur     -  Kurdish (generic)

                              ckb     -  Central Kurdish (Sorani)

                              kmr    -   Northern Kurdish (Cumanji)

                              sdh     -   Southern Kurdish

                              lki       -   Laki

Glottolog: kurd1259.

Linguasphere:  58-AAA-a (North Kurdish incl. Kurmanji

                            & Kurmanjiki) + 58-AAA-b (Central Kurdish

   incl. Dimli/Zaza & Gurani) + 58-AAA-c

(South Kurdish incl. Kurdi).

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kurdî,  Кöрди):

bâhdinâni alt kurmanji [KUR]. 

bahdini alt behdini [BDF].

bandinani alt behdini [BDF].

behdini [BDF] hizk. Irak; baita Alemania ere.

kermanji alt kurmanji [KUR]. 

kirdasi alt kurmanji [KUR]. 

kirmâncha alt kurmanji [KUR].  

kirmanji alt kurmanji [KUR].

korkora alt kurdi [KDB].

kurdish bandinani alt behdini [BDF].

kurdy alt kurdi [KDB].

kurmanji [KUR] hizk. Turkia (Asia); baita Alemania, AEB, Armenia, Australia, Austria, Azerbaijan, Bahrain, Belgika, Erresuma Batua, Frantzia, Georgia, Herbehereak, Iran, Irak, Jordania, Kazakhstan, Kuwait, Kirgizstan, Libano, Norvegia, Siria, Suedia, Suitza, Turkmenistan.

northern kurdish alt kurmanji [KUR].

sorani alt kurdi [KDB].

southern kurdish alt kurdi [KDB].

surani alt kurdi [KDB].

wâwâ alt kurdi [KDB].

ARMENIA

 

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji) [KUR] 58.000 hiztun, yezid barne (1993, Johnstone), % 84k ama hizkuntza dute (1979). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Kurmanji iparraldean dago, kurdi hegoaldean; hizkuntza ezberdinak dira; kurmanji eskolak, testuak; komunikazio handiko hizkuntza; idazkera zirilikoa; egunkariak, irrati emanaldiak. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

AZERBAIJAN

 

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji, kirdasi, kirmâncha) [KUR] 20.000 hiztun (1989ko errolda). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Hego-mendebaldea. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

IRAK

 

behdini (bahdini, bandinani, kurdish bandinani) [BDF] Halaber mintzatua Alemanian ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish.

kurdi (kurdy, southern kurdish, sorani, surani) [KDB] 2.785.500, populazioaren  % 18  Irakeko kurdo guztiak barne, hauetan gehienek kurdi mintzatzen dute (1986); herrialde gustietako populazio osoa 6.036.000; herrialde guztietako hiztun kurdo guztiak: 11.000.000 (1999, WA). Sulamanyan eta bere inguruan; halaber mintzatua AEB eta Iranen ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Dialektoak: arbili, khushnaw, pizdar, mukri, garrusi (bijbri), ardaiâni (sanandaji), sulaymâni (suleimaniye), warmâwa, garmiyâni, kolyâ’i, zangana, kirmânshâhi. Iraken sorani da hedatuena; hizkuntza ofiziala; Ahl-ehaqq taldeak 3 distritutanKurdistango hego eta hego-ekialdean, nagusiki Kermanshah eta Kerkuk inguruan; 50.000 yezidi ipar Iraken Mosul ondoan  eta Sinjar Muinoetan. NT 1994.

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji) [KUR]. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Dialektoak: hakari, jezire (botan). Kurdiaz (soauthern kurdish) hizkuntza ezberdina; komunikazio handiko hizkuntza; idazkera latindarra Turkian, arabiarra Siria, Iran eta Iraken, zirilikoa SESB ohian, armeniar idazkera ez da erabiltzen gaur. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

IRAN

 

kurdi (kurdy, southern kurdish, sorani, korkora, wâwâ) [KDB] 3.250.000 hiztun. Ipar-mendebalde Iran, bereziki Kordestan, Kermanshahan, Mendebalde Azerbaijan probintziak; baita kopuru handi bat ere ipar-ekialdeko Iranen, Khorasan Probintziaren oso iparraldean. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Dialektoak: kermanshani, mukri, jafi. % 90 hiri eta herrietan bizi dira, % 10 nomadak dira; baliteke jafi hizkuntza bereizia izatea; 2 unibertsitatetan irakatsia; komunikazio handiko hizkuntza; arabiar idazkera Iran eta Iraken. NT 1994. Ikus sarrera nagusia Iraken.

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji) [KUR] 200.000 hiztun (1983, ustez). Mendietako herriak Turkiak Mendebalde Azerbaijan Probintziarekin duen muga erregioan zehar. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Kurmanji irakastea debekatua dago Irango eskoletan (Time 4/1/91); idazkera latindarra Turkian, arabiarra Siria eta Iraken; zirilikoa Errusian; armeniar idazkera ez da erabiltzen gaur. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

SIRIA

 

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji) [KUR] 938.000 hiztun (1993), populazioaren % 6,3. Ipar Siria. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Kurdiaren (southern kurdish) ezberdina; elebitasuna arabieraz; gutxi batzuk hiritarrak eta nomadak; kurmanji debekatua eskoletan (Time 4/1/91); komunikazio handiko hizkuntza; idazkera arabiarra Siria, Iran, eta Iraken; gainerakoan latindarra edota zirilikoa. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

 TURKIA (Asia)

 

kurmanji (northern kurdish, kermanji, kirmanji, kirdasi, kirmâncha, bâhdinâni) [KUR] 3.950.000 hiztun 1. hizkuntza dutenak (1980) 6.500.000 jendeko talde etnikoan Turkian (1993, Johnstone); herrialde guztietako populazio osoa 7.000.000-8.000.000koa. Gehienak Hakkari, Siirt, Mardin, Agri, Diyarbakir, Bitlis, Bingol, Van, Adiyaman eta Mus probintzietan daude; baita asko Urfa, Elazig, Kars, Tunceli, Malatya, Erzurum, Karaman Maras, Sivas, Ankara eta beste probintzietan ere; halaber mintzatzen da beste 25 herrialdetan, barne eginez Alemania, Armenia, Australia, Austria, Azerbaijan, Bahrain, Belgika, Erresuma Batua, Frantzia, Georgia, Herbehereak, Iran, Irak, Jordania, Kazakhstan, Kuwait, Kirgizstan, Libano, Norvegia, Siria, Suedia, Suitza, Turkmenistan. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish. Dialektoak: guwii, birjandi, alburz, sanjâri, judikâni. Mintzaira ezberdintasunak dialektoen artean, baina denek idazteko forma bera erabiltzen dute; kurdiaz (southern kurdish) ezberdina; asko ez dira oso elebidunak turkieraz; izen etnikoak dira halaber doudjik, kizibakh; komunikazio handiko hizkuntza; gramatika;idazkera latindarra Turkian; arabiar idazkera Siria, Irak eta Iranen; idazkera zirilikoa SESB ohian; gaur ez da erabiltzen armeniar idazkera.

 

Hizkuntza / lengua: kurduera / kurdish / kurdo / kurde.

Hiztunak / hablantes (2001): 18.800.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Turkia (6.830.000, Irango ipar-ekialdea (5.680.000), Ipar Irak (4.250.000), Siria (1.420.000) eta hainbat komunitate Alemanian (400.000), Armenian (60.000) eta  gutxiago Azerbaianen, Georgian, Libanon eta Errusian.

 

 

HISTORIA. Iraniar familiako indoeuropar hizkuntza, mendebaldeko adarra, etnia kurduaren eta Kurdistango propioa. Muga politikoen aldean oso lurralde zabalean hedatu da hizkuntza.

Kurduek erlijio sunita praktikatzen dute eta beren lurraldea eskualde menditsua da, gaur Turkiak, Irakek, Iranek eta Siriak okupatua.

XVI.m.az gero Kurdistanek indar gutxi erakutsi du mundu politikoan. Beren lurraldea okupatzen duten 4 adminis-trazioek ito egin dituzte indepen-dentziaren aldeko beren aldarrikapenak. Beren ahalegin independentistan gogor zapaldu zituen Turkiak 1925-1930etan, Iranek 1946-1992etan eta etengabeko gerran aurkitzen dira Iraken.

1920az gero kurduerak bere literatura propioa garatzen du. Iraken gaur egunkari bat publikatzen da kurdueraz.

Poesian XIII. mendetik erabili da.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Kurduera persieraren oso hurbila da, hain hurbila ezen bi hizkuntzen hiztunek elkar uler dezakete. B) Bokal luze eta laburrak bereizten ditu.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten, kasu batzuetan izan ezik elementu lexikoen bidez.  B) Normalean plurala adierazten duen morfema -an da. C) Aditzak bi errorekin eraikitzen dira, bata orainaldikoa eta beste iraganekoa izanik. Aditz trantsitiboek iraganean jokatzean osagarri zuzenarekin komunz-tatzen dute. D) Ugariak dira turkieratiko eta arabieratiko maileguak, baina erraz asimilatzen ditu hitz arrotzak bere senean. E) Herri kurduak jasaten duen desintegrazio politikoak eta sozialak eragotzi egin dute kurdueraz erabiltzaileen artean hizkuntza batzea. Hizkuntza 2 dialektotan banatua aurkitzen da, bata kurmandiera da, arkaikoagoa, deklinabidearen aztarnak mantendu eta generoak bereizten ditu; bestea soraniera da, erabiliagoa izan da eta irakiar Kurdistanen estatus erdi ofiziala dauka, non haurreskolan erabiltzen den. F) Hona hemen kurdueraz lehenengo 10 zenbakiak: yet (1), du (2), (3), çar (4), pênc (5), çeş (6) heft (7), heşt (8), neh (9), deh (10).

Idazkera. Kurmandiera dialektoa latindar alfabetoz idazten da, soranierak arabiar alfabetoa erabiltzen du pertsiar ikur batzuekin. Karaktere zirilikoekin ere idatzi izan da. Oro har, arabiar alfabetoa Sirian, Iranen eta Iraken eta latindarra edo zirilikoa gainerakoan.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia irania, rama occidental, propia de la etnia curda y de Curdistán. La lengua se ha extendido por un amplísimo territorio ajeno a las fronteras políticas.

Los curdos practican la religión sunita y su territorio es una región montañosa ocupada actualmente por Turquía, Irak, Irán y Siria.

 

Desde el s. XVI el Curdistán ha tenido escasa fuerza en el ámbito político. Las 4 administraciones a las que pertenecen sus hablantes han frenado o frustrado las demandas en busca de su independencia. Sus pretensiones independentistas fueron duramente reprimidas en 1925-1930 en Turquía, en 1946 y 1992 en Irán y están en continuo estado de guerra en Irak.

Desde 1920 el curdo desarrolla su propia literatura. En Irak se publica actualmente un periódico en curdo.

Utilizado en poesía desde el s. XIII.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) El curdo es pariente muy cercano del persa, tan cercano que es fácil la comprensión entre los hablantes de ambas lenguas. B) Distingue entre vocales largas y breves.

Morfosintaxis. A) No distingue el género, salvo en algunos casos mediante medios léxicos. B) El morfema que generalmente  indica el plural es -an. C) Las formas verbales se construyen con 2 raíces, la del presente y la del pasado. Los verbos transitivos conjugados en pasado concuerdan con el complemento directo. D) Los préstamos del turco y del árabe son numerosos, aunque se deja notar una gran tendencia a adaptar las palabras  extranjeras a su propia forma. E) La desintegración política y social ha impedido entre sus usuarios una forma unificada. La lengua está fragmentada en 2 dialectos, el kurmandí, más arcaico, que conserva restos de declinación y  distingue los géneros; y el soraní, más rodado y que goza de un estatus semioficial en el Kurdistán iraquí donde es utilizado en escuela primaria. F) Los 10 primeros números en curdo son: yet (1), du (2), (3), çar (4), pênc (5), çeş (6) heft (7), heşt (8), neh (9), deh (10).

 

 

 

 

Escritura. La variedad kurmandí se escribe con el alfabeto latino y el soraní utiliza el árabe con algunos signos persas. Incluso ha llegado a escribirse con caracteres cirílicos. En general, en Siria, Irán e Irak se utiliza el alfabeto árabe y latino o cirílico en el resto.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRAMMAR OF THE KURMANJI OR KURDISH LANGUAGE,  By E.B. Soane, fotokopia, (2 ale), 289 or., London, 1913.

KURDIYA HÊSA, Amadekar, Sadik Varli, îkram Îşler, Ramazan Turan, Taha Ceyhan eta Cihan Çelik, 26x18, 123 or., Santiago de Compostela, 2005.

GRAMMAIRE KURDE, Par l’abbé Paul Beidar, prêtre chaldéen, fotokopia, originala Paris 1926, 76 or., 2008.

 

Bibliografia

 

HEGATS-46,  EIEren literatur aldizkaria, Kurdistan: herria, kultura, literatura; edukia: I. Euskal Herria, Kurdistan, Euskal Herria. II. Iparretik Hegora, Kurdistan. III. Literatura kurdua: hurbilpen bat. Elkarrizketa: Helim Yusiv eta Berivan Dosky; 19x13,  118 or., Donostia, 2010.

 

ALFABETO KURDUA

KURDISH ALPHABET

 

 

Badira hiru sistema ohikoak. Turkian erabiltzen dena Jeladet Ali Bedirkhanek 1932an latindar alfabetotik egokitu zuen eta, beraz, bedirxan idazkera ere deitzen zaio edota hobekiago hawar. Hau kurduek Turkian, Sirian eta Armenian erabiltzen dute. Sorani alfabetoa (persiar alfabeto modifikatua) kurduek Irak eta Iranen erabiltzen dute eta bada beste bat oraintsukoa yekgirtu deitua, zeinak besteak batu nahi baititu. Yekgirtú (Yekgirtí, yekgirig) alfabetoa Hizkuntza Akademia Kurduak asmatu berria du. Honek baditu hainbat abantaila kurmandiera eta soraniera alfabetoei erkatuta. Kurdueraren dialekto guztieintzat egokitua da eta ez esklusiboki batentzat eta, beraz, yekgirtu deitzen zaio, “batua” alegia. Gainera arabiar idazkera baino hobeto egokitzen zaio kurduerak duen bokal aberastasunari. Alfabeto Batu Kurduak 34 karaktere ditu 4 digrafo barne (jh, ll, rr, sh) eta 4 karaktere diakritikoekin (é, í, ú, ù). Bederatzi bokal adierazten ditu (a, e, é, i, í, o, u, ú, ù) eta 25 kontsonante: A, B, C, D, E, É, F, G, H, I, Í, J, Jh, K, L, ll, M, N, O, P, Q, R, rr, S, Sh, T, U, Ú, Ù, V, W, X, Y, Z. Azkenaldian arabiar idazkera baino gehiago erabili da TB kurduan. 1928an idazkera kurdua SESB osoan Armenia barne latindar alfabetoaz ordezkatua izan da karaktere ziriliko adizional batzuekin: a, b, c, ç, d, e, ә, f, g, г, h, i, ь, j, k, ʀ, l, m, ɴ, o, ө, w, p, n, q, ч, s, ш, ц, t, u, y, v, x, z, ƶ. 1929an eraberritu eta hurrengoaz ordezkatua izan zen:

 

 

Three systems currently exist. The form used in Turkey was derived from the Latin alphabet by Jeladet Ali Bedirkhan in 1932, and thus is also called the Bedirxan script or more properly Hawar. It is used by Kurds in Turkey, Syria and Armenia. The Sorani alphabet (modified Persian alphabet) is used by Kurds in Iraq and Iran, and there is also a recent alphabet called Yekgirtú which attempts to unify these. The Yekgirtú (Yekgirtí, yekgirig) alphabet is a recent devised writing system by Kurdish Academy of Language. It has many advantages compared to the Kurmanji and Sorani alphabets. It is adapted for all Kurdish dialects and not exclusive to just one, and is therefore called Yekgirtú, which means "unified." It is also better adapted to the vowel-rich Kurdish language than is the Arabic script. The Kurdish Unified Alphabet contains 34 characters including 4 digraph cases (jh, ll, rr, sh) and 4 characters with diacritics (é, í, ú, ù). It represents 9 vowels (a, e, é, i, í, o, u, ú, ù) and 25 consonants:

A, B, C, D, E, É, F, G, H, I, Í, J, Jh, K, L, ll, M, N, O, P, Q, R, rr, S, Sh, T, U, Ú, Ù, V, W, X, Y, Z. Recently it has been used more than the Arabic script on Kurdish TV.  In 1928 Kurdish language in all URSS, including Armenian SSR, was switched to Latin alphabet, containing some additional Cyrillic characters: a, b, c, ç, d, e, ә, f, g, г, h, i, ь, j, k, ʀ, l, m, ɴ, o, ө, w, p, n, q, ч, s, ш, ц, t, u, y, v, x, z, ƶ. In 1929 it was reformed and was replaced by:

 

 

 

A a

B b

C c

Є є

Ç ç

D d

E e

Ә ә

Ә́ ә́

F f

G g

Ƣ ƣ

H h

Ħ ħ

I i

J j

K k

K̡ k̡

L l

M m

N n

O o

Ö ö

P p

Ṕ ṕ

Q q

R r

S s

Ş ş

T t

T̡ t̡

U u

Û û

V v

W w

X x

Y y

Z z

Ƶ ƶ

Ь ь

 

 

Latin Kurmanjî

Yekgirtú

Cyrillic Kurmanjí

Sorani

IPA

(stand-alone)

(initial)

(medial)

(final)

A,a

A,a

A,a

ا

ئا

ـا

[aː]

B,b

B,b

Б,б

ـبـ

ـب

[b]

C,c

J,j

Щ,щ

ـجـ

ـج

[d͡ʒ]

Ç,ç

C,c

Ч,ч

چ

ـچـ

ـچ

[t͡ʃ]

D,d

D,d

Д,д

ــد

[d]

E,e

E,e

Ә,ә

ﺋﮫ

[ɛː]

Ê,ê

É,é

E,e(Э э)

ێ

ئێـ

ـێـ

ـێ

[e]

F,f

F,f

Ф,ф

ـفـ

[f]

G,g

G,g

Г,г

ـگـ

ـگ

[ɡ]

H,h

H,h

h,h

ـهـ

ـهـ

[h]

Ḧ,ḧ

H',h'

h’,h’

ح

حـ

ـحـ

ـح

[ħ]

'

ع

عـ

ـعـ

ـع

[ʕ]

I,i

I,i

Ь,ь

[ɯ]

Î,î

Í,í

И,и

ﺋﯾ

ـيـ

[iː]

J,j

Jh,jh

Ж,ж

ـژ

[ʒ]

K,k

K,k

K,k

ـکـ

[k]

L,l

L,l

Л,л

ـلـ

ـل

[l]

ll

Л’,л’

ڵ, ڶ

ڵــ, ڶــ

ـڵـ, ـڶـ

ـڵ, ـڶ

[lˤ]

M,m

M,m

M,m

ـمـ

ـم

[m]

N,n

N,n

Н,н

ـنـ

ـن

[n]

O,o

O,o

O,o

ۆ

ئۆ

-

ـۆ

[o]

P,p

P,p

П,п

پ

پــ

ـپـ

ـپ

[p]

Q,q

Q,q

Q,q

ـقـ

ـق

[q]

R,r

R,r

P,p

ـر

[r]

rr

Р’,р’

ڕ, ڒ, ڔ

ـڕ, ـڒ, ـڔ

[r]

S,s

S,s

C,c

ـسـ

ـس

[s]

Ş,ş

Sh,sh

Ш,ш

ـشـ

ـش

[ʃ]

T,t

T,t

T,т

ـتـ

ـت

[t]

U,u

U,u

Ö,ö

ـو

[œ]

Û,û

Ú,ú

У,у

ﻭﻭ, ۇ

ـوﻭ, ـۇ

[uː]

Ù,ù

ۈ

ـۈ

[ʉː]

V,v

V,v

B,в

ڤ, ۋ

ڤـ

ـڤـ

ـڤ ,ـۋ

[v]

W,w

W,w

W,w

ـو

[w]

X,x

X,x

X,x

ـخـ

ـخ

[x]

Ẍ,ẍ

X',x'

Ѓ,ѓ

ـغـ

ـغ

[ʁ]

Y,y

Y,y

Й,й

يـ

[j]

Z,z

Z,z

З,з

ـز

[z]