a-saila Chukchera | Gramateka

Chukchera

CHUKOT, CHUKCHE, TCHOUKTCHE

 

Language family: Chukotko-Kamchatkan, Northern, chukot.

Language codes:                                 

ISO  639-1    -

ISO  639-2    -

        ISO  639-3    ckt

Glottolog: chuk1273.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: chukchi, Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ(lyg'oravetl'en jilǝjil [ɬǝɣˀorawetɬˀɛn jiɬǝjiɬ]):

chuchee alt  chukot [CKT].

chukcha alt  chukot [CKT].

chukchee alt  chukot [CKT].

chukchi alt  chukot [CKT].

chukot [CKT] hizk. Errusia (Asia).

luoravetlan alt  chukot [CKT].

 

ERRUSIA (Asia)

 

chukot (chukcha, chuchee, chukchee, luoraveltan, chukchi) [CKT] 10.000 hiztun ama hizkuntza dutenak, 15.000 pertsonako etnia batekoak (1997, M. Krauss), maritime chukchi populazioaren % 25, rainder chukchi % 75. Chukchi penintsula, chukot eta koryak Okruk nazionala, Ipar Yakut ASSR, Siberiako ipar-ekialdea. Chukotko-Kamchatkan, Northern, chukot. Dialektoak: uellanskij, pevekskij, enmylinskij, nunligranskij, xatyrskij, chaun, enurmin, yanrakinot. Elebitasuna errusieraz, yakut, lamut, yukagir. Talde nomadek badituzte adinekoak eta haur batzuk hiztun. Kolonia talde batzuek haur gutxi edo batere ez hiztunik. 50 urtez behekoak errusieraz nahiko ongi mintzo badira ere, talde nomadek ez dituzte gogoko errusiar hizkuntza eta kultura. Eskola Anadyr-en.  

 

Hizkuntza / lengua: chukchiera / chukot / chukche / tchuktche

Hiztunak / hablantes (2010): 15.000 (L’Harmattan).

Herrialdea / país: Tchoukotka, Kamtchatka (Okrug Chucotka Autonomoa).

 

 

HISTORIA. Chukcheek 15 bat mila laguneko etnia txiki bat osatzen dute. Batzuk Txukota eskualde autonomoan bizi dira, beste batzuk ipar-ekialdeko Iakutian edo Kamtxatka penintsularen iparraldean. Duela milaka urte okupatu zituzten  lurralde hauek, ikerketa arkeologikoek arabera. Naturarekin eta naturaren indarrekin etengabeko komunioan bizi dira. Espirituak nonahi daude. Txoko bakoitzak du bere espiritua, errespetatu eta ohoratu beharrekoa. Ez dute inoiz estatu egiturarik izan, ez lege idatzirik, ezta kulturarako leku amankomunik ere.

 

1917az gero sobietar agintariek poli-poliki oinarri kultural batzuk ezarri zizkieten, eragina alor politiko, sozial, kultural, medikoan-eta izango zutenak. Alfabetatu egin zituzten eta haurrak barnetegietan internatu, oreinekin nomada ibiltzen ziren gurasoengandik urrun. Denboraz konturatu ziren kontaktua galtzen ari zirela beren hizkuntza, kultura eta tradizioekin. Botereak eskola-sare bat eraiki zuen eta II. Mundu Gerraren bezperan 1925 ikasle ziren 69 zentrotan eskolatuak, eskola adinekoen % 75. Estatuak erabat bere gain  hartu zituen haurrak. Chukcheraren irakaskuntza hutsaren hurrengora murriztu zuten eta berehalaxe errusiera zen beren eguneroko hizkuntza.

XX. m.aren erdialdean, Moskuk erabaki zuen lurralde uurun haiei probetxua ateratzea. Europar ugari joan zen soldata oparoek erakarrita. Ikatz, urre, wolfram-eta meategiak ustiatzen hasi ziren. 1990 inguruan, bizitza politiko-sozialean autoktonoen pisu espezifikoa hutsaren hurrengoa zen errealitatean.

Txuktxiak eta koriak kulturaz berdinak dira eta oreinaren hazkuntzan daukate oinarritua ekonomia eta biek dute autonomia Errusiar Federazioaren barruan.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hamalau kontsonante eta 6 bokal ditu. B) Hitzak 2 silaba baditu, erroa eta atzizkia, azentua erroak hartzen du. C) Badu harmonia bokalikoa.

 

Morfosintaxia. A) Ez du genero gramatikalik, baina hitz batzuek bereizten dituzte sexuak. B) Sufijazioa nahitaezkoa da aditz flexio eta deklinabidean. C) Sustantiboak normalean sufijazioz osatzen dira, ohikoena -H delarik. D) Pluralak marka ugari ditu. E) Deklinabideak 10 kasu ditu. F) Determinatzaileek berebiziko garrantzia dute izen-aditzei buruz. G) Ez du artikulurik, baina izenordain batzuek bete dezakete funtzio hori. H) Hitzen ordena perpausean librea da, baina SOV da oinarrizkoa. I) Posesiboak objektuen aurrean doaz. J) Zenbakien sistema jatorriz erabat hogeitarra zen 400 arte, baina 100etik gorako zenbakientzat sistema hamartarra hartu zen errusieraren eraginez. K) Aditzek 3 pertsona bereizten dituzte, eta 2 izen, 3 era (deklaratiboa, agintera eta baldintzazkoa), 2 boz (aktiboa eta pasiboa) eta 6 aldi: orainaldi progresiboa eta estatiboa, iraganaldi aoristoa eta perfektiboa eta geroaldi burutua eta burutugabea. L) Aditz trantsitiboak ergatiboa badu.

 

Idazkera. Alfabetoa zirilikoa.

 

 

HISTORIA. Los chukches constituyen una pequeña etnia de unas 15.000 personas. Algunos viven en la región autónoma de Tchoukota, otros en Iakutia de noreste o norte de la península de Kamtchatka. Ocupan estos territorios desde hace miles de años, como demuestran investigaciones arquelológicas. Viven en constante comunión con la naturaleza, con las fuerzas de la naturaleza. Los espíritus son omnipresentes. Cada rincón posee su espíritu que se debe respetar y hacerlo honores. Nunca han poseído estructuras de estado, ni leyes escritas, de lugares de culto común.

Desde 1917 las nuevas autoridades soviéticas   introducen lentamente unas bases culturales cuya acción abarca los dominios político, social, económico, cultural, médico. Les alfabetizan y a los niños les  concentran en internados, lejos de sus padres que continúan de nómadas con sus renos. Con tiempo perciben que pierden el contacto con su lengua, su cultura, las tradiciones. El poder construye una red de escuelas y en vísperas de la II Guerra Mundial 1925 alumnos eran escolarizados en  69 centros, el 75% de los niños en edad escolar. El Estado se ocupa íntegramente de los niños. La enseñanza de la lengua chukcha se reduce al mínimo y en muy corto período el ruso se generaliza en su vida diaria.

A mediados del s. XX, Moscú decide poner en valor esas tierras lejanas. Numerosos europeos afluyen acuciados por los altos salarios. Se explotan minas de carbón, oro, wolframio… Hacia 1990 el peso específico de los autóctonos en la vida política y social es prácticamente nulo.

 

Los chukchi y koryaks pertenecen a una misma cultura con una economía basada en la cría del reno y ambos poseen su autonomía dentro de la Federación Rusa.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 14 consonantes y 6 vocales. B) Cuando la palabra comprende 2 sílabas, una raíz y un sufijo, el acento recibe la raíz. C) Posee la harmonía vocálica.

Morfosintaxia. A) No tiene género gramatical, pero algunos términos distinguen los sexos. B) La sufijación es obligatoria en la flexión verbal y nominal. C) Los nombres se forman frecuentemente por sufijación, siendo el sufijo más corriente -H. D) Existen numerosas marcas de plural. E) La declinación posee 10 casos. F) Los determinantes juegan un rol específico de cara al nombre y al verbo. G) No existe el artículo, pero algunos pronombres pueden tener función de artículo. H) El orden de las palabras en la oración es libre, aunque SOV es el básico. I) Los posesivos preceden a los objetos.

J) El sistema numeral al origen era totalmente vigesimal hasta 400, pero se introdujo el sistema decimal para numerales mayores de 100 via influencia rusa. K) Los verbos distinguen 3 personas, 2 nombres, 3 modos (declarativo, imperativo y condicional), 2 voces (activa y pasiva), y 6 tiempos: presente progresivo y estativo, pasado aoristo y perfecto, futuro perfectivo e imperfectivo. L) El verbo transitivo posee construcción ergativa.

Escritura. Alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS TCHOUKTCHE, Une langue de Sibérie, Charles Weinstein, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 241 or., Paris, 2010.

 

Parlons tchouktche liburuaren sinopsia:

 

Les Tchouktches, 15.000 personnes environ, vivent depuis des millénaires dans le Grand Nord, aux abords du détroit de Béring. “Découverts” au 17e siècle par les cosaques, ils refusent de payer l’impôt en nature, de se convertir à l’orthodoxie et d’adopter des noms russes. La résistance  des Tchouktches, acquis à l’idée de troc, mais hostiles à un impôt unilatéral, révèle un peuple fier et combatif.

Leur économie comprend deux volets: élevage du renne et chasse aux mammifères marins. Qu’ils soient éleveurs ou chasseurs, ils se comprennent. Leur unité linguistique tient aux contacts séculaires entre les gents de la toundra et ceux du bord de mer. Elle tient aussi à leur culture spirituelle: l’homme vit en communion avec la nature. Chaque lieu se garde des esprits malins qui cherchent à nuire aux humains.

Il n’a jamais existé chez les Tchouktches de structures étatiques, de lois écrites, de lieux de culture communs. Après 1917, l’alphabetisation est bien acceptée, mais les enfents des éleveurs sont placés en internats, loin des parents qui nomadisent avec leurs rennes. Une langue écrite est créée et le premier abécédaire est publié en 1932. Les années cinquante voient paraître les premières oeuvres en langue tchouktche.

Le tcouktche appartient à la même famille que les langues  des confins du Kamtchatka: kerek, koriak, itelmène. Comme bien d'autres idiomes, c’est aujourd’hui une langue en danger.

 

CHUKCHIAR ALFABETOA

CHUKCHI ALPHABET

 

 

Chukchierak ez zuen ortografia  ofizialik, nahiz eta bai saiatu bat sortzen 1800eko hamarkadan erlijio testuak idazteko. Chukchierazko lehen alfabeto ofiziala 1931an Bogorazek asmatu zuen latindar idazkeran oinarrituz:

 

 

The Chukchi language had no official orthography, in spite of attempts in the 1800s to write religious texts in it. The first official Chukchi alphabet was devised by Bogoraz in 1931 and was based on the Latin script:

 

 

А а

Ā ā

B b

C c

D d

Е е

Ē ē

Ә ә

Ӛ ӛ

F f

G g

H h

I i

Ī ī

J j

K k

L l

M m

N n

Ŋ ŋ

O o

Ō ō

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

Ū ū

V v

W w

Z z

Ь ь

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1937an, alfabeto hau, SESBeko herri ez eslaviarren alfabeto guztiak bezala, alfabeto zirilikoaz ordezkatu zen. Hasieran errusiar alfabetoa zen К' к eta Н' н digrafoak erantsirik. Letra hauek 1950ean ordezkatu ziren  Ӄ ӄ eta Ӈ ӈ letren bidez.1980koen hondarrean bezala, chukchiar alfabetoa gaur jarraikoa da:

 

In 1937, this alphabet, along with all of the other alphabets of the non-Slavic peoples of the USSR, was replaced by a Cyrillic alphabet. At first it was the Russian alphabet with the addition of the digraphs К' к and Н' н. In the 1950s the additional letters were replaced by Ӄ ӄ and Ӈ ӈ. At the end of the 1980s,

the Chukchi alphabet now stands as follows:

 

 

А а

Б б

В в

Г г

Д д

Е е

Ё ё

Ж ж

З з

И и

Й й

К к

Ӄ ӄ

Ԓ ԓ (Л л)

М м

Н н

Ӈ ӈ

О о

П п

Р р

С с

Т т

У у

Ф ф

Х х

Ц ц

Ч ч

Ш ш

Щ щ

Ъ ъ

Ы ы

Ь ь

Э э

Ю ю

Я я

'

 

 

 

 

 

Fonema kontsonanteak chukchieraz

Consonant phonemas of Chukchi

 

 

Bilabial

Alveolar

Palatal

Velar

Uvular

Glottal

Nasal

m

n

 

ŋ

 

 

Plosive

p

t

 

k

q

ʔ

Fricative

β

ɬ

ç

ɣ

 

 

Approximant

 

ɹ

j

 

 

 

 

Latindar alfabetoa Latin script

 

А а

Ā ā

B b

C c

D d

Е е

Ē ē

Ə ə

Ə̄ ə̄

F f

G g

H h

I i

Ī ī

J j

K k

L l

M m

N n

Ŋ ŋ

O o

Ō ō

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

Ū ū

V v

W w

Z z

Ь ь

 

 

 

 

 

 

 

 

Fonologia / Phonology

 

Fonema kontsonante chukchiak / Chukchi consonant phonemes

 

Bilabial

Alveolar

Palatal

Velar

Uvular

Glottal

Nasal

 

m

 

n

 

 

ŋ

 

 

Stop

p

 

t

 

 

k

 

q

 

ʔ

 

Fricative

 

β

 

ɬ

ç

 

 

ɣ

 

 

Approximant

 

 

ɹ

 

j