a-saila Aranera | Gramateka

Aranera

ARANERA

ARANESE, ARANÉS, ARANAIS

 

Language family:  Indo-European, Italic, Romance, Italo-Occidental, Gascon, Aranese.

Language codes:  

        ISO  639-1   oc  

        ISO  639-2   oci  (B),  oci  (T)       

        ISO  639-3   oci

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: aranes):

aranés alt gascon, aranese [GSC].

aranese alt gascon, aranese [GSC].

aranese dial gascon, aranese [GSC].

aranese occitan alt gascon, aranese [GSC].

arnais gascon, aranese [GSC].

gascon [GSC] hizk. Frantzia; baita Espainia ere.

gascon alt gascon, aranese [GSC].

gascon, aranese [GSC] hizk. Frantzia; baita Espainia ere.

 

ESPAINIA

 

gascon, aranese (aranés, aranese, arnais, gascon, aranese occitan) [GSC] 3.814 hiztun, gehi 1.283 ulertzen dutenak Espainian (1991, errolda linguistikoa)  haraneko 5.922ko talde batetik (1991ko errolda). Vall d’Aran (Arango Harana), Katalunia erregio autonomoko ipar-mendebaldeko Garona Ibaiaren iturburua, Pirinioak Mendietan. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak: baish aranés, mijaranés aranés, naut aranés. Hainbat bariazio erregional. Ulerkorra Frantziako Commingese Gasconarekin. Ez limousinera, auvergnatera, languedocera edo proventzera Frantziako hizkuntzen  hurbileko. Hiztun erdiak baino gehiago oso ongi mintzatzen dira frantses, espainiera, katalan edo okzitanieraz. Katalana eta espainiera eskolan irakasten dira. Espainian erdiak baino gehiagok agian frantsesa mintzatzen dute mugako merkatal trafikoagatik. Aranerazko ‘Toti’ magazinea hilero publikatzen da. Hizkuntz Normalizaziorako Zentroa bere erabilera sustatzen saiatzen da. Frantzian aranera deritza. Katalanaren eta espainieraren eragina frantsesarena baino handiagoa du aranerak. Hizkuntza ofiziala. Ortografia propioa du Espainian. Normal irakasten da eskolan 1984az geroztik.Aldizkariak. Ikus sarrera nagusia Frantzian.

 

FRANTZIA

 

gascon (occitan) [GSC] 250.000 hiztun (1990, P. Blanchet), Hego Gaskoniako Biarno eskualdeko populazioa Frantzian 400.000 dira (1982); % 51k gaskoia mintzatzen dute, % 70ak ulertzen du, % 85a gaskoia salbatzearen alde dago. Bi herrialdeetako populazio osoa 254.800. Gaskonia Probintzia, Médocetik Pirinioetara, Atlantikotik Kataluniara. Biarnoko gehiengo handi batek mintzatzen du biarnesa. Halaber mintzatzen da Espainian ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak:landais, béarnais (biarnese), ariégeois, aranese. Gaskoia, languedocera eta limousinera estrukturalki hizkuntza bereiziak dira (F. B. Agard). Gaskoidunek nolabaiteko ulergarritasuna daukate proventzerarekin; zerbait edo oso gutxi languedocerarekin (txostenak ez datoz bat). Espainian aranerarekin ulergarria, zeina dialektoa baita.

 

Hizkuntza / lengua: aranera / aranese / aranés / aranais.

Hiztunak / hablantes (2002): 4.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / país: Vall d’Aran.

 

 

HISTORIA. Estatu espainolari dagokion enklabe historikoa den Arango Haranean mintzatzen den gaskoiaren dialektoa. XIV m.an Kataluniari atxikia izan zen. Hizkuntza hau, 1983an, populazioaren % 60ak normal erabiltzen zuen eta 2000. urtean % 30ak bakarrik erabiltzen zuen. Vall d’Aranek eskuduntzak ditu irakaskuntza, osasuna, kultura, gizarte zerbitzuak, turismoa, lurralde antolamendua, garraioak eta komunikazio eta ingurumenean.

 

Vall d’Aran XI. m.aren erdialdean  Aragoako erreinuan integratua izan zen. XIII. m.ren hondarrean eta XIV.ean auzian hartu zuten Frantziako erregeak eta Aragoako koroak. Auzia errege frantsesaren aurkakoa izan zen eta haraneko sindikoak Bartzelonan aurkeztu ziren Jaime IIari zin egin eta berarekiko fideltasuna adierazteko. Ondorengo mendeetan bertakoek hainbat inbasio-saio frantsesi aurre egin behar izan zioten, hauen artean 300 higanotek  1579an egin zutenari.  Frantsesek 1794an okupatu zuten eta hurrengo urtean atzera itzuli.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Latineko f h bihurtzen da: focus ® huec ‘fuego’; r lekuz aldatzen da: capra ® craba ‘cabra’; bokalarteko n desagertu: luna ® lua ‘luna’; hasierako r-k a bereganatzen du: ridere ® arrir ‘reir’; l azkenak u bokalismoa degi: mele ® mèu ‘miel’; bokalarteko ll r leun bihurtu: illa ® era ‘ella’; ll azkena  th bihurtu: castellum ® castèth ‘castillo’.

Morfosintaxia. A) -i amaiera pluralean izen, adjektibo eta izenordain batzuentzat. B) Eth artikulu mugatua (maskulino sing.), era (femenino sing.) eta pluraleko as ordez es amaiera singularrean a amaitzen diren hitzentzat. C) Katalan, espainiera eta frantses hizkuntzetatik hartu ditu hitzak. D) Hona hemen araneraz lehenengo 10 zenbakiak: un/una (1), dus/dues (2), tres (3), quate (4), cinc (5), sies (6), sèt (7), ueit (8), nau (9), dètz (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Dialecto gascón hablado en la Vall d’Aran, histórico enclave natural perteneciente al Estado español. El valle fue integrado a Cataluña el s. XIV. En 1983, esta lengua era hablada habitualmente  por el 60% de su población y en el año 2000 solamente lo hablaba el 30%. La Vall d’Aran posee competencias en la enseñanza, sanidad, cultura, servicios sociales, turismo, ordenación territorial, transportes y comunicaciones y medio ambiente.

La Vall d’Aran fue integrada en el reino de Aragón a mediados del s. XI. A fines del s. XIII y comienzos del XIV fue objeto de litigio entre el rey de Francia y la Corona de Aragón. El pleito se falló en contra del rey francés y los síndicos del valle se personaron  en Barcelona en 1312 para presentar juramendo de homenaje  y fidelidad a Jaime II. En los siglos sucesivos los habitantes tuvieron que rechazar diversos intentos  de invasión francesa, entre ellos el que realizaron 300 hugonotes en 1579. Fue ocupado  en 1794 por los franceses que lo devolvieron al año siguiente. 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. La f latina pasa a h: focus ® huec ‘fuego’; la r se desplaza: capra ® craba ‘cabra; la n intervocálica desaparece: luna ® lua ‘luna’; la r inicial incorpora a: ridere ® arrir ‘reir’; la l final hace vocalismo en u: mele ® mèu ‘miel’; la ll intervocálica hace r simple: illa ® era ‘ella’; la ll final pasa a th: castellum ® castèth ‘castillo’.

 

 

 Morfosintaxis. A) La desinencia -i para el plural de determinados nombres, adjetivos y pronombres. B) Artículo definido eth (masculino sing.), era (femenino sing.) y la desinencia de plural es en lugar de as en palabras que en singular acaban en [a].  C) Posee palabras de origen catalán, español y francés. D) Los 10 primeros números en aranés son: un/una (1), dus/dues (2), tres (3), quate (4), cinc (5), sies (6), sèt (7), ueit (8), nau (9), dètz (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

450 MOTS que cau saber entà començar a liéger, escriuer e parlar  er occitan dera Val d’Aran, Conselh Generau d’Aran, Hitzaurreak: Carlos Barrèra Sànchez (Síndic d’Aran) eta Frederic Vergés Bartau (Responsable deth Centre Normalisacion Lingüistica dera Val d’Aran), 21x14, 57 or.,  Val d’Aran, 1997.

CORS D’ARANÉS, Conselh Generau d’Aran, Tresau edicion, Hitzaurrea: Carlos Barrera (Sindic d’Aran), 29,5x20,5, 127 or., Huesca, 2000.

TERMIÈRES LINGÜISTIQUES E LINGÜISTES ENA TERMIÈRA. PER UA GRAMATICA ENTAR ARANÉS; A PROPÒSIT D’UA GRAMATICA ARANESA RECENTA, Jordi Suïls Subirà, De Lingva Aragonensi, nº 3, 87-109, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2007.

VACANCES EN ARANÉS, Vocabulari en imatges, com liéger er aranés o occitan dera Val d’Aran ena sua ortografia normalisada, frases d’us corrent, Conselh Comareau dera Val d’Aran,16x11,5, 65 or., Girona, 1990.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

PETIT DICCIONARI, Castelhan-aranés (occitan)-catalan-francés eta aranés (occitan)-castelhan-catalan-francés, Conselh Generau d’Aran,  Frederic Vergés Bartau, 2ona reedicion, 17x24, 341 or., Huesca, 1991.

 

Literatura

 

ERA QUERIMÒNIA, Conselh Generau d’Aran, Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés, 21x15, 22 or., Huesca, 2000.

 

ARANDAR ALFABETOA

ARANESE ALPHABET

 

Arandar alfabetoa / Aranese alphabet (Aráni ábécé)

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

a

be alta

ce

de

e

efa

ge

hach

i

J j

K k

L l

M m

N n

O o

P p

Q q

R r

jota

ca

ela

ema

ena

o

pe

cu

erre

S s

T t

U u

V v

W w

X x

Y y

Z z

 

esse

te

u

ve
baisha

ve
doble

ics

i grega

zeta

 

 

Araneraren ahoskera / Aranese pronunciation

 

 

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

Ah! petit prince, atau comprení, pòga pòc, era tua petita vida melancolica. En molt de temps non auies agut per distracion qu'era doçor deth solei quan se cògue... Sabí aguest nau detalh, eth quatau dia ath maitin, quan me diguís: M'agrade veir quan eth solei se cògue.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Oi printzetxoa! Poliki-poliki ari naiz ulertzen zure bizitzatxo tristearen sekretuak. Denbora luzez zure denbora-pasa bakarra eguzkia etzaten lasai ikustea izan da. Detaile berri hori laugarren egunaren goizean ikasi nuen, zera esan zenidanean: ni erabat ilunsentien zalea naiz.

 

 

Oh, little prince! Bit by bit I came to understand the secrets of your sad little life. For a long time you had found your only entertainment in the quiet pleasure of looking at the sunset. I learned that new detail on the morning of the fourth day, when you said to me: I am very fond of sunsets.