Yiddisha

YIDDISH, YIDDISH, YIDDISH

 

Language family: Indo-European, Germanic, West, High German, Yiddish.

Language codes:

        ISO  639-1    yi  

        ISO  639-2    yid

        ISO  639-3    yid – inclusive code

                              Individual codes:

                              ydd – Eastern Yiddish

                              yih – Western Yiddish

Glottolog: yidd1255

Linguasphere: 52-ACB-g = 52-ACB-ga  (West) +

                           52-ACB-gb  (East); totalling 11 varieties.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ײִדיש / מאַמע לשון, yidish):

judeo-german alt yiddish, eastern [YDD].

yiddish alt yiddish, eastern [YDD].

yiddish, eastern [YDD] hizk. Israel; halaber AEB, Argentina, Australia, Belarus, Belgika, Errumania, Errusia (Europa), Estonia, Hegoafrika, Hungaria, Kanada, Letonia, Lituania, Moldavia, Panama, Polonia, Puerto Rico, Ukraina eta Uruguai.

yiddish, eastern (judeo-german) [YDD].

 

ISRAEL

 

yiddish, eastern (judeo-german, yiddish) [YDD] 215.000 hiztun, populazioaren  % 5 (1986); herrialde guztietako populazio osoa 3.000.000 (J.A. Fishman, 1991:194); hego-ekialdeko dialektoa Ukrainan eta Errumanian, erdi-ekialdekoa Polonia eta Hungarian, ipar-ekialdekoa Lituania eta Belarusen. Halaber mintzatua AEB, Argentina, Australia, Belarus, Belgika, Errumania, Errusia (Europa), Estonia, Hegoafrika, Hungaria, Kanada, Letonia, Lituania, Moldavia, Panama, Polonia, Puerto Rico, Ukraina eta Uruguain. Indo-European, Germanic, West, High German, Yiddish. Dialektoak: southeastern yiddish, mideastern yiddish, northeastern yiddish. Mailegu asko hebreerazkoak eta mintzatzen den lekuko hizkuntzakoak; ekialdeko yiddisha Oder Ibaiaren ekialdean sortu zen Polonian zehar, gero Belarus, Errusia  (Smolensk), Lituania, Letonia, Hungaria, Errumania, Ukraina eta estatu-aurre britainiar mandatua zen Palestinaraino (Jerusalem eta Safed); ekialdeko yiddisa Alemania, Herbehereak, Suitza, Alsazia (Frantzia), Txekoslovakia, mendebalde Hungaria sortu zen eta iraungitzear dago; Erdiaroko Goi Alemanetik bereizi egin zen (bereziki errenaniar dialektoak) eta aleman modernoaren eragina jaso zuen 19. eta hasierako 20. mendeetan; ekialdeko eta mendebaldeko yiddishek ezin dute elkar ulertu, historiagatik eta beste hizkuntzen eraginengatik; badira mendebaldeko yiddishdun batzuk Israelen ere (M. Herzog, 1977); gehiengo oso zabalak ekialdeko yiddisha mintzatzen du; SVO, normalean hebrear alfabetoan idazten da; irrati emanaldiak. Jewish.

 

LETONIA

 

yiddish, eastern (judeo-german) [YDD] 40.000 hiztun (1991). Indo-European, Germanic, West, High German, Yiddish. SESBren 1979ko  erroldan zerrendatutako 1.811.000 biztanleko judutar herrian gehiengoak errusiera mintzatzen zuen lehen hizkuntza bezala eta gainerako beste guztiek praktikan errusiera zuten bigarren hizkuntza. 50 bat mila juduk georgiera mintzatzen zuen, tata edo tajikia beren lehen hizkuntza izanik. Baliteke gaur yiddishdunik ez egotea Letonian (1995). Bazuen estatus literarioa, baina oso literatura gutxi. Ikus sarrera nagusia Israelen.    

 

Hizkuntza / lengua: yiddisha / yiddish / yiddish / yiddish /

Hiztunak / hablantes (2002): 215.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Israel. Yiddishdun gehien dituzten hiriak Cracovia, Wroclaw, Varsovia, Vilnius, Lvov, Chernostsy, Odessa eta Kiev dira.

 

 

HISTORIA.  Germaniar familiako mendebaldar adarreko indoeuropar hizkuntza, alemanarekin guztiz erlazionatua. Yídis, yídish edo yiddish jüdisch-deutsch-aren bilakaera da, esan nahi baita, judu-alemana. V. m.aren inguruan judu emigranteek Europa okupatu zuten. Beren hizkuntzak, hebreerak, hizkuntza sakratu edo liturgiko bezala iraun zuen.

X. m. inguruan, Frantziaren iparraldean kokatu zirenak Rhin bailaran hedatu ziren. Populazio hark alemanaren aldaera bat bereganatu zuen eta berehala aldatu zuten sistema fonologikoa baina egitura gramatikala erabat mantenduz. Segituan hebrear eragina jasan zuen.

XIV. m. inguruan pertsekuzio erlijiosoen ondoriozko emigrazioarekin batera hizkuntza ekialdeko Europara hedatu zen (Hungaria, Errumania, Lituania), eslaviar hizkuntzekin kontaktua hartuz.

Baina yiddisha alemanez mintzatzen ziren juduen baitan sortu zen, besteen komunitateagandik bolondreski erabat isolatuta jarraitzearen ondorioz. Hizkuntzaren izena lehen aldiz 1597an agertu zen inprimatuta, baina identifikatu diren hainbat testu XIV. m.koak dira.

Juduei debekatu egin zitzaien Errusia zaharrean bizitzen jartzea.  Baina Errusiak XVIII m.an, besteak beste, Ukraina, Bielorrusia, Lituania eta Poliniaren ekialdea anexionatu zituen, non yiddishdun ugari aurkitzen ziren. Gehienak hirietan ghettoetan bizi ziren edota landetan isolaturik. Bielorrusiako populazioa bereziki ugaria da eta horixe demostratzen dute XX. m.aren azken hamarkadan yiddishez egindako irrati emanaldiek herrialdearen independentzia eskatuz.

 

1917ko Errusiar Iraultzaren ondoren, yiddishak Sobietar Batasunean beste hizkuntza minoritarioen estatuz berdina lortu zuen. Yiddisharen Institutu Zientifikoa sortu zen, gerra ondoren New Yorken kokatu zena. Yiddishdunen diaspora XIX eta XX. m.en artean gertatu zen, nagusiki Europako ekialdera, AEBetara eta Latinoamerikara, batez ere Argentinara joanez. AEB yiddish kulturaren zentro bihurtu zen. Israelgo estatua sortzean, emigratzeko aukera berria gertatu zitzaien.

II. Mundu Gerrak berebiziko triskantzak egin zituen yiddishdunen baitan. 1978an Isaak Singer estatubatuar idazleak literaturaren Nobel Saria irabazi zuen yiddishez idatzita. 1984an Sobietar Batasunean yiddish-errusiera elebidun hiztegi bat publikatu zen eta nobela batzuk idatzi. Gaur ikas daiteke Jerusalemeko Hebrear Unibertsitatean. Gaur ezin dute ulertu alemanez mintzatzen direnek eta erabat ezinezkoa zaie irakurtzea hebreera ez dakitenei. Famili tradizioko hizkuntza da, arreta ofizial eskasekoa, maileguei irekia, intonazioz aberatsa, txerazko hitzetan, esaera zaharretan eta kortesiazko herri formuletan ere bai.

Yiddishez mintzatzen direnen estimazioak askotarikoak dira. Batzuen arabera, II. Mundu Gerra baino lehen 11 bat milioi izan bide ziren. Garai hartan lingua franca zen Europa guztian zabaldua. Juduen aurkako gerra pertsekuzioak murrizturik eta gero Israelgo estatua sortu ondoren hebreeraren nagusitasunean urturik, gaur iturri batzuen arabera 4 bat milioi izan daitezke hiztunak, Sobietar Batasun ohian eta Polonian, eta batez ere AEBetan (250.000) eta Israelen sakabanaturik, gehienak elebidunak izanik. Iturri serioago batzuen ustez, apenas 500.000 hiztun liratekeen.

 

 

Yiddishdunen hiri nagusiak dira Krakovia, Wroklaw, Vartsovia, Vilna, Lvov, Chernostsy, Odesa eta Kiev. Nahiz eta era murriztuan, estatuz ofiziala du Errusian eta Bileorrusian, baina ez Israelen.

Eramana izan den herrialde bakoitzean bilakaera berezia izan badu ere, aleman zaharra da ingelesari hurbilarazten dion sinplifikazio gramatikal batekin. Testu zaharrenak XI. m.koak dira.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Alemaneko a ugariak o dira yiddishen eta ü eta ö alemanak i eta e bihurtzen dira. B) Kontsonanteak sabaikaritzeko eslaviar eragina dauka. C) Azentua normalean hitzaren lehen silabak hartzen du.

 

Morfosintaxia. A) Generoak alemanaren erara mantentzen ditu eta plurala -s, -is edo -er, baita        -n, -im morfemekin eratzen du. B) Deklinabidean, mantendu egin du  -s genitiboaren morfema. C) Bi artikulu mugatu ditu, der (maskulinoa) eta di (femeninoa) eta bat bakarra mugagabeentzat: a/an, ingelesez bezala. D) Oro har, aditzak alemanaren egituraketa dauka. E) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. F) Preposizioetan nola hebreera hala alemana ditu eredu. G) Esamolde ugari ditu eta halaber hebreera eta eslavierazko hiztegia ere. H) Hona hemen yiddishez lehen 10 zenbakiak: eyns (1), zvay (2), drey (3), fir (4), finf (5), zcks (6), zibn (7), akht (8), neyn (9), tsen (10).

 

Idazkera. Hebrear alfabetoa. Honek ez bezala ordea, bokalak ere seinalatzen ditu, hebreerako maileguaten izan ezik. Ortografiaren azken eraberritzea 1937koa da. Latindar alfabetoa ere onartu da yidisharen ahoskeran Lituanian. Lehen testuak XI. m.koak dira.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la rama occidental de la familia germánica, íntimamente relacionada con el alemán. Yídis, yídish o yiddish es la evolución  de jüdisch-deutsch, es decir, judío-alemán. Hacia el s. V emigrantes judíos ocupan Europa. Su lengua, el hebreo, permanece como lengua sagrada o litúrgica.

 

 

Hacia el s. X los instalados en el norte de Francia se extienden hacia el valle del Rhin. Aquella población adoptó como lengua una variedad alemana que rápidamente modifica el sistema fonológico mientras mantiene casi intacta la estructura gramatical. Inmediatamente se tiñe de influencia hebrea.

Hacia el s. XIV la lengua se extiende, junto con la emigración resultante de las persecuciones religiosas, hacia Europa del este (Hungría, Rumanía, Lituania) donde entra en contacto con las lenguas eslavas.

Pero el yiddish  se origina en boca de los judíos de lengua alemana debido al voluntario y compulsivo aislamiento de los hablantes frente al resto de la comunidad. La primera vez que aparece impreso el nombre de la lengua es el año 1597, pero algunos textos identificados datan del s. XIV.

A los judíos no les fue permitido instalarse en el antiguo territorio de Rusia. Pero Rusia anexionó en el s. XVIII Ucrania, Bielorrusia, Lituania, y el este de Polonia entre otros territorios donde se habían instalado un buen número de judíos hablantes de yiddish. La mayoría de ellos vivían en guetos en ciudades o aislados en zonas rurales. Particularmente amplia es la población de Bielorrusia como lo muestran las emisoras de radio en yidis que reclamaban la independencia del país hacia la última década del s. XX.

Después de la revolución rusa de 1917 el yidis alcanzó el mismo estatus que las otras lenguas minoritarias de la Unión Soviética. Se crea el Instituto Científico de Yidis, que tras la guerra se traslada a Nueva York. La diáspora de los hablantes de yidis se produce durante los ss. XIX y XX, preferentemente al este europeo, Estados Unidos y Latinoamérica, en especial Argentina. Estados Unidos se convierte en el centro de la cultura yidis. Creado el estado de Israel, emigrar hacia él se convierte en una opción.

La Segunda Guerra Mundial hace estragos entre la pblación de hablantes de yidis. En 1978 el escritor nortamericano en yidis, Isaac Singer, ganó el Premio Nobel de literatura. En 1984 se publicó en la Unión Soviética un diccionario bilingüe yidis-ruso y se escribieron algunas novelas. Actualmente se puede estudiar en la Universidad Hebrea de Jerusalén. Hoy es una lengua que no comprenden quienes hablan alemán y totalmente inaccesible en la lectura para quien no conoce el hebreo. Es lengua de tradición familiar, y de escasa atención oficial, abierta a los préstamos, rica en entonaciones, en términos afectivos, en proverbios y en formas populares de cortesía.

 

Las estimaciones en cuanto al número de hablantes del yidis son muy variadas. Algunas evalúan en unos 11 millones sus hablantes en los años que preceden a la II Guerra Mundial. Por entonces era lengua franca extendida por toda Europa. Mermada posteriormente por la persecución judía de la guerra y diluída después por la preponderancia del hebreo tras la creación del estado de Israel, hoy podría ser hablada, según unas fuentes, por unos 4 millones de hablantes repartidos por la antigua Unión Soviética y Polonia, pero sobre todo Estados Unidos (250.000) e Israel, casi todos ellos bilinguës. Según fuentes más fundadas apenas podrían superar los 500.000 hablantes.

Las ciudades más importantes de hablantes de yidis son Cracovia, Wroclaw, Varsovia, Vilnius, Lvov, Chernostsy, Odessa y Kiev. Goza de estatus oficial, aunque restringido, en Ruasia y Bielorrusia, pero no en Israel.

Aunque ha evolucionado de manera distinta en cada uno de os países a donde ha sido llevada, se trata de alemán antiguo, pero con una simplificación  gramatical que lo acerca al inglés. Los textos más natiguos datan del s. XI.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las numerosas vocales a alemanas son o en yidis y las ü y ö alemanas se transforman a veces en i y e. B) Posee influencia eslava para palatalizar las consonantes.  C) El acento recae habitualmente en la primera sílaba de la palabra.

Morfosintaxis. A) Mantiene el género según los usos del alemán y forma el plural con los morfemas    -s, -is o -er, incluso -n, -im. B) En cuanto a las declinaciones, conserva el morfema de genitivo -s. C) Dispone de 2 artículos definidos: der para el masculino y di para el feminino y una sola forma para los endefinidos: a/an, como el inglés. D) El verbo mantiene, en líneas generales, la estructura del alemán. E) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complemenos. F) Las preposiciones se inspiran tanto en el hebreo como en el alemán. G) Se muestra salpicada de giros y vocabulario hebreo  y eslavo. H) Los 10 primeros números en yidis son: eyns (1), zvay (2), drey (3), fir (4), finf (5), zcks (6), zibn (7), akht (8), neyn (9), tsen (10).

Escritura. Alfabeto hebreo. Pero a diferencia de este, las vocales también se señalan, salvo en préstamos del hebreo. La última reforma de la ortografía fue acordada en 1937. También se ha extendido el uso del alfabeto latino en la pronunciación del yidis en Lituania. Los primeros textos son del s. XI.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

ENGLISH-YIDDISH / YIDDISH-ENGLISH, Expanded edition romanized, David C. Gross, Hippocrene Practical Dictionary, 20x12,5, 146 or., New York, 1999.

ENGLISH-YIDDISH / YIDDISH-ENGLISH, Modern dictionary, Uriel Weinreich, 22,5x15, 790 + 10 or., New York, 1968.

YIDISH-ESPAÑOL, Jacobo Isías Lerman eta Isidoro Niborski, Universitat de Girona, 20,5x15, 344 + XVI or., Barcelona, 2003.

 

YIDDISH ALFABETOA

YIDDISH ALPHABET

 

 

Yiddish hizkuntza germanikoa da, 3 bat milioi hiztun ditu, eta gehienak judu askenaziak dira AEB, Israel, Errusia, Ukraina eta beste herrialde askotan. Yiddish izena seguruenez  ייִדיש־טײַטש (yidish-taytsh)-en bertsio laburtua da, eta “germaniar judua” esan nahi du. Askenazi edo judu auzo germanikoa bezala ezagutu zen kultura ezberdin bat agertu zen X. m.an. Askenazia zen Erdi Aroko Germaniaren izen judua, nahiz eta izenak inkluditzen zituen Frantziaren ipar parteak eta geroago Ekialdeko Europara hedatu zen. XIII. m.an hasi ziren hebrear idazkera baliatzen beren hizkuntza idazteko. Mendebaldar yiddisha egon zen oso zabaldua Europa Zentralean XVIII. m.ra arte eta ekialdeko yiddisha mintzatzen zen Ekialdeko Europan eta Errusian/EBSS II. Mundu Gerra arte. Holokaustoaren ondorioz, Europan zehar zeuden komunitate juduak suntsituak izan ziren eta hizkuntzaren eguneroko erabilerak bat-batean gainbehera egin zuen.

 

 

Yiddish is a Germanic language with about three million speakers, mainly Ashkenazic Jews, in the USA, Israel, Russia, Ukraine and many other countries. The name Yiddish is probably an abbreviated version of ייִדיש־טײַטש (yidish-taytsh), which means "Jewish German". A distinct Jewish culture known as Ashkenazi, or Germanic Jewry, appeared by the 10th century. Ashkenaz was the medieval Hebrew name for Germany, though the Ashkenaz area also included parts of northern France and later spread to Eastern Europe. From the 13th century they started to use the Hebrew script to write their language. Western Yiddish was widely spoken in Central Europe until the 18th century, and Eastern Yiddish was spoken throughout Eastern Europe and Russia/USSR until World War II. As a result of the Holocaust, Jewish communities throughout Europe were destroyed and the use of Yiddish as an every-day language went into sudden decline.

 

 

Yiddish alfabetoa eta ahoskera

Yiddish alphabet and pronunciation

 

 

Oharrak / Notes

 

 

Veys, kof, tov, sov, khes, eta sin letrak jatorriz hebraikoak edo aramearrak diren hitzetan bakarrik erabiltzen dira.

Jatorri hebraiko edo aramearra duten hitzak yiddishez hebreeraz edo arameeraz bezala ahoskatzen dira.

 

 

The letters veys, kof, tov, sov, khes, and sin are only used in words of Hebraic or Aramaic origin.

Words of Hebrew or Aramaic origin are spelled in Yiddish as they would be in Hebrew or Aramaic.

 

 

Testu-lagina yiddishez / Sample text in Yiddish

 

 

Letraldaera / Transliteration

Yeder mentsh vert geboyrn fray un glaykh in koved un rekht. Yeder vert bashonkn mit farshtand un gevisn; yeder zol zikh firn mit a tsveytn in a gemit fun brudershaft.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)