a-saila Kirgizera | Gramateka

Kirgizera

KIRGHIZ, QUIRGUISO, KIRGHIZ

 

Language family: Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian.

Language codes:

        ISO  639-1   ky

        ISO  639-2   kir

        ISO  639-3   kir

Glottolog: kirg1245.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Кыргызча edo Кыргыз тили, قىرعىز تىلى, Kırgızça edo Kırgız tili):

kara alt kirghiz [KDO].

kara-kirgiz alt kirghiz [KDO].

ke’erkez alt kirghiz [KDO].

kirghiz [KDO] hizk. Kirgizistan; baita Afganistan, Kazakhstan, Tajikistan, Turkia (Asia), Txina, Uzbekistan ere.

kirghizi alt kirghiz [KDO].

kirgiz alt kirghiz [KDO].

northern kirgiz dial kirghiz [KDO].

 

KIRGIZISTAN

 

kirghiz (kara-kirgiz, kirgiz) [KDO] 2.448.220 hiztun SESB ohian (1993, UBS), 2.539.000 kirgiziarretatik % 98k dute ama hizkuntza; herrialde guztietako populazio osoa  2.631.420. Herrialdean zehar. Halaber mintzatua Afganistan, Kazakhstan, Tajikistan, Turkia (Asia), Txina eta Uzbekistanen ere. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Dialektoak: northern kirgiz, southern kirgiz. % 29k mintzatzen du errisiera 2. hizkuntza bezala. Ichkilikak kirgizeradunak dira baina ez jatorriz kirgiziarrak. Liburuak, teatroa. ‘Eastern Kirghiz’ eta ‘Western Kirghiz’ izenak oker aplikatuak izan dira kazakerari buruz. Hezkuntzan areagotzen ari da. Islamdarrekiko sentimendu anaikorrak indartzen ari dira. Idazkera zirilikoa; eskolak kirgizeraz; egunkariak, irrati programak, filmeak, TB.

 

TURKIA (Asia)

 

kirghiz ([KDO] 1.137 hiztun (1982). Van eta Kars probintziak. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Afganistandik errefuxiatuak; gaur turkiar hiritarrak. Turkiako hiztunak latindar alfabetoz irakurtzen dute, baina ez zirilikoz. Ikus sarrera nagusia  Kirgizistanen.

 

TXINA

 

kirghiz (kirgiz, kara, ke’erkez) [KDO] 141.549 hiztun (1990eko errolda), barne eginik 50.000 ipar kirgiziarrak, 50.000 hego kirgiziarrak. Xinjiang mendebaldea eta hego-mendebaldea. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Bi dialekto Kyzil Su Ibaiak banatuak. Txinan nazionalitate ofiziala. SOV. Txinan arabiar idazkera modifikatua dute. Ikus sarrera nagusia Kirgizistanen.

 

Hizkuntza / lengua: kirgizera / kirghiz / quirguiso / kirghiz

Hiztunak / hablantes (2002): 3.244.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Kirgizistan (2.840.000), eta mugakide dituen herrialdeetan: Kazakhstan (10.000), Uzbekistan (170.000), Tajikistan (64.000), Txina (160.000).

 

 

HISTORIA. Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa, jatorriz Kirgizistangoa. Badaude arrazoizko zantzuak bere erabilpena XVII. m.an Orkhon-Yenisey-n aurkitutako idazkun batzuekin erlazionatzeko.Konstatatua dago bere erabilpena Yeniseyko eskualdean XVIII eta XIX. m.etan zehar. Eremu hura, Asia zentraleko hainbat inperioren mendean egon ondoren, eta XVIII m.aren erdialdean Txinaren tributarioa izan ondoren, Errusiak konkistatu zuen XIX. m.an. Kirgizistan Sobietar Batasunaren  errepublika izan zen, 1991an independentzia lortu zuen arte.

Poema heroiko oso luze batek egin zuen kirgiziar literatura ezaguna, Manas, milioi erdi bat bertset zituen bertsio batean gordea eta banatua izan zenak.

Erabiltzeari utzi ondoren, XX. m.aren lehen herenean berriro berpiztu zen. Hiztunen heren batek errusiera ezagutzen du.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Harmonia bokalikoa 2 taldetan mantendu du: aurrekoen eta atzekoenetan.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten baina bai bi numero, singularra eta plurala eta 6 kasuren deklinabidea: nominatiboa, akusatiboa, genitiboa, datiboa, lokatiboa eta ablatiboa. B) Aspektu morfologiko eta sintaktiko gehienek turkierarenekin kointziditzen dute. C)  Hona hemen kirgizeraz lehenengo 10 zenbakiak: nöl (0), bir (1), eki (2), üch (3), tört (4), besh (5), altë (6), jeti (7), segiz (8), toghuz (9), on (10).  

Idazkera. 1940az gero, alfabeto zirilikoa du egokiturik. Aurretik arabiar idazkera erabili zuen.

 

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica propia de Kirguizistán. Se tienen razonables indicios de un uso de esta lengua relacionado con inscripciones del s. XVII, descubiertas en la región de Orkhon-Yenisey. Sí consta su uso en la región alta del Yenisey durante los ss. XVIII y XIX. Aquella zona, después de haber estado sometida a diversos imperios de Asia central, y después de haber sido tributaria de China a mediados del s. XVIII, fue conquistada por Rusia en el s. XIX. Kirguizistán fue una de las repúblicas  de la Unión Soviética hasta que, en 1991, alcanzó la independencia.

La literatura quirguisa épica es conocida por un larguísimo poema heroico, El Manas, conservado y difundido en una versión de medio millón de versos.

Después de un vacío en su uso renace hacia el primer tercio del s. XX. Hoy se usa en la enseñanza y en los medios de comunicación. Un tercio de sus hablantes conoce el ruso.

 

LENGUA.Principales características.

Fonética. Respeta la armonía vocálica en 2 grupos:  el de las anteriores y el de las posteriores.

Morfosintaxis. A) No distingue género, pero sí dos números, singular y plural y declina las palabras en 6 casos: nominativo, acusativo, genitivo, dativo, locativo y ablativo. B) La mayoría de los rasgos morfológicos y sintácticos coinciden con el turco. C) Los 10 primeros números en quirguiso son: nöl (0), bir (1), eki (2), üch (3), tört (4), besh (5), altë (6), jeti (7), segiz (8), toghuz (9), on (10).

 Escritura. Desde 1940 se escribe en una versión adaptada del alfabeto cirílico. Antes había utilizado la escritura árabe.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

 

KIRGIZERA HIZKUNTZA

KYRGYZ LANGUAGE

 

Fonologia. Bokalak / Phonology. Vowels

 

 

Front

Back

unrounded

rounded

unrounded

rounded

Close

и [i]

ү [y]

ы [ɯ]

у [u]

Mid

е [e]

ө [ø]

 

o [o]

Open

 

 

а [ɑ]

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Labial

Dental/
alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar/
Uvular

Nasal

m

n

 

 

ŋ~ɴ

Plosive

p b

t d

 

 

k~q ɡ~ʁ

Affricate

 

 

tʃ dʒ

 

 

Fricative

f v

s z

ʃ

 

 

Lateral

 

l~ɫ

 

 

 

 

Morfologia eta sintaxia. Kasua

Morphology and syntax. Case

 

 

Kirgizeraz substantiboek kasu-amaieratik hartzen dute izena eta harmonia bokalikoan oinarritzen dira eta darraien bokaletan.

 

 

Nouns in Kyrgyz take a number of case endings that change based on vowel harmony and the sort of consonant they follow.

 

 

 

Case

Underlying form

Possible forms

"boat"

"air"

"bucket"

"hand"

"head"

"salt"

"eye"

Nominative

кеме

аба

челек

кол

баш

туз

көз

Genitive

-NIn

-нын, -нин, -дын, -дин, -тын, -тин, -нун, -нүн, -дун, -дүн, -тун, -түн

кеменин

абанын

челектин

колдун

баштын

туздун

көздүн

Dative

-GA

-га, -ка, -ге, -ке, -го, -ко, -гө, -кө

кемеге

абага

челекке

колго

башка

тузга

көзгө

Accusative

-NI

-ны, -ни, -ды, -ди, -ты, -ти, -ну, -нү, -ду, -дү, -ту, -тү

кемени

абаны

челекти

колду

башты

тузду

көздү

Locative

-DA

-да, -де, -та, -те, -до, -дө, -то, -тө

кемеде

абада

челекте

колдо

башта

тузда

көздө

Ablative

-DAn

-дан, -ден, -тан, -тен, -дон, -дөн, -тон, -төн

кемеден

абадан

челектен

колдон

баштан

туздан

көздөн

 

Izenordain pertsonalak / Personal pronouns

 

Singular

Plural

Kyrgyz (transliteration)

English

Kyrgyz (transliteration)

English

Мен (Men)

I

Биз (Biz)

We

Сен (Sen)

You (singular informal)

Силер (Siler)

You (plural informal)

Сиз (Siz)

You (singular formal)

Сиздер (Sizder)

You (plural formal)

Ал (Al)

He/She/It

Алар (Alar)

They

 

 

Izenordainen deklinabidea / Declension of pronouns

 

 

Singular

Plural

 

1st

2nd inf

2nd frm

3rd

1sg

2nd inf

2nd frm

3rd

Nom

мен

сен

сиз

ал

биз

силер

сиздер

алар

Acc

мени

сени

сизди

аны

бизди

силерди

сиздерди

аларды

Gen

менин

сенин

сиздин

анын

биздин

силердин

сиздердин

алардын

Dat

мага

сага

сизге

ага

бизге

силерге

сиздерге

аларга

Loc

менде

сенде

сизде

анда

бизде

силерде

сиздерде

аларда

Abl

менден

сенден

сизден

андан

бизден

силерден

сиздерден

алардан

                                           

 

Pertsona adierazteko  morfemak / Morphemes indicating person

 

 

pronouns

copulas

present tense

possessive endings

past/conditional

imperative

1st sg

мен

-mIn

-mIn

-(I)m

-(I)m

-AyIN

2nd sg

сен

-sIŋ

-sIŋ

-(I)ŋ

-(I)ŋ

—, -GIn

2nd formal sg

сиз

-sIz

-sIz

-(I)ŋIz

-(I)ŋIz

-GIlA

3rd sg

ал

-t

-(s)I(n)

-sIn

1st pl

биз

-BIz

-BIz

-(I)bIz

-(I)K

-AyIK

2nd pl

силер

-sIŋAr

-sIŋAr

-(I)ŋAr

-(I)ŋAr

 

2nd formal pl

сиздер

-sIzdAr

-sIzdAr

-(I)ŋIzdAr

-(I)nIzdAr

 

3rd pl

алар

-(I)şAt

-(s)I(n)

-sIn, -IşsIn

 

 

KIRGIZIAR ALFABETOA

KYRGYZ ALPHABET

 

Cyrillic alphabet

Name in Cyrillic (Kyrgyz)

Arabic alphabet

Transliteration

Latin alphabet
(1928—1940)

IPA transcription

А а

а

ا

A a

A a

/ɑ/

Б б

бе

ب

B b

B в

/b/, [w], [v]

В в

ве

ۋ

V v

V v

/v/

Г г

ге

گ
ع*

G g

G g, Ƣ ƣ

/ɡ/ [ʁ]

Д д

де

د

D d

D d

/d/

Е е

e

ه

E e

E e

/je/, /e/

Ё ё

ё

يو

Yo yo

Yo yo

/jo/

Ж ж

же

ج

J j

Ç ç (Ƶ ƶ from 1938)

/dʒ/

З з

зе

ز

Z z

Z z

/z/

И и

и

ى

İ i

I i

/i/

Й й

ий

ي

Y y

J j

/j/

К к

кa

ك
ق*

K k

K k, Q q

/k/, [q], [χ]

Л л

эл

ل

L l

L l

/l/

М м

эм

م

M m

M m

/m/

Н н

эн

ن

N n

N n

/n/

Ң ң

ың

ڭ

Ñ ñ

Ŋ ŋ

/ŋ/

О о

о

و

O o

O o

/o/

Ө ө

ө

ۅ

Ö ö

Ɵ ɵ

/ø/

П п

пe

پ

P p

P p

/p/

Р р

эр

ر

R r

R r

/r/

С с

эс

س

S s

S s

/s/

Т т

те

ت

T t

T t

/t/

У у

у

ۇ

U u

U u

/u/

Ү ү

ү

ۉ

Ü ü

Y y

/y/

Ф ф

эф

ف

F f

F f

/f/

Х х

ха

ح

H h

X x (H h before 1938)

[χ] /k/

Ц ц

це

تس

C c

Ts ts

/ts/

Ч ч

че

چ

Ç ç

C c

/tʃ

Ш ш

ша

ش

Ş ş

Ş ş

/ʃ/

Щ щ

ща

-

Şç şç

Şc şc

/ʃtʃ/, /ʃː/

Ъ ъ

ажыратуу белгиси

-

-

-

(no phonemic value; only found in borrowings)

Ы ы

ы

ى

İ i

Ь ь

/ɯ/

Ь ь

ичкертүү белгиси

-

-

-

(no phonemic value; only found in borrowings)

Э э

э

ه

É é

E e

/e/

Ю ю

ю

يۋ

Yu yu

Yu yu

/ju/, /jy/

Я я

я

يا

Ya ya

Ya ya

/ja/, /jɑ/

 

Testu-lagina. Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua

Text sample. Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights

 

Kyrgyz in
Cyrillic script

Kyrgyz in
Arabic script

Kyrgyz in
Latin script

English

Euskara

 

 

Бардык адамдар өз беделинде жана укуктарында эркин жана тең укуктуу болуп жаралат. Алардын аң-сезими менен абийири бар жана бири-бирине бир туугандык мамиле кылууга тийиш.

 

باردىق ادامدار ۅز بەدەلىندە جانا ۇقۇقتارىندا ەركىن جانا تەڭ ۇقۇقتۇۇ بولۇپ جارالات.۔ الاردىن اڭ-سەزىمى مەنەن ابئيىرى بار جانا بئرى-بئرىنە بئر تۇۇعاندىق مامئلە قىلۇۇعا تئيىش.

Bardık adamdar öz bedelinde jana ukuktarında érkin jana teñ ukuktuu bolup jaralat. Alardın añ-sezimi menen abiyiri bar jana biri-birine bir tuugandık mamile kıluuga tiyiş.

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira,

duintasun eta eskubide

berberak dituztela;

eta ezaguera eta

kontzientzia dutenez gero,

elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

 

 

Name in Kyrgyz

Transliteration

IPA

Final

Medial

Initial

Isolated

 

a

[a]

 

ا

 

b

[b]

 

p

[p]

پ

 

n

[n]

 

t

[t]

 

j

[ʒ]

 

č / ch

[t͡ʃ]

 

ĥ / x

[χ]

 

f

[ɸ]

 

q

[q]

 

ġ

[ʁ]

 

k

[k~q]

ک

 

g

[ɡ~ʁ]

گ

 

ṅ / ng

[ŋ]

 

 

 

ڭ

 

l

[l]

 

m

[m]

 

o

[o]

و

و

 

ö / oe

[ø]

 

 

 

ۅ

 

u

[u]

 

 

 

ۉ

 

ü

[y]

 

 

 

 

v

[v]

 

 

 

 

s

[s]

 

š / sh

[ʃ]

 

d

[d]

 

r

[r]

 

z

[z]

 

e

[je/e]

 

ı(b)

-

 

 

 

 

o(f)

[y]

 

 

 

ﯗﺀ

 

i(f)

 

 

 

 

ﻰﺋ

 

y

[j]

ي

 

i/ı

 

 

 

 

-

 

 

 

 

ء

()

(la)

([])

()

()

()

(ﻻ)