a-saila Finlandiera | Gramateka

Finlandiera

FINNISH, FINLANDÉS/FINÉS, FINNOIS

 

Language family: Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic, Finnic.

Language codes:

        ISO  639-1   fi

        ISO  639-2   fin

        ISO  639-3   fin

Glottolog: finn1318.

                         

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: suomi):

central and north pohjanmaa dial finnish [FIN].

finnish [FIN] hizk. Finlandia; baita AEB, Errusia (Europa), Estonia, Kanada, Norvegia, Suedia ere.

finnish karelian alt southeastern finnish dial finnish [FIN].

finnish karjala alt southeastern finnish dial finnish [FIN].

finnish, kven [FKV] hizk. Norvegia.

finnish, tornedalen [FIT] 30.000  hiztun (1997, Birger Winsa). Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic, Finnic. Ikus sarrera nagusia Suedian.

kven alt finnish, kven [FKV]. 

north finnish alt finnish, kuen [FKV].

north finnish alt finnish, kven [FKV].

north finnish alt finnish, tornedalen [FIT].

suomea alt finnish [FIN].

suomi alt finnish [FIN].

torne valley finnish alt finnish, tornedalen [FIT].

torne valley finnish dial finnish, tornedalen [FIT].

tornedalen (meänkieli) alt finnish, tornedalen [FIT].

tornedalsfinska alt finnish, tornedalen [FIT].

 

ERRUSIA (Europa)

 

finnish [FIN] 31.570 hiztun 77.000 pertsonako populazioan ((1979ko errolda). % 41ek ama hizkuntza du. San Petersburgo eskualdea, Ingria erregioa. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Balto-Finnic, Finnic. Ekialdeko dialektoak gradualki karelierari lotzen ari dira. Elebitasuna errusieraz. Ikus sarrera nagusia Finlandian.

 

FINLANDIA

 

finnish (suomea, suomi) [FIN] 4.700.000 hiztun, populazioaeren % 93,5 (1993), finlandiar Tornedalengo 30.000 hiztunak barne. Herrialde guztietako populazio osoa 6.000.000 (1999, WA). Halaber mintzatua AEB, Errusia (Europa), Estonia, Kanada, Norvegia eta Suedian ere. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic, Finnic. Dialektoak: southwestern finnish, häme (tavast), south pohjanmaa, central and north pohjanmaa, peräpohja, savo (savolax), southeastern finnish (finnish karjala, finnish karelian). Hego-ekialdeko dialektoak suomiera kolokialean ‘kareliarrak’ deituak ezberdinak dira benetako karelierarekiko (T. Salminen). Suomiera oso antzekoa da kareliera eta olonetsierekiko. 300 bat mila elebidunak suedieraz. Hizkuntza nazionala, gramatika, SVO.

finnish, tornedalen [FIT] 30.000 (1997, Bitger Winsa). Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic, Finnic. Ikus sarrera nagusia Suedian.

 

NORVEGIA

 

finnish, kven (kven, north finnish) [FKV] 5.000-8.000 hiztun (1998, The Federation of Norwegian Kven People). Ipar Norvegia, Tromso eta Finnmark konterriak, Ruija, Kveeniland; Tromso hiria, eta Oteren-en, Skiboth, Storslett, Kvaenangsboth, Nordreisa, Alta, Borselv, Neiden, Bygoynes, Vadso. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Balto-Finnic, Finnic. Finlandieradunek normalean gehiena ulertzen dute, hainbat hitz izan ezik. Tormedalen finlandierarekin hurbilago dago (ikus Suedia) finlandiera estandarrarekin baino.  Hainbat dialekto: ipar-mendebalde  kostaldeko aldaerak ekialdekoez ezberdinak dira. Kvenerak norvegiar maileguak integratu ditu, tornedalenerak, aldiz, suediar maileguak integratu ditu. Elebitasuna norvegieraz, finlandieraz. Jende zaharrak bakarrik, 70etik gorakoak, mintzo dira kveneraz. Liburu gutxi dago kven kulturarentzat. Irakasten da Tromso Unibertsitatean, Finladieraren Institutuan. 1997az gero bigarren hizkuntza bezala dago onartua Norvegian. Gaur astean 3 orduz irakasten da eskolan. Orain gutxi arte hizkuntza eta kultura biak ezabatuak egon dira eta galtzeko zorian. ‘Finlandiera zaharra” bezala kontsideratzen da.  Tornedalen eta kven mintzatzen dituztenak onartzen dituzten beren arteko diferentziak. Egunkariak.

 

Hizkuntza / lengua: finlandiera / finnish / finlandés edo finés / finnois.

Hiztunak / hablantes (2000): 5.071.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Finlandia (4.792.000), Kareliako Errepublika Autonomoa, Errusia, Suedia (209.000), Estonia (10.000) eta Amerikako Estatu Batuak (60.000).

 

 

HISTORIA. Adar balto-finlandiarreko familia uralikoko hizkuntza, zeinekoak baitira halaber kareliera, estoniera eta vepsiera, berez Finlandiakoa. Finlandiarrek bere herrialdeari Suomi deitzen diote eta baita hizkuntzari ere.

Suomieraz mintzatzen zen jendeak okupatzen zuen Europaren zentroa eta iparraldera aldatu behar izan zuten indoeuropar herrien osteek bultzatuta. XVI. m.aren erdialdean suomierak erabilpen literarioari ekin zion eta 1958an Itun Berriari dagokion Bibliaren partea itzuli zen. Suomierak hizkuntza nazionalaren estatusa galdu egin zuen Finlandia XVII. m.an Suediako erreinuaren parte bilakatu zenean. Suediar zentralismoak suediera inposatu zuen administrazioan eta kulturan. Errusiak 1808an Finlandia konkistatu zuenean ere, hiztun suediarrek bertako kontrola mantendu egin zuten. Finlandiak independentzia 1917an lortu zuen  errusiar iraultza abiatu zenean.

XIX. m.aren hondarretik hasita suomierak literatura prosan eta bertsoz landu zuen: Toivo Pekkanen, Mika Waltari, Pentti Haanpä Ä eta Veijo Meri.Testurik zaharrena 1544koa da: Miguel Agrícolaren Rukouskirja Bibliasta.

 

Finlandiako herriaren % 6 inguru mintzatzen da finlandieraz, hau ere hizkuntza ofiziala delarik. 1809 arte Finlandia Suediaren parte izan zen eta suediera zen hizkuntza ofiziala. 1863tik aurrera finlandiera erabili ahal izan zen agintarien onespenez. Funtzionarioak behartuak zeuden finlandiera erabiltzera eta berdin dokumentuetan ere 1883az gero. 1892an finlandiera hizkuntza ofizial bihurtu zen, suedieraren estatusa lortuz. Gaur Finlandia ofizialki elebiduna da finlandieraz eta suedieraz.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokal laburrak eta luzeak bereizten ditu. Luzeak bikoiztu egiten ditu idaztean: kiitos (eskerrik asko). B) Badu harmonia bokalikoa. Kontsonante gutxi ditu (14 edo) eta hauek gradazioz alteratu egiten dira, hau da, silaba irekia kontsonante gogor batek hasten badu, hau leundu egiten da: mp>mm: enempi>enemmän (gehiago).

 

 

Morfosintaxia. A) Izenek ez dute generorik baina 15 bat kasutan deklinatzen dira (nominatiboa, genitiboa, akusatiboa, inesiboa, elatiboa, ilatiboa, adesiboa, ablatiboa, adlatiboa, esiboa, partitiboa, translatiboa, abesiboa, instrumentala eta komonatiboa), zorionez deklinabide sistema bat bakarra duelarik. Batzuetan kasua eta atzizkia nahastu egiten dira. B) Artikulua azentuazioak ordezkatzen du artikulu mugatua edota mugagabea luketen izenak seinalatzeko. C) Izenordainak ere deklinatu egiten dira. D) Egitura morfologikoa ez da argi eta garbi aglutinantea. Arrazoi asko direla eta hizkuntza flexiboetatik hurbil dago. E) Aditzak jokaera bakarra du 4 modutan (indikatiboa, agintera, baldintzazkoa eta ahalera), 2 boz (aktiboa eta pasiboa) eta ez du futuroa denboretan, baina bai hainbat era iraganerako. F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. G) Hona hemen suomieraz lehenengo 10 zenbakiak: yksí (1), kaksi (2), kolme (3), neljä (4), viisi (5), kuusi (6), seitsemän (7), kahdeksan (8), yhdeksän (9), kymmenen (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa erabiltzen du b, c, q, w, x eta z letrak gabe, baina Ä eta ö erantsiz.

 

 

HISTORIA. Lengua de la familia urálica de la rama balto-finesa, a la que pertenecen también el carelio, el estonio y el vepsio, propia de Finlandia. Los finlandeses llaman a su país Suomi y también a su lengua.

 

Gentes de habla finlandesa que ocupaban el centro de Europa  se desplazaron hacia el norte empujados por diversas oleadas de pueblos indoeuropeos. Hacia la mitad del s. XVI la lengua inicia su uso literario y en 1958 se traduce la parte de la Biblia que corresponde al Nuevo Testamento. El finés dejó de ser la lengua nacional cuando Finlandia formó parte del reino de Suecia en el s. XVII. El centralismo hizo del sueco la lengua de la administración y la cultura. Incluso después de la conquista rusa de Finlandia en 1808, los hablantes de sueco mantuvieron el control local. Finlandia se independizó cuando se inició la revolución rusa en 1917.

 

 

Desde finales del s. XIX el finés ha servido  de instrumento lingüístico  para una elaborada literatura en prosa y en verso: Toivo Pekkanen, Mika Waltari, Pentti Haanpä Ä y Veijo Meri. El texto más antiguo data de 1544: el Rukouskirja Bibliasta de Miguel Agrícola.

Alrededor del 6% de la población de Finlandia habla sueco, que también es lengua oficial del país. Hasta 1809 Finlandia fue parte de Suecia y el sueco era la lengua oficial. Desde 1863 el finés pudo ser usado junto con el sueco con el beneplácito de las autoridades. Los funcionarios estaban obligados a utilizar el finés y lo mismo en los documentos desde 1883. En 1892 el finés se convirtió en lengua oficial y obtuvo un estatus comparable al sueco. Hoy Finlandia es oficialmente bilingüe en finés y sueco.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Distingue entre vocales breves y largas. Estas últimas indicadas en la escritura mediante la duplicación: kiitos (gracias). B) Conoce la armonía vocálica. Es pobre en consonantes (apenas 14) y se ven éstas alteradas por la gradación, es decir, cuando una consonante fuerte inicia  una sílaba abierta, se debilita en otra menos fuerte: mp>mm: enempi>enemmän (más).

Morfosintaxis. A) Los nombres no distinguen el género pero sí se declinan en unos 15 casos (nominativo, genitivo, acusativo, inesivo, elativo, ilativo, adesivo, ablativo, adlativo, esivo, partitivo, translativo, abesivo, instrumental y comonativo), afortunadamente en un solo sistema de declinación. A veces se confunde el caso y la preposición pospuesta. B) El artículo se sustituye  por la acentuación  para señalar a los nombres  que habrían de llevar  el definido o el indefinido. C) Los pronombres también se declinan. D) La estructura morfológica no es claramente aglutinante. Por muchas razones se acerca a las lenguas flexivas. E) El verbo tiene una sola conjugación en 4 modos (indicativo, imperativo, condicional y potencial), 2 voces (activa y pasiva) y entre los tiempos  no existe el futuro, aunque sí varias formas del pasado. F) El orden habitual  de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. G) Los 10 primeros números en finés son: yksí (1), kaksi (2), kolme (3), neljä (4), viisi (5), kuusi (6), seitsemän (7), kahdeksan (8), yhdeksän (9), kymmenen (10).

Escritura. Utiliza el alfabeto latino sin la b, c, q, w, x, z, pero añade la Ä y la ö.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

FINNISH, Ingelesez, Arthur H. Whitney, Teach Yourself Books, 17,5x11, 301 or., Great Britain, 1986.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

EUSKARA-FINLANDIERA / SUOMI-BASKI, Suomitar Euskal Herria-Finlandia kultur elkarteko kideak, Suomitar Baskimaa-Suomi-kulttuuriyhdistyksen jäsenet, 8.700 sarrera/hakusanaa, 15x10,5, 164 or., Bilbao, 2012.

ESPANJA gummeruksen suomi espanja suomi sanakirja, finés-español-fines, los pequeños diccionarios amarillos de gummerus, 12,5x8,5, 1110 or., Jyväskylä, 2004.

SUOMALAIS/FRANSKALAINEN, Finnois-Français, 2ème éd., Tauno Nurmela, In8vo handia, 682 or., Helsinki, 1965.

 

FINLANDIAR ALFABETOA

FINNISH ALPHABET

 

Bokalak IPA ikurrekin / Vowels followed by the IPA symbol

 

 

Front

Back

Unrounded

Rounded

Unrounded

Rounded

Close

i [i]

y [y]

 

u [u]

Mid

e [e]

ö [ø]

 

o [o]

Open

ä [æ]

 

a [ɑ]

 

 

Kontsonanteak, parentesi arteko ikurrak oraintsu

hartutako maileguetan bakarrik

Consonants are as follows, where consonants in parenthesis are

 found only in a few recent loans

 

 

Labial

Dental

Alveolar

Postalveolar/
Palatal

Velar

Glottal

Nasal

m

n

 

 

ŋ 3

 

Plosive

p, (b)

t, d 1

 

 

k, (ɡ)

ʔ 2

Fricative

(f)

 

s

(ʃ)

 

h

Approximant

ʋ

 

l

j

 

 

Trill

 

 

r

 

 

 

 

Finlandiar alfabetoa / Finnish alphabet (suomen aakkoset)

 

 

Finlandiar ahoskera / Finnish pronunciation

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

Kaikki ihmiset syntyvät vapaina ja tasavertaisina arvoltaan ja oikeuksiltaan. Heille on annettu järki ja omatunto, ja heidän on toimittava toisiaan kohtaan veljeyden hengessä.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)