a-saila Eskoziera | Gramateka

Eskoziera

SCOTS, ESCOCÉS, ÉCOSSAIS

 

Language family: Indo-European, Germanic, West, English.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    sco

        ISO  639-3    sco

Glottolog: scot1243.

Linguasphere: 52-ABA-aa (varieties: 52-ABA-aaa to –aav).

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: scots).

gaelic alt gaelic, scots [GLS].

gaelic, scots [GLS] hizk. Erresuma Batua; baita AEB, Australia eta Kanada ere.

gàidhlig alt gaelic, scots [GLS].

scots [SCO] hizk. Erresuma Batua; baita Irlanda ere.

 

ESKOZIA (Erresuma Batua)

 

scots [SCO] 100.000 hiztun (1999, Billy Kay) barne eginik Lallans-eko 60.000, Doric-eko 30.000, Ulsterreko 10.000. Bi herrialdeetako populazio osoa 100.000 edo gehiago. Eskozia osoa goi-lurraldeak izan ezik: behe-lurraldeak: Aberdeendik Ayrshire-ra. Ipar Irlanda. Doric dialektoa Eskoziaren ipar-ekialdean, lallansa Hego Eskoziako behe-lurraldeetan, Ulster Ipar Irlandan. Halaber mintzatua Irlandan ere. Indo-European, Germanic, West, English. Dialektoak: doric, lallans, ulster. Dialektoen artean zailtasuna elkar ulertzeko. Eskoziar Uharteetako ipar eskoziera batzuen ustez hizkuntza bereizia da (shetlandera edo orkadiera). Doric eta ulster dialektoak elkar ulergarriak dira, baina zailtasunak ahoskeran eta idazkeran. Lallansera da dialekto literario nagusia. Ulsterreko eskozierak badu bere garapen talde propioa. Eskoziera da ingelesaren eta frisieraren gertukoena. Ingelesa dute hezkuntza eta erlijio hizkuntza. Lagunekin eta etxean erabilia. Adin guztietakoak. 1.500.000 pertsonak mintzatzen du 2. hizkuntza bezala. Hiztegia, SVO; preposizioak; genitiboak, artikuluak, adjektiboak, numeralak izen nagusien aurrean; erlatiboak izen nagusirik gabe; galdera hitza hasieran; 2 aurrizki, atzizki bat; hitzen ordenak bereizten ditu subjektuak, objektuak, zeharkako objektuak, emandako informazioa eta berria, gaia eta komentarioa; afixuek adierazten dute izen-perpausaren kasu genitiboa; pasiboak; konparatiboak; CVC; ez tonala. Poesia, aldizkariak.

gaelic, scots (gàidhlig, gaelic) [GLS] 88.892 hiztun, barne eginik 477 elebakar, 88.415 elebidun Eskozian (1971eko errolda). Herrialde guztietako populazio osoa 94.000. Ross-eko konderri ipartar eta zentralak, Hebridak Uharteak eta Skye. Halaber mintzatua  AEB, Brasil, Erresuma Batua eta Kanadan ere. Indo-European, Celtic, Insular, Goidelic. Dialektoa: east sutherlandshire. Elizako gaelikoa duela 200 urteko perthshire dialektoan dago oinarritua eta urrutira dago dialekto mintzatuetatik. East sutherlandshire dialektoa beste dialekto mintzatuekiko hain da ezberdina ezen barrera gertatzen baita komunikaziorako. Komunitate batzuetan erabileraz garrantzitsuena da etxean, elizan, eta giro sozialetan. Liburuak eta egunkariak publikatzen dira hainbat gairi buruz. 1990eko hamarkadan sortutako eskozieraren  interes arrakasta akuilagarria izan da Eskoziako bertako Parlamentuarentzat, lehenengo aldia 300 urtetan. VSO. Eskualde elebidun gaelikoetan normalean 1. hizkuntza da irakaskuntza gai nagusienetan. Maila ertaineko eskolak eraikiak izan dira Egunkariak, irrati emankizunak. 

 

IRLANDA

 

scots [SCO] Donegal Country. Indo-European, Germanic, West, English. Kontsideratzen da hezkuntza eta eliz zerbitzuetako hizkuntza ingelesa dela. Etxean eta lagunekin erabilia. Adin guztietakoak. Ikus sarrera nagusia Erresuma Batuan.

 

Hizkuntza / lengua: eskoziera / scots / escocés / écossais.

Hiztunak / hablantes: 1.500.000 Eskozian, 30.000 Irlandan (Wikipedia).

Herrialdea / país: Eskozia, Irlanda.

 

 

HISTORIA. Zelten familiako indoeuropar hizkuntza,  gaelikoaren adarrekoa, berez Eskoziakoa. Familia berekoak dira irlandera eta jada desagertua den manxera.

XIX. m.aren hasieran 300.000 hiztun jotzen ziren. XX. m.ko 60ko hamarkadan, ez ziren 100.000tik gora eta hauetatik 1.000 bat bakarrik elebakarrekoak. Komunitate batzuen gogo biziak bakarrik lagunduta ari da errekuperatzen.

Tribu irlandes bat, eskotiak, kokatu zen K.a. V m.an Eskoziaren iparralde eta erdialdean. Irlandera zaharrean mintzo ziren emigratu haien hizkuntzak eskoziera deitu hizkuntzarantz eboluzionatu zuen. XI. m.az gero ingelesa sartu zen eskoziar aristokrazian eta XIII. m.az gero baita herrian ere, lehenengo Lowlands edo hegoaldeko lurraldean, non esan daitekeen XIV. m.an herri-hizkuntza ingelesa zela. Azkenean Highlands edo iparraldeko lurraldean babestu zen.

 

 Bere literatur dimentsioan, mundu osoan ezezaguna izan zen hizkuntza, Ossian bezala sinatzen zuen Macpherson eskoziar poetak leienda zahar zeltak ilunbetik atera, publikatu eta gero ingelesera itzuli zituen arte. XVIII. m.aren hondarreko eta XIX. m.aren hasierako poeta destakatuenentzat benetako inspirazio-iturri izan ziren leiendak: Byron, W. Blake eta baita Wordsworth ere poema haiek asko hunkitu zituzten eta frantsesera ere itzuli zituzten. Goethek eta beste poeta aleman batzuek ere eredutzat hartu zuten. Bere sona Estatu Batuetara iritsi zen. XX. m.an tradizioa berpiztu egin da Sorley Maclean bezalako poeten eskutik.

Lehenengo testuak XV. m.an azaldu ziren (bardoen poesia). XX. m.ra arte  eskoziera izan zen literatura zeltaren hizkuntza errepresentatibo bakarra.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Baldintza batzuetan, p, b, k, g kontsonante herskariak dagozkien frikari bezala [f], [v], [x], [g] ahoska daitezke, aurreko soinuek eraginda. B) Bere egitura fonologiko konplexuan garrantzizko bi fenomeno ohikoak aspirazioa eta barneko flexioa dira. C) Azentu oxitono eta paroxitonoak erabiltzen ditu

 

Morfosintaxia. A) Izenek bi genero dituzte (maskulinoa eta femeninoa) eta 2 numero (singularra eta plurala, hau singularrari -an erantsiz) eta 4 kasu deklinatzen dira: nominatiboa, genitiboa, datiboa eta akusatiboa. B) Azentua normalean lehenengo silabak hartzen du. C) Aditzak nahikoa erregularrak dira jokaeran eta izenordain pertsonalak beharrezkoak direnean bakarrik erabiltzen dira. Forma askeak eta menpeko edo erlatiboak bereizten ditu. Askeak 2 bozetan, 3 modutan (indikatiboa, agintera eta subjuntiboa) eta oinarrizko 2 denboratan  (iragana eta futuroa) jokatzen dira. Orainaldia eta burutugabea era analitikoan osatzen dira. Menpeko formak perpaus negatiboetan, galderazkoetan eta baldintzazkoetan erabiltzen dira. D) Perpausaren ohiko ordena Aditza + Subjektua + Osagarriak dira. E) Hona hemen eskozieraz lehenengo 10 zenbakiak: aon (1), (2), trì (3) ceithir (4), céig (5), sia (6), secad (7), ochd (8), maoi (9), deich (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA.  Lengua indoeuropea de la familia celta, rama gaélica, propia de Escocia a la que también pertenecen el irlandés o gaélico irlandés y el extinguido manx.

A principios del s. XIX se cifraban en unos 300.000. En los años 60 del s. XX, no superaban los 100.000, de los cuales sólo un millar eran monolingües. Se recupera gracias al entusiasmo de algunas comunidades.

     Una tribu irlandesa, los escoti, se instaló en el norte y centro de Escocia hacia el s. V a. C. La lengua de aquellos emigrados, que no eran sino hablantes de irlandés anrtiguo, evolucionó hacia el llamado  gaélico escocés. Desde el s. XI el inglés fue introduciendo en la aristocracia escocesa y a partir del s. XIII llega también al pueblo, primero en la Lowlands o región del sur, donde a principios del s. XIV puede decirse que la lengua popular es ya el inglés. Acaba refugiándose  en las islas occidentales  del Highlands o región del norte.

En su dimensión literaria, la lengua permaneció completamente ignorada del resto del mundo hasta que el poeta escocés Macpherson, que firmaba Ossian, sacó del olvido las viejas leyendas celtas, las publicó y luego las tradujo al inglés. Fueron éstas fuente de inspiración de los poetas más significativos de finales del s. XVIII y principios del XIX: Byron, W. Blake, e incluso Wordsworth se dejaron influenciar por aquellos poemas y también fue traducido al francés. Goethe y otros poetas alemanes hicieron de él su modelo. Su fama llegó a Estados Unidos. En el s. XX se ha despertado  la tradición en la pluma de poetas como Sorley Maclean.

Los primeros textos aparecen hacia el s. XV (poesía en los bardos). Hasta el s. XX el gaélico-escocés fue la única lengua representativa de la literatura celta.

 

LENGUA. Principales características.

     Fonética. A) En determinadas condiciones, las consonantes oclusivas  p, b, k, g pueden pronunciarse convertidas en sus correspondientes fricativas [f], [v], [x], [g], afectadas por los sonidos que las preceden. B) Dos fenómenos importantes  y frecuentes  en su compleja estructura fonológica son la aspiración y la flexión interna. C) Posee acentos agudos y graves 

MorfosintaxisA) Los nombres tienen 2 géneros (masculino y femenino) y 2 números (singular y plural, que añade -an al singular) y se declinan con 4 casos: nominativo, genitivo, dativo y acusativo. B) El acento recae habitualmente en la primera sílaba. C) Los verbos mantienen gran regularidad en la conjugación  y solo usan los pronombres personales cuando son necesarios. Distingue entre formas independientes y dependientes o relativas. Las independientes se conjugan en 2 voces, 3 modos (indicativo, imperativo y subjuntivo) y 2 tiempos básicos (pasado y futuro). El presente y el imperfecto se construyen de manera analítica. Las formas dependientes se usan en las oraciones negativas, interrogativas y condicionales. D) El orden habitual de la oración es Verbo + Sujeto + Complementos. E) Los 10 primeros números en gaélico-escocés son: aon (1), (2), trì (3) ceithir (4), céig (5), sia (6), secad (7), ochd (8), maoi (9), deich (10).

 

 

     Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRÀMAR NA GÀIDHLIG, Storlann-Acair, 23x17,5, 141 or., Clò-bhualite le Bevisprint, 2002.

EL GAÉLICO EN ESCOCIA: VALORACIÓN Y PRONÓSTICO, Derick Thomson, De Lingua Aragonensi, n º1, 138-149, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Graus-Benás, 2005.

 

ESKOZIAR ALFABETO GAELIKOA

SCOTTISH GAELIC ALPHABET

 

 

Eskoziar alfabeto gaelikoak 18 letra ditu eta hauetatik bost bokalak dira. Hona hemen letrak (bokalak lodiak): a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, r, s, t, u.

Bost bokalak halaber ager daitezke azentu kamutsekin, zeinak eraman edo ez eramateak hitzaren esanahia era drastikoan alda baitezake, hala nola bàta (txalupa) versus bata (makila): à, è, ì, ò, ù.

Azentu zorrotza ere erabiltzen da bokal batzuetan: á, é, ó.

Idazkera gaeliko zaharra (untziala) edo "corr litir" Eskozian ez da erabili hainbat mendetan eta inoiz ez da erabili gaeliko inprimatuan. Idazkera untziala oraindik ere erabiltzen da Irlandan kale seinaletan eta ohar publikoetan.

 

 

The Scottish Gaelic alphabet contains 18 letters, five of which are vowels. The letters are (vowels in bold): a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, r, s, t, u.

The five vowels also appear with grave accents, the absence or presence of which can change the meaning of a word drastically as in bàta (a boat) versus bata (a stick):

à, è, ì, ò, ù

The acute accent is also used on some vowels: á, é, ó.

The older Gaelic (uncial) script or "corr litir" has not been used for several centuries in Scotland, and has never been used in printed Gaelic. The uncial script is still used in Ireland on road signs and public notices.

 

 

Letren izen tradizionalak, zuhaitz edo landareen bidezkoak

Traditional names of the letters, amed after trees and other plants

 

Ailm zumarra

Beith urki dilindaria

Coll hurritza

Dair haritza

Eadha lertxuna

Feàrn haltza

Gort

huntza

Uath elorri zuria

Iogh hagina

Luis gurbea

Muin mahatsondoa

Nuin lizarra

Onn otea / oir ardatza

Peith urki ileduna

Ruis intsusa

Suil sahatsa

Teine

otea

Ura

txilarra

 

Ahoskera: bokalak  (fuaimreagan) eta diptongoak (dà-fhoghair)

Pronunciation: vowels (fuaimreagan) and diphthongs (dà-fhoghair)

 

 

Ahoskera: connragan (kontsonanteak)

Pronunciation: connragan (consonants)

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

Tha gach uile dhuine air a bhreth saor agus co-ionnan ann an urram 's ann an còirichean. Tha iad air am breth le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhein ann an spiorad bràthaireil.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)