a-saila Bretainiera | Gramateka

Bretainiera

 

BRETAINIERA (breizera)

BRETON, BRETÓN, BRETON

 

Language family: Indo-European, Celtic, Insular, Brythonic.

Language codes:

        ISO  639-1  br

        ISO  639-2  bre

        ISO  639-3  bre

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ar brezhoneg): bretoiera; bere dialektoak: Leongoa, Tréguierkoa, Kornualleskoa eta Vanneskoa):

breton [BRT] hizk. Frantzia; baita AEB ere.

brezhoneg alt breton [BRT].

 

BRETAINIA (Frantzia)

 

breton (brezhoneg) [BRT] 500.000 hiztun eguneroko hizkuntzatzat dutenak (1989, ICDBL). 1.200.000k dakite bretainiera baina ez dute erregularki erabiltzen. Bi herrialdeetako populazio osoa 500.000 edo gehiago. Mendebalde Betainia eta Eki Bretainian sakabanatuak eta munduan zehar bretainiar emigratuak. AEBetan ere mintzatua. Indo-European, Celtic, Insular, Brythonic. Dialektoak: leonais, tregorrois, vannetais, cornouaillais. Askok aldarrikatzen dute elebakarrak izatea. 18.000 hiztun haurrak dira 14 urtez behekoak; 56.250 15/24 urte artekoak; 423.000 25/64 urte artekoak; 168.000 65 urtetik gorakoak (1974). Ez dauka estatus ofizialik. Mugimendu  nazionalista sendoa ofizialtasuna, eskolan, komunikabideetan eta bizitza publikoan  erabiltzea  aldarrikatuz. VSO, preposizioak, genitiboak, adjektiboak, erlatiboak izen nagusien ondoren; artikuluak, numeralak izen nagusien aurrean; galdera hitza hasieran; seguraski 2 aurrizki, 2 edo 3 atzizki hitz batean; gaia aurrean, aditza ondoren; aditz atzizkiek markatzen dituzte pertsona, subjektuaren numeroa; pasiboak, kausatiboak eta konparatiboak lexikalki adierazten dira; 3 kontsonante baino gehiago  hasierako silaban, eta 3 azkenean, bokal bat; ez-tonala. % 25ak irakurri eta idatz dezake. Irrati programak, TB.

 

Hizkuntza / lengua: bretainiera / breton / bretón / breton.

Hiztunak / hablantes (2001): 500.000 (J. C. Moreno Cabrera).

Herrialdea / país: Breizh / Bretainia.

 

 

HISTORIA. Familia zeltako indoeuropar hizkuntza, britonikoa, berez Bretainakoa. Familia berekoak dira galesera eta jada desagertua den kornikera. Nagusiki Bretainian mintzatzen dute 365 bat mila pertsonak, eta hauetatik 240 bat milak guztiz ongi.

V. eta VI. m.etan, Mantxako kanalaz beste aldetik etorritako jendea iparraldeko kosta frantses eta belgetan babestu zen inbasore anglo, jutu eta saxoiei ihes. Herri hark berekin hizkuntza zelta bat ekarri zuen eta galoen hizkuntza autoktonoa, hau ere zelta, desplazatuz eta baita eragin latina ere. Migrazio horrek X. m.ra arte iraun zuen eta Bretainia Haundiko eta Frantziako zelten arteko elkar ulertzea erraztea ekarri zuen.

Geroago, bretainierak ez zuen latinaren eragin handirik jasan, erromatarrek arreta eskasa egin baitzien lurralde urrun haiei, inperioko hizkuntza Nantesen nahiz Rennesen irmoki finkatu zen hiriez oso era bestelakoan. Guzti honen froga da Bretainan latinezko inskripzio oso gutxi aurkitzea.

 

 

X. m.an lortu zuen bretainierak bere hedadura handiena, beti eskualdeko konoaz ekialdera, nahiz eta IX. M.az gero normandiar inbasioekin atzerapena jasana izan zuen. XII. m.az gero bretoi subiranoak frantsesez dira mintzo eta honela frantsesaren eragina zabaldu egin zen. XVII. m.ra arte bretainierak prestigio soziala lortu zuen, baina frantziar Iraultzaz gero ahuldua geratu zen.

 

Kontatzen da Bretainako eskoletan “sinbolo” deitu objektu desatsegin bat eskutik eskura pasatzen zutela batek nahi gabe bretainieraz hitzen bat jaulkitzen bazuen. Jolasorduaren kanpaia jotzean objektua azkena jaso zuen mutila zigortua geratzen zen.

 

 

 

Latinaren eragina gainditu ondoren, eta geroago frantsesarena, zatiketa dialektala da bere zauria, zeren eta ez baitzaie bat bera ere besteei nagusitu eta prestigioa eskuratu. Gaur irratiak eta telebista ordu batzuez aritzen dira bretainieraz.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bere sistema bokalikoak  e eta o bokalen hainbat irekidura-gradu bereizten ditu eta denak izan daitezke, gainera, luzeak eta laburrak. B) Hizkuntza zelta guztiena da posizio batzuetan kontsonante batzuen mutazioa, normalean artikuluak, posesiboek eta preposizioek  eraginda. C) Zorionez fenomeno hau jasaten duten kontsonanteak hurrengoak dira bakarrik: p, t, k, b eta  v, d, g, m. Mutazio hauetako bati lenizio deritza: Brenoned (bretoi, mugagabean), ar Vretoned (bretoiak); tad (aita, mugagabean), e dad (aita, mugatuan); mamm (ama, mugagabean), ar vamm (ama, mugatuan); ma bro (nire herrialdea), ar bro (herrialdea). Bestea espiritizazioa da: ki (txakurra), ma c’hi (nire txakurra); tad (aita), he zad (bere aita). Aldaketa hauek zaildu egiten dute hiztegia kontsultatzea aurrez gramatikaz ideia batzuk eduki gabe, zeren eta di, zi edo ti etxea adierazteko moduak badira ere, azken forma agertzen da bakarrik alfabetizatua. D) Azentua aldagarria da eta hitzaren edozein partek har dezake, baita pluralean lekuz aldatu ere.

Morfosintaxia. A) Badu artikulu mugagabe bat  (un, ur, ul), kasu bakarra hizkuntza zeltetan. B) Bi jenero bereizten ditu (maskulinoa eta femeninoa) eta 2 numero (singularra eta plurala). Plurala eratzeko   amaiera-sail   handi  bat   dauka: -ed, -ez, -(i)ou,eta barruko bokal bat modifikatuz ere, fenomeno hau gutxiago bada ere ingelesez ere gertatzen delarik: man, men; mouse, mice..., eta askoz ugariago bretainieraz; troad/tried (oina, oinak); gavr/givri (ahuntza, ahuntzak).C) Adjektiboa izenaren ostean jartzen da eta aldaezina da, mutazioaren arau orokorrak kontuan hartu gabe. D) Eratorpenerako eta hitzak eratzeko aurrizki eta atzizkien oso sistema arin bat dauka. E) Aditzek jokaera pertsonal eta inpertsonal bat dauka eta 2 forma laguntzaile ditu izan eta egon, espainierak eta portugesak bezala. F) Galdera bat ukatzeko aditza errepikatu egiten du era negatiboan. G) Perpausaren ordena ohikoa Aditza + Subjektua + Osagarriak dira, baina halaber erabiltzen du baita ere hizkuntza erromanikoen Subjektua + Aditza + Osagarriak ordena. H) Dialektazioak zaildu egiten du  hizkuntzaren batasuna, nahiz eta aldaki bat bakarra izan, Vannes eskualdekoa (gwnedeg), besteetatik urruntzen dena, nagusiki h asperendua erabiltzen duelako eta azentua azken silabara desplazatzen duelako eta ez azken aurrekora beste hiruek bezala: leoneg, kerneveg eta tregerieg. Gwnedeg-en beste berezitasun gramatikal batzuk eta hiztegiarenak ez dira hain garrantzizkoak. I) Lehenengo 10 zenbakiak bretainieraz hurrengoak dira: unan (1), daou/diou (2), tri/tair (3), pevar/péder (4), pemp (5), c’hwec’h (6), seizh (7), eizh (8), nav (9), dek (10).

Idazkera. Latindar alfabeto gehi  Ââ, Êê, Ññ, Ôô, Ùù eta Üü. 1641ean batutako ortografia, zedacheg izenez ezaguna. 1659an Julien Maunoir  aitak gramatika bat publikatu zuen eta hiztegi bat Bretainiera/frantsesa ortografia berriarekin, aurrekoa baino arrazionalagoa hau. Beste saio batzuekin, bat XIX m.an eta bi XX.ean, aldakiak batzea nahi zen, baina konplexutasun handiagoa sortzea baino ez zen egin: gaur 4 ortografia ofizial dauzka, zorionez 2 eskola literario lehiakide bakarrik inspiratzeko erabiltzen direnak.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea, de la familia celta, britónica, propia de Bretaña. A la misma rama de la familia pertenecen el galés y el desaparecido córnico. Es una lengua hablada principalmente en Bretaña (Breizh) por unas 365. 000 personas, de las que unas 240.000 la hablan  con gran soltura.

   Entre los ss. V y VII, poblaciones venidas del otro lado del canal de la Mancha se refugiaron en las costas septentrionales francesas y belgas en su huida de los invasores anglos, jutos y sajones. Aquel pueblo trajo consigo una lengua celta que desplaza a la lengua autóctona de los galos, también celta, e incluso a la influencia latina. Esa migración no cesa hasta el s. X y facilita la comprensión entre los celtas de Gran Bretaña y los de Galia.

Más tarde el bretón no se ve excesivamente influido por el latín gracias a la escasa atención que los romanos prestan a aquellas lejanas tierras, tan ajenas a la sólida implantación de la lengua del imperio en ciudades como Nantes o Rennes. Dan prueba de ello las escasas inscripciones latinas encontradas en Bretaña.

En el s. X el bretón alcanza su mayor extensión, siempre hacia el este del cono de la región, a pesar de que desde el s. IX, con las invasiones normandas,  había sufrido ya un retroceso. A partir del s. XII los soberanos bretones hablan francés, y con ellos la influencia del francés se extiende. Hasta el s. XVII el bretón es considerado una lengua de prestigio social, pero a partir de la Revolución francesa se debilita.

Se cuenta que en las escuelas de Bretaña un objeto desagradable llamado el símbolo pasaba de alumno en alumno cada vez que uno de ellos pronunciaba involuntariamente una palabra en bretón. El chico que tenía el infortunio de ser el último en recibir el objeto en el momento en que sonaba  la campana del recreo quedaba castigado.

Después de sobrevivir a la influencia del latín, y más tarde al francés, la herida está en su fragmentación dialectal, pues ninguna de las variedades en que se utiliza ha conseguido imponerse como uso de prestigio. Hoy las emisoras de radio y televisión emiten en bretón algunas horas.

 

 LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Su sistema vocálico distingue entre diversos grados de abertura de las vocales e, o y todas ellas pueden ser, además, largas y breves. B) Común a las lenguas celtas es el fenómeno mutación de algunas consonantes en determinadas posiciones, generalmente afectadas por el artículo, los posesivos o las preposiciones. C) Afortunadamente, las consonantes sometidas  a este fenómeno solo son: p, t, k, b y v, d, g, m.  Una de estas mutaciones es la llamada lenición: Brenoned (bretones), ar Vretoned (los bretones); tad (padre), e dad (el padre); mamm (madre), ar vamm (la madre); ma bro (mi país), ar bro (el país). La otra es la espiritización: ki (perro), ma c’hi (mi perro); tad (padre), he zad (su padre). Estos cambios dificultan la consulta del diccionario sin nociones previas de gramática, pues aunque di, zi o ti, son maneras de decir casa, solo la última forma figura alfabetizada. D) El acento es variable y puede ocupar cualquier lugar  de la palabra, e incluso cambiar de lugar en los plurales.

 

Morfosintaxis. A) Dispone de un artículo indefinido (un, ur, ul), único caso en las lenguas celtas. B) Distingue 2 géneros (masculino y femenino) y 2 números (singular y plural). El plural se forma con un amplio inventario de terminaciones: -ed, -ez, -(i)ou, y también mediante la modificación de una vocal interna, fenómeno que de manera más moderada se produce en inglés: man, men; mouse, mice..., aunque mucho más frecuente en bretón: troad/tried (pie, pies); gavr/givri (cabra, cabras). C) El adjetivo se coloca detrás del nombre y es invariable, con independencia de las normas  generales de mutación. D) Dispone de un ágil sistema  de sufijos y prefijos para la derivación y composición de palabras. E) Los verbos usan una conjugación personal y otra impersonal, y 2 formas auxiliares ser y estar, al igual que el español y el portugués. F) Para negar una pregunta repite el verbo en forma negativa. G) El orden habitual de la oración es el de Verbo + Sujeto + Complementos, aunque también usa el orden de las lenguas románicas Sujeto + Verbo + Complementos. H) La dialectación dificulta la unidad lingüística, aunque solo una de las variedades, la de la región de Vannes (gwnedeg), se aleja de las otras, principalmente porque utiliza una h aspirada, y porque desplaza el acento a la última sílaba, y no a la penúltima como las otras tres: leoneg, kerneveg y tregerieg. Otras particularidades gramaticales y de vocabulario del gwnedeg son menos importantes. I) Los 10 primeros números en bretón son: unan (1), daou/diou (2), tri/tair (3), pevar/péder (4), pemp (5), c’hwec’h (6), seizh (7), eizh (8), nav (9), dek (10).

 

Escritura. Alfabeto latino más Ââ, Êê, Ññ, Ôô. Ùù y Üü. Ortografía unificada desde 1641, conocida como zedacheg. En 1659 el padre Julien Maunoir publicó una gramática y un diccionario bretón-francés con una nueva ortografía, más racional que la anterior. Unos intentos más, uno en el s. XIX y dos en el XX, buscan unificar las variedades, lo que no hace sino añadir mayor complejidad: hoy cuenta con 4 ortografías oficiales, que sirven para la inspiración, menos mal, de solo dos escuelas literarias rivales.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

QUI PARLE BRETON AUJOURD’HUI? Qir le parlera demain ?, Fañch Broudic, Brud Nevez, Leoriou bihan-4, 18x11,5, 147 or., Brest, 1999.

LES BRETONS ET LA LANGUE BRETONNE. Ce qu’ils en disent,  Anna Quéré, Brud Nevez, Leoriou bihan-6, 18x11,5, 104 or., Brest, 2000.

QUEL AVENIR POUR LE BRETON POPULAIRE? Enquête à La-Forêt-Fouesnan,  Denis Costaouec,  Brud Nevez, Leoriou bihan-9, 18x11,5, 154 or., Brest, 2002.

L’IDENTITÉ LINGUISTIQUE DES JEUNES EN BRETAGNE,  Rachel Hoare,  Brud Nevez, Leoriou bihan-10, 18x11,5, 162 or., Brest, 2002.

*******

****

*

 

COURS ÉLÉMENTAIRE DE BRETON, 4ème éd. Roparz Hemon, In4vo txikia, 141 or., Al Liamm, 1960.

LES BRETONS ET LA LANGUE BRETONNE. Ce qu’ils en disent,  Anna Quéré, Brud Nevez, Leoriou bihan-6, 18x11,5. 104 or., Brest, 2000.

KOMZON BREZONEG II, Parlons Breton, Deuxième partie, 3ème édition, Argit. Emgleo Breiz, 230 or., Brest, 1996.    

LE TRÉSOR DU BRETON PARLÉ, Première partie, Le langage figuré, 3e édition,  Jules Gros, 21,5x15, 253 or., 1982.

LE TRÉSOR DU BRETON PARLÉ, Deuxième  partie, Dictionnaire breton-français des expressions figurées,  3e édition,  Jules Gros, 21,5x15, 560 or., 1989.

LE TRÉSOR DU BRETON PARLÉ, Troisième  partie, Le style populaire, Seconde édition, Jules Gros, 21,5x15,662 or., 1982.

PETITE GRAMMAIRE DU BRETON MODERNE, 3e édition, Yann Desbordes, Mouladurioù Hor Yezh argitaletxea, 127 or., Lesneven, 1995.

PETITE GRAMMAIRE DU BRETON MODERNE,  Yann Desbordes, Mouladurioù Hor Yezh argitaletxea, 128 or., Lesneven, 1983.

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

BREZHONEG-EUSKAREG / EUSKARA-BRETOIERA, Padrig an Habask, embannadurioù Al Lanv, 12x9, 687 or., Kemper, 2015.

BREZHONEG-GALLEG / FRANÇAIS-BRETON, Geriadur-Chakod, Dico de Poche,Yoran Embanner, 12x8,5, 271 or., Fouenant, 2006.

 

 

Bretainierari buruz

 

NOMS DE LIEUX DE BRETAGNE, Plus de 1200 noms expliqués, Éd. Bonneton,  Jean-Ives Le Moing, 18x12, 231 or., Paris, 2004.

PLEINS FEUX SUR LA LANGUE BRETONNE,  Hervé Analain, 24X17, 381 or., Spézet, 2004.

ANVIOÙ BRONNEGED EUROPA, Noms des mammifères d’Europe, Enwau mamaliaid Ewrop, Names of the mammals of Europe, 21x12, 106 or., Roazhon, 2003.

EVNED BREIZH,  Gant Claude Péridy, Hor Yezh, 40 Lur, 19x13,5, 141 or., Lesneven, 1995.

HISTOIRE DES LANGUES CELTIQUES, Terre des celtes, Hervé Abalain, Editions Jea-Paul Gisserot,19x12,5, 127 or., France, 1998.

UN AVENIR POUR LA LANGUE BRETONNE, Ofis ar Brezhoneg, Rapport sur l’état de la langue bretonne, Observatoire de la langue bretonne, i. La population brittophone. II. Transmission familiale. III. Statut juridique de la langue bretonne. IV. Vie publique.V. L’Eglise. VI. Enseignement. VII. Vie culturelle et loisirs. VIII. Médias. IX. Édition et presse.X. Le monde économique, 30x22, 260 or., Octobre 2002.

 

 

BRETAINIAR ALFABETOA

BRETON ALPHABET

 

Konexio zeltikoak – Hizkuntza zeltikoetan antzekoak diren hitzak

Celtic connections - words that are similar in the Celtic languages

 

Bretainiar alfabetoa / The Breton alphabet (lizherenneg ar brezhoneg)

A a

B b

Ch ch

C'h c'h

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

K k

L l

a

be

che

c'he

de

e

ef

ge

ach

i

ji

ka

el

M m

N n

O o

P p

R r

S s

T t

U u

V v

W w

Y y

Z z

 

em

en

o

pe

er

es

te

u

ve

daou-
ve

ye

zed

 

 

Ahoskera / Pronunciation

 

 

 

Notes

 

- Where there are two pronunciations for vowels, the one on the left is the short one and is used in unstressed syllables. The one on the right is used in stressed syllables.

- Stress usually falls on the penultimate syllable.

- v - is normally pronounced [v], but after a noun such as o it is pronounced [ɒ], at the end of a verb stem it is pronounced [f], while after ñ it is silent.

Before a vowel, i is pronounced [j].

 

Mutazioak / Mutations (Ar c'hemmadurioù)

 

 

 

* disappears before w or ou, e.g. e wele (his bed), but e c'harzh (his garden).

 

Testu-lagina bretainieraz / Sample text in Breton

 

Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.
 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)