Vietnamera

VIETNAMESE, VIETNAMITA, VIETNAMIEN

 Language family: Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Viet-Muong, Vietnamese.

Language codes:

        ISO  639-1    vi

        ISO  639-2    vie

        ISO  639-3    vie

Glottolog: viet1252.

Linguasphere: 46-EBA

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Tiếng Việt):

annamese alt vietnamese [VIE].

central vietnamese dial vietnamese [VIE].

ching alt vietnamese [VIE].

gin alt vietnamese [VIE].

jing alt vietnamese [VIE].

kinh alt vietnamese [VIE].

viet alt vietnamese [VIE].

vietnamese [VIE] hizk. Viet Nam; baita Alemania, AEB, Australia, Boli Kosta, Erresuma Batua, Filipinak, Finlandia, Frantzia, Herbehereak, Kaledonia Berria, Kanbodia, Kanada, Laos, Martinika, Norvegia, Senegal, Thailandia, Txina, Vanuatu ere.

 TXINA

 vietnamese (jing, gin, kinh, ching, annamese) [VIE] 6.000 hiztun, 18.915 laguneko nazionalitate ofizialetik (1990eko errolda). Guangxi Probintziako hego kostan dagoen Fangcheng Pan-Nationality Autonomous Herrialdeko Jiangping eskualdeko Shanxin, Wanwei eta Wutoi penintsulak. Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Viet-Muong, Vietnamese. Viet Nameko vietnamerarekiko ulerkortasuna altua da. Idazterakoan txinera erabiltzen dute. Yue Chinese of Guanxi-n elebitasuna diotenez altua da. Txinan nazionalitate ofiziala da, ‘jing’ deitua. Txinan ez da erabiltzen vietnamdar alfabetoa. Ez da Txinan idazten. Ikus sarrera nagusia Viet Namen.

 VIET NAM

 vietnamese (kinh, gin, jing, ching, viet, annamese) [VIE] 65.051.000 hiztun, populazioaren % 86,7 (1993); herrialde guztietako populazio osoa 68.000.000 (1999, WA). Herrialde osoa. Halaber mintzatzen da Alemania, AEB, Australia, Boli Kosta, Erresuma Batua, Filipinak, Finlandia, Frantzia, Herbehereak, Kaledonia Berria, Kanbodia, Kanada, Laos, Martinika, Norvegia, Senegal, Thailandia, Txina eta Vanuatun ere. Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Viet-Muong, Vietnamese. Dialektoak: northern vietnamese (tonkinese, hanoi), central vietnamese (hue), southern vietnamese. Dialekto ugari, barne eginik goian aipatuak. Herriari ‘kinh’ deritza. Hizkuntza nazionala, gramatika, SVO; preposizioak, genitiboak, artikuluak, adjektiboak, numeralak, erlatiboak izen nagusien aurrean; galdera hitza hasieran. Latindar idazkera.

 Hizkuntza / lengua: vietnamera / vietnamese / vietnamita / vietnamien.

Hiztunak / hablantes (2001): 68.597.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Vietnam: 67.130.000; Kanbodia: 600.000; AEB: 600.000 eta beste. 

 

 

HISTORIA. Hizkuntza austroasiarra,  mon-khemer familiakoa dela eztabaidatua izan da eta berez Vietnamgoa da. Senidetasun nabarmena du halaber thai hizkuntzekin ere.

X. m.ra arte Txinaren mendean egon zen Vietnam. Vietnamerak txinerari zor dio agian hiztegiaren erdia baino gehiago eta baita idazkera ere X. m.ra arte. XIV. eta XVI. m.etan zehar erlijioso budista jakintsuek idazkera propio bat garatu zuten hizkuntzarentzat. Mendebaldar misiolariek XVII. m.an latindar alfabetoan oinarritutako idazkera sistemaz hornitu zuten hizkuntza, bokal guztiak eta tonuak adierazteko zeinu diakritiko batzuekin osatua.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hizkuntza monosilabikoa da, txinera bezalaxe. B) Bere alfabetoak 28 kontsonante ditu, hauetako batzuk konposatuak izanik, batzuetan trabatuak, eta ez ditu hartu f, j, w eta z. Azken 3 mendeetan bi idazkerak, txinatarra eta latindarra, erabili dira. 1993an utzi zioten unibertsitatean jatorriz txinatarra zen idazkera irakasteari. C) Iparraldeko aldaerak 6 tono ditu eta hegoaldekoak 5. Esanahia eta hitzak bereizteko funtsezkoak dira tonuak. Ezaugarri honek urrundu egiten du mon-khemer famaliatik. D) Txinera bezala, bere hitzak ez daude inflexioaren mende. Honela, perpaus baten esanahia osagaien ordenaren araberakoa da, bai esanahia duten hitzak baita partikulak ere.

 

Morfosintaxia. A) Euskarak bezalaxe, ez du generoa bereizten. B) Numeroa batzuetan bakarrik bereizten du errealitatean hitza den morfema baten bidez, ondoan duen hitzaren aurrean nahiz atzean jarriz. C) Euskaraz bezala, hitzak bikoiztu egiten ditu, batez ere adjektiboak, intentsitatea nabarmentzeko. D) Galderazko perpausa negazioa azkenean jarriz egiten du, honelatsu: etorriko zara, ezta? E) Adizkerak hamar bat hitz laguntzaile erantsiz osatzen ditu, aditzaren aurrean nahiz atzean ezarriz.  F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. G) Hizkuntza aberatsa da preposizioetan eta perpaus nagusia eta mendekoa lotzeko, juntagailuez baliatzen da eta ez justaposizioz txinera bezala. H) Hiztegiak hitz ugari jaso ditu txineratik, agian %60 bat hitz. I) Hona hemen vietnameraz lehenengo 10 zenbakiak: môt (1), hai (2), ba (3), bón  (4), năm (5), sáu (6), båy (7), tám (8), chín  (9), muòi (10).

 

 

Idazkera. Misiolari frantses katolikoak XVII m.an iritsi arte txinatar karaktereekin idatzi zen, nom izena duen idazkeraz. Ordudanik latindar alfabetoan oinarritutako alfabetoa ere erabili du, quoc ngu izenekoa.

 

 

HISTORIA. Lengua austroasiática de discutida   pertenencia  a  la  familia  mon-jemer, propia de Vietnam. También es evidente su parentesco con las lenguas tai.

Hasta el s. X la dominación china se extendió por Vietnam. Al chino debe el vietnamita quizá más de la mitad del vocabulario y durante mucho tiempo la escritura hasta el s. X. Entre los ss. XIV y XVI los sabios religiosos budistas desarrollaron un sistema de escritura propio para la lengua. Los misioneros occidentales dotaron a la lengua en el s. XVII de un sistema de escritura basado en el alfabeto latino, completado con algunos signos diacríticos para señalar todas las vocales y los tonos.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Es lengua monosilábica, como el chino. B) Su alfabeto consta de 28 consonantes, 11 de ellas compuestas, a veces trabadas, de las que quedan excluidas la f, j, w y z. Ambas escrituras, latina y china, han sido usadas durante los 3 últimos siglos. Sólo en 1993 se suprimió la enseñanza de la escritura  de origen chino en la universidad. C) La variedad del norte señala 6 tonos y la del sur 5. Los tonos son esenciales para distinguir el significado y diferenciar las palabras. Esta característica la aleja de la familia mon-jemer. D)  Al igual que el chino, sus palabras no se someten a ningún tipo de inflexión. Así el significado de una frase depende del orden de sus componentes, tanto las palabras de significado como las partículas.

Morfosintaxis. A) Al igual que el euskera, no distingue género. B) Sólo señala el número en algunas ocasiones mediante un morfema, en realidad una palabra, colocada con anterioridad a la que acompaña. C) A veces se duplican las palabras, especialmente los adjetivos como en euskera, para señalar intensidad. D) Para señalar el carácter interrogativo  de una frase se coloca la negación al final de la misma. Algo asó como: vienes ¿no? E) Las formas verbales se señalan mediante la adición de una decena de palabras auxiliares situadas antes o después del verbo. F) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo  + Complementos. G) Es una lengua rica en preposiciones y usa conjunciones para unir la oración principal y la subordinada, a diferencia del chino, que prefiere la yuxtaposición. H) El vocabulario ha recibido numerosos préstamos del chino, quizá hasta un 60% de las palabras. I)  Los 10 primeros números en vietnamita son: môt (1), hai (2), ba (3), bón  (4), năm (5), sáu (6), båy (7), tám (8), chín  (9), muòi (10).

Escritura. Hasta la llegada de los misioneros católicos franceses en el s. XVII se escribió con los caracteres chinos. Es la escritura llamada nom. Desde entonces también se ha escrito con un alfabeto derivado del latín, llamado quoc ngu.

 

 GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 A CONCISE VIETNAMESE GRAMMAR, Hanoi National University, For non-native speakers, Edukia: I. The syllable.  The tone. The onset. The glide. The nucleus. The coda. II. The vietnamese word. Nouns. Verbs. Adjectivs. Pronouns. Numerals. Markers. Connectives. Modals. Exclamations. III. Noun phrase. Verb phrase and adjective phrase. Two-component simple sentence. Special simple sentence. Compound sentence. Classification of sentences according to the purpose of communication, Egileak: Ðoàn Thiên Thuât, Nguyễn  Khánh Hà eta Phḁ Như, Revised 2nd edition, 24x16, 151 or., Hanoi, 2003.

ESSENTIAL VIETNAMESE,  Phrase book, Over 2.000 key words and phrases inside! Compiled by Giuong Van Phan,  Periplus, 19x10,5, 152 or., Singapore, 2003.

LEARN & PRACTICE VIETNAMESE, The most practical & essential book for learning vietnamese, Practical Vietnamese, Land and People, Facts for travalers, Words and phrases in common use, 20x14, 253 or., Hô Chí Minh, 2004.

PRACTICAL VIETNAMESE, A communication guide for travellers and residents, Group of Compilers, 14,5x10, 236 or., Bangkok, 1996.

STUDYING VIETNAMESE THROUGH ENGLISH, The sixth edition, Nhà Xuất  Bån Thế  Giới, Vietnam National Unibversity, 20x14,5, 551 or., Hà Nôi, 2005.

TING VIÊT VIETNAMESE FOR FOREIGNERS, Centre for cooperation in Vietnamese Studies, Third edition, Nhà Xuất  Bån Thế  Giới, 20x14, 328 or., Viet-Nam, 1997.

TING VIÊT VIETNAMESE FOR FOREIGNERS-1, For beginners, National Asian Languages Project, Student’s book, Nhà Xuất  Bån Trẻ, 23,5x16, 143 or., Camberra, 1990.

TING VIÊT VIETNAMESE FOR FOREIGNERS-2, For beginners, Centre for  Asia Pacific Studies, Victoria University of Technology,  Student’s book, Nhà Xuất  Bån Trẻ,23,5x16, 167 or., Camberra, 1993.

TING VIÊT VIETNAMESE FOR FOREIGNERS-3, Intermediate, Vietnamese for foreigners, Centre for  Asia Pacific Studies, Victoria University of Technology,  Students’ book, Nhà Xuất  Bån Trẻ, 23,5x16, 123 or., Camberra, 1994.

VIETNAMESE FOR FOREIGNERS - TING VIỆT CHO NGƯỞC NGOÀI,  Nguyễn Anh Quế,  20x14, 464 or., Hà Nôi, 2007.

 HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 ENGLISH-VIETNAMESE / VIETNAMESE-ENGLISH, A rough guide phrasebook, Compiled by Lexus, Penguin books, 14x10,5, 232 or., London, 1996.

FRANÇAIS-VIETNAMIEN, Tù’ Diên Pháp-Viêt, 24,5x165, 1939 or., Vietnam, 2002.

VIETNAMIEN-FRANÇAIS, Tù’ Diên Viêt-Pháp, 24,5x165, 1161 or., Vietnam, 2002.

 VIETNAMDAR ALFABETOA / VIETNAMESE ALPHABET

 

Letter

Name

IPA

A a

a

aː, some dialects: æ

Ă ă

á

ɐ

 â

ə

B b

bê, bờ

ɓ, ʔb

C c

xê, cờ

k

D d

dê, dờ

northern pronunciation: z, southern pronunciation: j

Đ đ

đê, đờ

ɗ, ʔd

E e

e

ɛ

Ê ê

ê

e

G g

giê, gờ

ɣ
z (before i, ê, and e)

H h

hát, hờ

h

I i

i ngắn

i

K k

ca

k

L l

e-lờ

l

M m

em-mờ

m

N n

en-nờ

n

O o

o

ɔ

Ô ô

ô

o

Ơ ơ

ơ

əː

P p

p

Q q

cu, quy

k

R r

e-rờ

northern pronunciation: z, southern pronunciation : ʐ, ɹ

S s

ét-sì, sờ

s, southern and middle pronunciation : ʂ

T t

tê, tờ

t

U u

u

u

Ư ư

ư

ɨ

V v

vê, vờ

v, southern pronunciation : j

X x

ích-xì

s

Y y

i dài, i-cờ-rét

as a vowel: i, not a consonant

 Bokalak / Vowels

 

Spelling

Sound

Spelling

Sound

a

 /aː/, /æ/ in some dialects, /ɐ/ before "u" and "y", /ə/ in "ia" /iə/

o

 /ɔ/, /ɐw/ before "ng" and "c"; /w/

ă

 /ɐ/

ô

 /o/, /ɜw/ before "ng" and "c" except "uông" and "uôc"

â

 /ə/

ơ

 /əː/

e

 /ɛ/

u

 /u/, /w/

ê

 /e/, /ə/ after iê

ư

 /ɨ/

i

 /i/ before "a" and "ê"

y

 /i/ before "ê"

 Monotongoak / Monophthongs

 

Sound

Spelling

Sound

Spelling

/i/

i, y

/e/

ê

/ɛ/

e

/ɨ/

ư

/əː/

ơ

/ə/

â

/aː/

a

/ɐ/

ă

/u/

u

/o/

ô

/ɔ/

o

 

 

 Diptongoak eta triptongoak / Diphthongs and triphthongs

 

Sound

Spelling

Sound

Spelling

Diphthongs

/uj/

ui

/iw/

iu

/oj/

ôi

/ew/

êu

/ɔj/

oi

/ɛo/

eo

/əːj/

ơi

 

 

/əj/

ây, ê in ‹ênh› /əjŋ/ and ‹êch› /əjk/

/əw/

âu, ô in ‹ông› /əwŋ/ and ‹ôc› /əwk/

/aːj/

ai

/aːw/

ao

/ɐj/

ay, a in ‹anh› /ɐjŋ/ and ‹ach› /ɐjk/

/ɐw/

au, o in ‹onɡ› /ɐwŋ/ and ‹oc› /ɐwk/

/ɨj/

ưi

/ɨw/ northern usually /iw/

ưu

/iə/

ia, ya, iê, yê

/uə/

ua

/ɨə/

ưa

/ɨəː/

ươ

/uo/

/uiː/

uy

Triptongoak / Triphthongs

/iəw/

iêu, yêu

/uoj/

uôi

/ɨəːj/

ươi

/ɨəːw/

ươu

 Tonu-markak / Tone marks

 

Name

Contour

Diacritic

Vowels with diacritic

Ngang or Bằng

mid level, ˧

unmarked

A/a, Ă/ă, Â/â, E/e, Ê/ê, I/i, O/o, Ô/ô, Ơ/ơ, U/u, Ư/ư, Y/y

 

Huyền

low falling, ˨˩

grave accent

À/à, Ằ/ằ, Ầ/ầ, È/è, Ề/ề, Ì/ì, Ò/ò, Ồ/ồ, Ờ/ờ, Ù/ù, Ừ/ừ, Ỳ/ỳ

 

Hỏi

dipping, ˧˩˧

hook

Ả/ả, Ẳ/ẳ, Ẩ/ẩ, Ẻ/ẻ, Ể/ể, Ỉ/ỉ, Ỏ/ỏ, Ổ/ổ, Ở/ở, Ủ/ủ, Ử/ử, Ỷ/ỷ

 

Ngã

glottalized rising, ˧˥ˀ

tilde

Ã/ã, Ẵ/ẵ, Ẫ/ẫ, Ẽ/ẽ, Ễ/ễ, Ĩ/ĩ, Õ/õ, Ỗ/ỗ, Ỡ/ỡ, Ũ/ũ, Ữ/ữ, Ỹ/ỹ

 

Sắc

high rising, ˧˥

acute accent

Á/á, Ắ/ắ, Ấ/ấ, É/é, Ế/ế, Í/í, Ó/ó, Ố/ố, Ớ/ớ, Ú/ú, Ứ/ứ, Ý/ý

 

Nặng

glottalized falling, ˧˨ˀ

dot below

Ạ/ạ, Ặ/ặ, Ậ/ậ, Ẹ/ẹ, Ệ/ệ, Ị/ị, Ọ/ọ, Ộ/ộ, Ợ/ợ, Ụ/ụ, Ự/ự, Ỵ/ỵ

 

 Vietnamdar alfabetoa eta ahoskera / Vietnamese alphabet and pronunciation

 

Oharrak / Notes

The letters "F", "J", "W" and "Z" are not part of the Vietnamese alphabet, but are used in foreign loan words. "W" (vê-đúp)" is sometimes used in place of "Ư" in abbreviations. In informal writing, "W", "F", and "J" are sometimes used as shorthands for "QU", "PH" and "GI" respectively.

The digraph "GH" and the trigraph "NGH" are basically replacements for "G" and "NG" that are used before "I", in order to avoid confusion with the "GI" digraph. For historical reasons, they are also used before "E" or "Ê".

G = [ʒ] before i, ê, and e, [ɣ] elsewhere

D and GI = [z] in the northern dialects (including Hanoi), and [j] in the central, southern and Saigon dialects.

V is pronounced [v] in the northern dialects, and [j] in the southern dialects.

R = [ʐ, ɹ] in southern dialects

 Vietnamera tonu hixkuntza da eta 6 tonu ditu. Ondoren seinalatzen dira tonu hauek:

Vietnamese is a tonal language with 6 tones. These tones are marked as follows:

 

 Testu-lagina vietnameraz / Sample text in Vietnamese

 

 Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)