a-saila Buriatiera | Gramateka

Buriatiera

BURIAT, BURIATO, BOURIATE

 

Language family: Altaic, Mongolian, Eastern, Oirat-Khalkha, Khalkha-Buriat, Buriat.

 

Language codes:

        ISO  639-1   

        ISO  639-2     bua

        ISO  639-3     bua – inclusive code

Individual codes: bxu – China Buriat

                              bxm – Mongolia Buriat

                              bxr – Russia Buriat

Linguasphere:      part of 44-BAA-b

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: буряад хэлэн buryaad khelen):

buriat, russia [MNB] hizk. Errusia (Asia).

buriat-mongolian alt buriat, russia [MNB].

buryat alt buriat, russia [MNB].

northern mongolian alt buriat, russia [MNB].

 

ERRUSIA (Asia)

 

buriat, russia (buryat, buriat-mongolian, northern mongolian) [MNB] 318.000 hiztun ama hizkuntza dutenak (% 90) 422.000 biztanleko populazio etnikoan (1990, National Geographic). Buryat-Mongol ASSR, Baikal Lakuaren ekialdea, Siberia, Mongoliarekin mugan. Ulan Ude da hiriburua. Altaic, Mongolian, Eastern, Oirat-Khalkha, Khalkha-Buriat, Buriat. Dialektok: ekhirit, unga, ninzne-udinsk, barguzin, tunka, oka, alar, bohaan (bokhan), bulagat. Egunkarietako buriatiera Irkutsk ingurukoa da, Baikal Lakuaren mendebaldean. Lakuaren ekialdeko buriatierak errusieraren eragin txikiagoa du eta Mongoliakoaren antzekoagoa da. Dialekto literarioa aski desberdina da Mongolian eta Txinan mintzatzen direnekiko, hauek beste hizkuntza batzuen eragina dutelako. Khoriera da Errusian dialekto nagusia. Errusiako hiztunek badirudi elkar ongi ulertzen dutela. Hirietako belaunaldi gazteak ederki mintzatzen du errusiera, munduarekiko kontaktu hizkuntza hau izanik. Buriatiera buriat herriarekin erabiltzen da. Errusierak oso influentziatua. SOV hizkuntza.  Zirilikoa. Egunkariak.

 

Hizkuntza / lengua: buriatiera / buriat, russia / buriate / bouriate.

Hiztunak / hablantes (2002): 318.000 (Ethnologue)

Herrialdea / país: Errusia (Asia).

 

 

HISTORIA. Siberian oso urrun, gure planetaren beste muturrean, aurkitzen da Buriatia Errepublika, mendi garaien eskualdea, ur handiko ibaien, natura harrigarri eta basatiaren habia. XIII. m.an buriatiarrak gaur okupatzen duten lurraldean ezarri eta jakutuak eta tungusak egotzi egin zituzten. XVII. m.an errusiar eta kosakoekin jarri ziren kontaktuan, Angara ondoan Bratskij óstrog kanpamentua fundatu zenean. Errusiarrak iristean, hauek Mongolia aldera egotzi zituzten, baina tribu batzuk atzera Baikal laku inguruan ezarri ziren.

Euskal Herria eta Buriatiaren artean 11.000 km daude baina ez du garrantzirik distantziak, Oklanikov siberiar arkeologoak dio Lascaux-ko leizezuloetako artea eta Buriatiakoa estilo erabat berdinekoak direla, baita xehetasun txikienetan ere.

 

XVII. m.aren hondarrean hasi ziren idazkera erabiltzen, mongoliera zaharrarena. 1931z gero hizkuntza Buriatian debekatua izan zen, pan-mongolismoaren aurkako sobietizazioaren ondorioz. Geroago, irrati programak eta telebista murriztu egin ziren buriatieraz. Buriatiarrek, erabat sobietizatuak jada, egoera hau oso naturaltzat jotzen zuten eta errusiera ama hizkuntza bilakatu zitzaien. 1985eko “glasnost” ondoren eskolak irekitzen hasi ziren Ulan-Ude hiriburuan. 1991z gero, Estatuko buriatiar unibertsitateak buriatiar filologiaren fakultatea irekia dauka eta bertan irakasleak buriatiera garatu eta irakasten ari dira.

Buriatiera hizkuntza aglutinatzailea da, mongolieraren oso antzekoa. Atzizki ugarikoa izatea ezaugarri du.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) laburrak: a, з, ү, o, y, и;  eta luzeak izan daitezke, hauek letrak errepikatuz adieraziz: oo, өө, үү, зз, yy, ы, ии. B) Diptongoak 5 dira: aй, oй, yй, зй, үй. C) Azentua, gutxi markatua, lehen silabak hartzen du. Linguistak ez dira ados jartzen azentuak izan dezakeen rolaz. D) Buriatierak, beste hizkuntza turkiar eta mongoliarrek bezalaxe, harmonia bokalikoa errespetatzen du.

Morfosintaxia. A) Zazpi kasu ditu: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, komitatiboa eta ablatiboa. B) Adjektibo epitetoa kalifikatzen duen izenaren aurrean doa. C) Izenordain pertsonalak deklinatu egiten dira. D) Aditzaren denborak erroari atzizki berezi bat erantsiz jokatzen dira. E)  Atzizkien ugaritasuna ezaugarri du. F) Perpauseko hitzen ordena subjektua, osagarria eta aditza dira (SOV). G) Hona hemen buriatieraz lehen 10 zenbakiak: нзгз(н) (1), xoëp (2), гypбa(н) (3), дүpбз(н) (4), тaбa(н) (5), зypгaa(н) (6), дoлoo(н) (7), нaймa(н) (8), юhз(н) (9), apбa(н) (10).

Idazkera. 1931 arte, buriatiera mongoliar alfabetoaren zutabe bertikaletan idazten zen. 1931tik 1937ra arte, latindar alfabetoa inposatzen saiatu ziren, baina gaurko alfabetoa nagusitu zen, zirilikoan oinarritua, zeinak hizkuntzaren sistema fonetikoa oso ederki adierazten baitu eta errusiera ikastea errazten du.

 

HISTORIA. Lejos en Siberia, casi al otro confín de nuestro planeta, se encuentra la República de Buriatia, región de altas montañas, poderosos ríos, de naturaleza asombrosa y salvaje. En el s. XIII, los buriatos se instalaron en la región que ocupan actualmente y expulsaron de ella a los yacutos y tunguses. En el s. XVII entraron en contacto con los rusos y cosacos, cuando se fundó junto al Angara el campamento de Bratskij óstrog. Al llegar los rusos, estos los expulsaron hacia Mongolia, pero algunas tribus volvieron a instalarse cerca del lago Baikal.

Entre Euskal Herria y Buriatia hay 11.000 km. pero poco importa la distancia, el arqueólogo siberiano Oklanikov considera que el arte de las cuevas de Lascaux y el de Buriatia poseen el mismo estilo, hasta en los más minimos detalles.

A finales del s. XVII     comenzaron a utilizar la escritura del antiguo mongol. A partir de 1931 la lengua fue prohibida en Buriatia, resultado de una lucha de sovietización contra el pan-mongolismo. Más tarde se  redujeron las emisiones de radio y televisión en buriato. Los buriatos, sovietizados, percibían esta situación como absolutamente natural y la lengua rusa se había convertido para ellos en lengua materna. A partir de la “glasnost”, en 1985, se abrieron escuelas en lengua buriata en Ulan-Ude. Desde 1991, la universidad buriata del Estado tiene abierta la facultad de filología buriata, donde los profesores desarrollan una importante misión de desarrollo y enseñanza  de la lengua buriata.

El buriato es una lengua aglutinante muy próxima al mongol. Se caracteriza por numerosos sufijos.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las vocales son breves: a, з, ү, o, y, и;  y largas, estas indicadas por redoblamiento de las letras: oo, өө, үү, зз, yy, ы, ии. B) Los diptongos son 5: aй, oй, yй, зй, үй. C) El acento, poco marcado, cae sobre la primera sílaba. Los linguistas no se ponen de acuerdo sobre el rol que juega el acento en buriato. D) El buriato, como las demás lenguas turca y mongolas, respeta la harmonía vocálica.

Morfosintaxis. A) Posee 7 casos: nominativo, genitivo, dativo, acusativo, instrumental, comitativo y ablativo. B) El adjetivo epíteto se coloca delante del nombre que lo califica. C) Los pronombres personales se declinan. D) Los diferentes tiempos del verbo se conjugan añadiendo al radical un sufijo característico. E) Se caracteriza por sus numerosos sufijos. F) El orden de las palabras en la oración es sujeto, complemento y verbo (SOV). G) Los 10 primeros números en buriato son: нзгз(н) (1), xoëp (2), гypбa(н) (3), дүpбз(н) (4), тaбa(н) (5), зypгaa(н) (6), дoлoo(н) (7), нaймa(н) (8), юhз(н) (9), apбa(н) (10).

Escritura. Hasta 1931, el buriato se escribía en columnas verticales del alfabeto mongol. De 1931 a 1937, el régimen soviético trató de introducir el alfabeto latino, pero este fue reemplazado por el actual alfabeto buriato, basado en el cirílico, que expresa perfectamente el sistema fonético de la lengua y facilita el aprendizaje del ruso.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS BOURIATE, Russie-Baïkal, l’Harmattan, Galina Druon, gramatika eta hiztegia, 21,5x14, 188 or., Paris, 2012.

 

Parlons bouriate liburuaren sinopsia:

 

         La Bouriatie est lúne des 21 républiques de la Fédération de Russie. Elle est située autour du célèbre lac Baïkal. Le bouriate, langue proche du mongol, parlé par 28% de la population d’environ un million d’habitants, est menacé par le russe, également officiel au sein de la République. Toutefois, ub renouveau d’intérêt  pour la culture et les traditions bouriates est nettement perceptible  depuis quelques décenies. Nous invitons le lecteur à en découvrir les richesses, ce qui l’amènera, nous l’espérons, à se rendre sur place rt à profiter d’une chaleureuse hospitalité.

 

BURIATIERA ALFABETOA

BURIAT ALPHABET

 

Buriatieraz idazteko tradiziozko idazkera mongoliarra

Traditional Mongolian script for Burya