a-saila Galiera | Gramateka

Galiera

GALLO, GALÓ, GALLO

 

Language family: Indo-European, Italic, Romace, Western, Gallo-Iberic, Gallo-Romance, Oïl, Gallo.

Language codes: none.

        ISO 639-1   -

        ISO 639-2   -

        ISO 639-3   -

Linguist list: fra-gal.

Linguasphere: 51-AAA-hb.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: galo):

gallo dial french [FRN] hizk.

 

Hizkuntza / lengua: galiera / gallo / galó / gallo.

Hiztunak / hablantes: (?).

Herrialdea / país: Frantzia (Ille-et-Vilaine, Loire Atlantique, Est des Côtes-d’Armor, Morbihan).

 

 

HISTORIA. Galiera (brito-erromanikoa), bretainierarekin batera, Bretainiako hizkuntza propioetako bat da. Hizkuntza erromanikoa, oil hizkuntza zehazki. Normandieraren antzekoa baina zeltieraren eragin handiagoarekin, britainiera mugakide izan duelako. Gaur benetan atzerabidean aurkitzen da frantsesa dela medio, waloierak baduen bezala, honek apenas duen literatura idatzirik, nahiz eta Bretainiako dukeen gorteko hizkuntza izan zen, Frantzian integratu zen arte. Gutxi da hizkuntza honi buruz dakiguna, oso gutxi estudiatu da, Paul Sébilloten lana salbu, ez da erabiltzen komunikabideetan, baina azken aldian berpizteko saioak egin dira, hala nola Bertaèyn Galeizz eta Maézoe elkarteek.

Aspaldidanik mintzatzen da Bretainiaren ekialdean, Bretainia Garaian. Galieraren hiztegiak, zeltieraren influentzia handia izan arren, latindar jarraitzen du. Bere dialektoen artean mitawera nabarmentzen da,  Loira eta Vilaineren  ekialdearen artean mintzatua,  Nantes, Rennes, Châteaubriant eta Redon artean.

Galiera oso aberatsa da gramatikalki, aldaera ugarirekin.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Hemezortzi kontsonante ditu eta 5 konposatu: ch, cz, lh, ny (edo -yn), tz. Zortzi bokal bakun: a, e, é, è, o, ó, u eta 5 bokal konposatu: ae, àe, aé, oe, óe.

 

Morfosintaxia. A) Artikulu mugatua eta mugagabea ditu. Mugatu singular maskulinoa: le, l’ (bokal aurrean) eta femeninoa: la, l’. Mugatu plurala: l´z, l’z. Mugagabe singular maskulinoa: un ,un (bokal aurrean) eta femeninoa: unn; mugagabe plurala: déz, d’z; 2 hots bokalikoren artean, artikulu pluralak [lz], [dz] bihurtzen dira. Artikulu kontraituak: singularra: a + le ® au eta plurala: a + léz ®  èz; de + le  ® deü, do eta plurala: de + l´z ® déz, doz. B) Substantiboa, frantsesez bezala, maskulinoa edo femeninoa, singularra edo plurala izan daiteke; badaude substantibo bakunak eta konposatuak. Normalean frantsesez bezalako generoa daukate, oso salbuespen gutxirekin. C) Normalean, adjektiboek ez dituzte bereizten singularra eta plurala. D) Adjektibo kalifikatzailearen mailak: berdintasuna: aussi… cóm; nagusitasuna: pus… avèrs, pus… qe; menpekotasuna: mein… avèrs, mein… qe, poe´nt… si. E) Aurrizki eta atzizki ugari ditu, gaur ere oso erabiliak. F) Hona hemen galieraz lehenengo 10 zenbakiak: yun, yunn (1), doez, dóz (2), treiz (3), catr (4), ceinc (5), siz, seiz (6), sèt (7), oet (8), noe(v) (9), deiz (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa. Ez dago idazteko arauen batasunik eta pila bat grafia dago.

 

 

HISTORIA. El galó (o brito-románico) es una de las lenguas propias de la Bretaña, junto con el bretón. Es una lengua románica, más concretamente una lengua de oíl. Es similar al normando pero con más influencias celtas, debido a su vecindad con el bretón. Hoy en día se encuentra en franca regresión ante el francés, ya que, a diferencia del valón, tiene muy poca literatura escrita, a pesar de que fue la lengua de la corte de los duques de Bretaña hasta su incorporación a Francia. Se conoce poco sobre ella, ya que se ha estudiado muy poco, excepto el estudio de Paul Sébillot, y tampoco es usada en los medios de comunicación, aunque últimamente ha habido ciertos intentos de hacerla revivir, como las asociaciones Bertaèyn Galeizz y Maézoe.

Se habla desde antiguo en la parte oriental de la Bretaña, la Alta Bretaña. El vocabulario del galó, aun teniendo en cuenta el influjo céltico, continúa siendo latino. Entre las formas dialectales destaca el mitaw, variedad hablada entre el Loira y el Vilaine (su parte oriental), entre Nantes, Rennes, Châteaubriant y Redon.

Es una lengua gramaticalmente muy rica, con gran número de variedades.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Posee 18 consonantes y 5 consonantes compuestas: ch, cz, lh, ny (o -yn), tz. Ocho vocales simples: a, e, é, è, o, ó, u y 5 vocales compuestas: ae, àe, aé, oe, óe.

Morfosintaxis. A) Existen  el artículo definido e indefinido. Definido singular masculino: le, l’ (delante de vocal) y femenino: la, l’. Definido plural: l´z, l’z. Indefinido singular masculino: un ,un (delante de vocal) y femenino: unn; indefinido plural: déz, d’z; entre 2 sonidos vocálicos, los artículos plurales se reducen a [lz], [dz]. Artículos contraídos: singular: a + le ® au y plural: a + léz ®  èz; de + le  ® deü, do y plural: de + l´z  ® déz, doz. B) El sustantivo funciona como en francés, puede ser masculino o femenino, singular o plural; hay sustantivos simples y compuestos. En general tienen el mismo género que en francés, salvo raras excepciones. C) En general, los adjetivos no distinguen el singular del plural. D) Los grados del adjetivo calificativo: igualdad: aussi… cóm; superioridad: pus… avèrs, pus… qe; inferioridad: mein… avèrs, mein… qe, poe´nt… si. E) Posee gran variedad de prefijos y sufijos, muy usados todavía hoy. F) Los 10 primeros números en galó son: yun, yunn (1), doez, dóz (2), treiz (3), catr (4), ceinc (5), siz, seiz (6), sèt (7), oet (8), noe(v) (9), deiz (10).

 

 

 

 

Escritura. Alfabeto latino. No existe escritura reglada y existen multitud de grafías.

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

DICTIONNAIRE DE LA LANGUE GAULOISE, Une approche linguistique du vieux-celtique continental, Edukia: I. Préface. II. Introduction. III. Avant-propos à la deuxième édition. IV. Abréviations. V. Dictionnaire. VI. Principaux textes gaulois. VII. Éléments de morphologie (déclinaisons). VIII. Gaulois et latin. IX. Le système d'oppositions des noms propres, 2e édition revue, corrigée et très augmentée, éditions errance, Xabier Delamarre, 24x15,5, 440 or., Paris, 2003.

ÉCRIRE LE GALLO, Précis d’orthographe Britto-Romane, Seriy Admaezoe, 21x15, 55 or., Bertaeyn Galeizz, 1993.

PARLONS GALLO, Langue et culture,  Nathalie Tréhel-Tas, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 24x17, 136 or., Paris, 2007.

 

Parlons gallo liburuaren sinopsia:

 

Au début du XXème siècle, le gallo était comme d'autres langues régionales, au centre des préoccupations de nombreux linguistes. Il était temps de décrire cette langue amenée à disparaître. Aujourd'hui encore, sa mort proche est annoncée. Mais elle est toujours là. Caractéristique de la Haute Bretagne, cet ouvrage présente et décrit le gallo, tout en essayant d'en transmettre la saveur et la richesse.

ALFABETO GALIKOA

GALLIC ALPHABET

 

Bokalak. Galieraren sistema bokalikoak bost tinbre eta bi kantitate gradu bereizten ditu:

 

 

aurre

palatalak

zentralak

atze-belarrak

bokal itxiak
(irekidura minimoa)

i, ī

-

u, ū

bokal ertainak
(irekidura ertaina)

e, ē

-

o, (ō)

bokal irekiak
(irekidura maximoa)

-

a, ā

-

 

Kontsonanteak. Honelakoa izan bide zen sistema kontsonantikoa:

 

 

ezpainkariak

hobikariak

sabaikariak

belarrak

herskari gorrak

p

t

 

k

herskari ozenak

b

d

 

g

afrikatuak

 

ts

 

 

igurzkaria

 

s

 

-

sudurkariak

m

n

 

-

urkariak

-

r, l

 

-

erdibokalak

w

 

y

-

 

χ] /t/-ren aurrean /k/-ren alofonoa da. Galieraren ezaugarri bat da P-hizkuntza zelta izatea, hots, /*kw/ indoeuropar ezpainkari-belarra /p/ bihurtzen da: petri - *kethir goidelikoa, latin quattuor.

Kasuen amaierak latinaren oso antzekoak dira. Adibidez, hona hemen erroa -a eta -o duten kasuak latinarekin erkatuta:

 

Singularra

 -a erroa (galiera)

 -a erroa (latina)

 -o erroa (galiera)

 -*o erroa (latina)

Nominatiboa

-a

-a

-os

-us < *-os

Bokatiboa

-a

-a

-e

-e

Akusatiboa

-in, -im

-am

-on, -om

-um < *-om

Genitiboa

-as, -ias

-ae, -as

-i

-ī < -oi*

Datibo-ablatiboa

-ai, -i

-ae / -ā

-u(i) < *-oi

-ō, (*-oi)

Instrumentala

-ia

-

-u

-

(Lokatiboa)

-e

-ae

-e

-i

 

 

 

 

 

 

Plurala

 -a erroa (galiera)

 -a erroa (latina)

 -o erroa (galiera)

 -a erroa (galiera)

Nominatiboa

-as

-ae

-oi

-ī < *-oi

Bokatiboa

-as' < *-ans

-ās < *-ams

-us', -os

-ōs < *-oms

Akusatiboa

-an.om

-ār.um

-on

-ōrum

Genitiboa

-abo

-īs, -abus

-us, -is

-īs < *-ois

Datibo-ablatiboak

-ia

-

-

-

 

Erromatar Galian erabiltzen zen latindar alfabetoa (bai monumentala eta bai kurtsiboa ere) hurrengoa zen:

ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ

Abcdðefghiklmnopqrstuvxz

 

G eta K batzuetan era baliokide bezala erabiltzen ziren. Ð, ð, ds eta s fonemek baliteke ts irudikatzea eta X, x fonemak [χ] edo /ks/. Q oso bakan agertzen da (sequanni, equos) eta agian arkaismoa da. Ð eta ð Tau Gallicum adierazteko erabiltzen dira eta Ð-ri kontrajarriz erdiko marrak glifo osoa hartzen du. Alfabeto honetako idazkunak Zesarrek Galia konkistatu ondorengoak dira (K.o. 52) eta gaurko Frantziaren edialdean aurkitu dira batez ere.

 

Galia Trantsalpinoan, ekialdeko alfabeto grekoa hurrengoa da:

 

Αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω

 

χ da [χ], θ da ts, ου da /u/, /ū/, /w/, η eta ω dira bai /e/, /ē/ laburra eta luzea, bai /o/, /ō/, ι da /i/ laburra eta  ει da /ī/. Ohartarazi behar da sigma fonema ekialdeko alfabeto grekoan C (lunate sigma) letraren antzekoa dela. Alfabeto hau bereziki Marsella aldean erabili zen, antzinatean grekoek kolonizatutako lurraldean.