a-saila Galesera | Gramateka

Galesera

WELSH, GALÉS, GALLOIS

 

Language family: Indo-European, Celtic, Insular, Brytonic.

Language codes:

        ISO  639-1    cy

        ISO  639-2    wel (B), cym (T)

        ISO  639-3    cym

Glottolog: wels1247

Linguasphere: 50-ABA.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: cymraeg, y Gymraeg):

welsh [WLS] hizk, Erresuma Batua; baita Argentina eta Kanada ere.

cymraeg alt welsh [WLS].

 

ERRESUMA BATUA

 

welsh (cymraeg) [WLS] 508.098 hiztun (1991ko errolda) 575.102 hiztunetatik 1971n, barne eginik 32.700 elebakar, 542.402 elebidun (1971ko errolda). Herrialde guztietako populazio osoa 580.000. Galesen iparraldea, mendebaldea eta hegoaldea. Halaber mintzatua Argentina eta Kanadan ere. Indo-European, Celtic, Insular, Brytonic. Doalektoak: northern welsh, southern welsh, patagonian welsh. 5 eta 9 urte arteko 44.600 pertsona mintzo dira galeseraz eta  10 eta 14 urte arteko 47.100 (1991). Galestar populazioaren % 19 mintzo da galeseraz, eta % 33 gai da ulertzeko (1998). Literatura lantzen da. The Royal National Eisteddfod urtero biltzen da. Galdeketa egindakoen % 88k uste dute galeseraren alde harro egon behar luketela, eta ingelesaren tratu berdina eman behar litzaiokeela. Beren haurrak galeserazko eskoletara bidaltzen dituzten gurasoen kopurua hazten ari da. Hizkuntza ofiziala, hiztegia, gramatika, VSO. Galeserazko 525 eskolak, lehen eta bigarren mailan, hezkuntza galeseraz ematen diete 82.000 baino haur gehiagori (1999). Obligaziozkoa galestar eskola gehienetan. Aldizkariak, irrati emankizuna, TB.

 

Hizkuntza / lengua: galesera / welsh / galés / gallois.

Hiztunak / hablantes (2002):  510.000 / 600.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / País: Gales (ipar-mendebaldeak).

 

 

HISTORIA. Zeltar familiako hizkuntza indoeuroparra, adar britonikokoa, berez Galeskoa, eta berek  cymraeg deitua. Adar honetakoak dira halaber bretoiera, elkar ulergarritasuna dutenak, eta kornikera jada iraungia.

 

Zeltek uharte britainiarrak K.a. lehen milurtearen erdialdean kolonizatu zituzten. Hizkuntza hura, proto-zelteran oinarritua, bertako hizkuntza propioa zen erromatarrek okupatu zutenean. Ondorengo inbasio anglosaxoiek bitan banatu zuten zeltar hizkuntza eremua, galesera eta kornikeraren haustura sortuz eta bretoiera kornikeratik bereiziz. Hizkuntzak berebiziko loraldia ezagutu zuen 1282an Ingalaterrako erregeak Gales Herria konkistau zuen arte. Tudortarrak galestarrak ziren baina, bestela beharrez, ingelesa onartu zuten gorte eta eguneroko hizkuntzatzat eta garrantzizko lanpostuak ukatu egin zitzaizkien ingelesa ez zekitenei.

XVI. m.an ofizialtasuna lortu eta funtzionario guztiak behartuak zeuden ulertzera. Eta hizkuntza normalizatu eta orokorturik erlijiozko obrak itzultzeko baliatu zuten (Biblia, 1588). Kultur sendotasun honi esker aurre egin ahal izan dio ingelesari.

 

XVIII. m.aren erdialdeaz gero eta orain gutxi arte, galesera izan da eliza anglikanoetan, tribunaletan eta galestar herriak erabilitako bakarra, nahiz eta XVI m.az gero ingelesa inposatu edozein jarduera publikorako.

 

 

 XIX. m.an mugimendu abertzaleak sortu ziren eta hauekin batera Daniel Owen, Dickens galestarra, nabarmendu zen. XX. m.aren hasieran Galesko populazioaren erdiak galesera zuen bere hizkuntza. Mendearen amaieran, hiztunen bataz bestekoa % 20ra jaitsi zen.

2001eko erroldaren arabera, 582.368 pertsona mintzo ziren galeseraz eta 659.301 gai ziren mintzatzeko, irakurtzeko edota idazteko.

XX. m.ak bazirudien galeseraren iraungipena zekarrela, baina azken hamarkadak aitorpen ofizialaren lekuko izan dira: haur-eskolak, lehen mailako hezkuntza galeseraz ematen da ingelesa 2. hizkuntza bezala izanik. Gaur hizkuntza ofiziala da, prosan, poesian eta kazetaritzan erabiltzen da, dokumentu ofizialetan ere erabili ahalko litzateke, baina ez da erabiltzen. Urtekariak, irrati emanaldiak, telebista kate bat eta errepideetako seinale batzuk dira garai batean izan zuen sendotasunaren lekukoak.

Testurik zaharrenak, eskoziar trobadoreen olerkiak, VI. m.aren hondarrekoak dira.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bederatzi bokal luze eta laburrak ditu: 3 zentralak (irekia, erdirekia eta itxia), 3 aurrekoak eta 3 atzekoak. Errepertorio kontsonantikoaren osagaiak: herskari ezpainbikariak (p, b), hobikariak (t, d) eta belarrak (k, g), igurzkari ezpain-horzkariak (f, v), horzkariak, hobikariak (s, z), igurzkari sabaikari bat, beste bat belarra (x)  eta glotala (h) beste bat, 3 sudurkari (ezpainbikaria, hobikaria eta belarra, albokaria (l) eta 2 dardarkari (r ozena eta r gorra). Galeseraren berezitasuna alboko igurzkari gorra da, gaztelaniazko z fonemaren antzekoa. B) Arau bezala azentua azken silabak hartzen du, baina hitz polisilabo batzuetan azken aurrekoak. C) Galeseraren ezaugarria eta halaber zeltar hizkuntza guztiena, lenizioa edo p, b, t, d, k kontsonante herskariak igurzkari bihurtzea da: pont ‘zubi’ aurretik artikulua baldin badu b bihurtzen da: bont ‘zubia’; torth ‘orri’ dorth ‘orria’.

 Morfosintaxia. A) Izenek 2 genero dituzte (maskulinoa eta femeninoa) eta 2 numero (singularra eta plurala). Pluralaren formazioa benetan da konplexua. B) Aditz jokaera literarioaren sistemak indikatiboa, subjuntiboa eta agintera bereizten ditu. C) Perpausaren ohiko ordena Aditza + Subjektua + Osagarria dira. D) Iparralde eta hegoaldeko mintzairen artean zatiketa dialektala dago. E) Hona hemen galeseraz lehenengo 10 zenbakiak: un (1), dau/dwy (2), tri/tair (3), pedwar/pedair (4), pump (5), chwech (6), saith (7), wyth (8), naw (9), deg (10). Berezitasun propioak zenbakeran: unitateak hamarrekoen aurrean jartzea: 15: bost + hamar; 19: lau + hamabost; 30: hamar + hogei, 50: ehunen erdia, etab.

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia celta, rama britónica, propia del País de Gales, llamada localmente cymraeg. A esta misma rama pertenece el bretón, con la que mantiene intercomprensión, y el extinguido córnico.

Los celtas colonizaron las islas británicas  en la segunda mitad del primer milenio a.C. Aquella lengua, basada en el proto-céltico, era lengua propia del lugar en el momento de la ocupación romana. Las  invasiones anglosajonas posteriores partieron en dos el área de la lengua celta, lo que originó la fragmentación entre el galés y córnico, y desgajándose de este último el bretón. La lengua vive su esplendor hasta que en 1282 el País de Gales es conquistado por el rey de Inglaterra. Los Tudor eran galeses pero paradójicamente eligieron al inglés como lengua de la corte y de uso y excluyeron de los puestos relevantes a quienes no la hablaban.

En el s. XVI gana el favor oficial y se exige  que todos los funcionarios la comprendan. Y de una forma normalizada y generalizada se usó para la traducción de obras religiosas (Biblia, 1588). Gracias a esta solidez cultural ha resistido a la presión del inglés.

Desde mediados del s. XVIII y hasta épocas recientes, el galés ha sido la única lengua utilizada en las iglesias anglicanas, en la instrucción religiosa, en los tribunales, y lengua habitual del País de Gales, a pesar de la imposición del inglés para toda actividad pública desde el s. XVI.

El s. XIX promueve los movimientos regionalistas, y con ellos la figura de Daniel Owen, el Dickens galés. Al comienzo del s. XX aproximadamente la mitad de la población en Gales hablaba el galés como lengua común. Hacia el final del siglo, la proporción de sus hablantes se redujo a un 20%.

Según el censo del año 2001, 582.368 personas podían hablar en galés, 659.301 podían hablar, leer o escribirlo. 

 

El s. XX parecía destinar al galés a la fecha de su extensión, pero las últimas décadas han supuesto un reconocimiento oficial: jardines de infancia, la escuela primaria facilita la enseñanza en galés con el inglés como lengua secundaria. Actualmente es lengua oficial, se utiliza en prosa, poesía y periodismo y podría usarse en documentos públicos, pero no se hace. Publicaciones anuales, programas de radio, una cadena de televisión y algunas indicaciones de carretera recuerdan su antiguo arraigo.

Sus textos más antiguos, poesías de trovadores escoceses,  datan de finales del s. VI.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 9 vocales entre largas y breves: 3 centrales (abierta, semiabierta y cerrada), 3 anteriores y posteriores y tiene un repertorio consonántico compuesto por oclusivas bilabiales (p, b), alveolares (t, d), y velares (k, g), fricativas labiodentales (f, v), dentales, alveolares (s, z) una fricativa palatal, otra velar (x) y otra glotal (h), 3 nasales (bilabial, alveolar y velar) y una lateral (l) y 2 vobrantes (r sonora y r sorda). Peculiar del galés es una fricativa lateral sorda, que suena parecida a la z castellana. B) Como norma el acento recae en la última sílaba, pero algunas palabras polisílabas lo llevan en la penúltima.C) Característo del galés y común a las leguas célticas es el fenómeno de la lenición o mutación de las consonantes oclusivas p, b, t, d, k en fricativas: pont ‘puente’ cuando va precedido del artículo se convierte en b: bont ‘el puente’; torth ‘hoja’ en dorth ‘la hoja’.

 

Morfosintaxis. A) Los nombres distinguen 2 géneros (masculino y femenino) y 2 números (singular y plural). La formación del plural es especialmente compleja. B) Un sistema de conjugación verbal literario distingue entre indicativo, subjuntivo e imperativo. C) El orden habitual de la oración es Verbo + Sujeto + Complementos. D) División dialectal entre las hablas del norte y del sur. E) Los 10 primeros números en galés son: un (1), dau/dwy (2), tri/tair (3), pedwar/pedair (4), pump (5), chwech (6), saith (7), wyth (8), naw (9), deg (10). Peculiaridades únicas en la numeración: cita las unidades antes de las decenas: 15: cinco + diez; 19: cuatro + quince; 30: diez + veinte, 50: mitad de cien, etc.

 

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

COMPLETE WELSH, Everything you need to speak, read and write, from beginner to level 4, Teach yourself, Julie Brake eta Christine Jones, 20x13, 346 or., London, 2012.

LE GALLOIS, Connaissance des Langues Celtiques, Éd. Armeline, T. J. Rhys Jones, 19,5x12,5, 360 or., Crozon, 2000.

SPEAK WELSH, An introduction to the Welsh language combining a simple grammar, phrase book and dictiomary, reprinted 1978, Gwen Pritchard Jones, 21x15, 51 or., Cardiff, 1978.

WELSH GRAMMAR, Christine Jones, Teach yourself,  20x13, 226 or., London, 2007.

***

 

EL GALÉS: CONSERVACIÓN LINGÜÍSTICA Y BILINGÜISMO CAMBIANTE, Bedwyr Lewis Jones, De Lingva Aragonensi, nº 1, 150→162 or., Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Graus-Benás, 2005.

 

 

GALESTAR ALFABETOA

WELSH ALPHABET

 

Zeltar konexioak – zeltar hizkuntzetan antzekoak diren hitzak

Celtic connections - words that are similar in the Celtic languages

 

Galestar alfabetoa / The Welsh alphabet (Yr Wyddor Gymraeg)

A a

B b

C c

Ch ch

D d

Dd dd

E e

F f

Ff ff

G g

a

bi

ec

èch

di

èdd

e

èf

èff

èg

Ng ng

H h

I i

L l

Ll ll

M m

N n

O o

P p

 

èng

aets

i

èl

èll

em

èn

o

pi

 

Ph ph

R r

Rh rh

S s

T t

Th th

U u

W w

Y y

 

ffi/yff

èr

rhi

ès

ti

èth

u

w

y

 

 

Ahoskera / Pronunciation (Ynganiad)

 

 

Mutazioak / Mutations (Treigladau)

 

 

Galeseraren mutazio sistemak hitzen hasierako letrak afektatzen ditu. Fenomeno hau amankomuna zaie zeltar hizkuntza guztiei eta eragozpena da hitzak hiztegietan aurkitzeko. Mutazio sudurkariak (treiglad trwynol) eta mutazio hasperenduak  (treiglad llaes) zailtasun gutxi dute, baina badira 20 baino okasio ezberdin gehiago non mutazio leuna (treiglad meddal) gertatzen den.

 

 

Welsh has a system of mutations which affects the initial letters of words. This feature is common to all Celtic languages and can make it difficult to find words in dictionaries. The nasal mutation (treiglad trwynol) and aspirate mutation (treiglad llaes) present few difficulties, but there are over 20 different occasions when soft mutation (treiglad meddal) occurs.

 

 

 

Testu-lagina galeseraz

Sample text in Welsh (Testun enghraifft yn y Gymraeg)

 

Genir pawb yn rhydd ac yn gydradd â'i gilydd mewn urddas a hawliau. Fe'u cynysgaeddir â rheswm a chydwybod, a dylai pawb ymddwyn y naill at y llall mewn ysbryd cymodlon.

Hear a recording of this text by Simon Ager

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)