Txetxeniera

CHECHEN, CHECHENO, TCHÉTCHÈNE

 

Language family: North Caucasian, North Central, Chechen-Ingush.

Language codes:

        ISO  639-1   ce

        ISO  639-2   che

        ISO  639-3   che

Glottolog: chec1245.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Нохчийн мотт
Noxc̈iyn mott)
:

chechen [CJC] hizk. Errusia (Europa); baita Alemania, Georgia, Jordania, Kazakhstan, Kirgizistan, Siria, Turkia (Asia) eta Uzbekistan ere.

nokhchiin alt chechen [CJC].

nokchiin alt muott chechen [CJC].

galancho alt chechen [CJC].

 

ERRUSIA (Europa)

 

chechen (nokhchiin, nokchiin muott, galancho) [CJC] 944.600 hiztun 956.879ko talde etnikotik (1989ko errolda). Txetxeniako populazioa 1.200.000 biztanlekoa da (1994); herrialde guztietako populazio osoa 1.000.000. Txetxenia, Ipar Kaukaso. Hiriburua Syelzha Ghaala da (txetxeniar izena) edo Grozny (Groznii, errusiar izena). % 80 landatar eremuetan bizi da. Halaber mintzatua Alemania, Georgia, Jordania, Kazakhstan, Kirgizistan, Siria, Turkia (Asia) eta Uzbekistanen ere. North Caucasian, North Central, Chechen-Ingush. Dialektoak: ploskost, itumkala (shato), melkhin, kistin, cheberloi, akkin (ahux). Melkhiera ingushera bihurtzeko trantsizio fasean aurkitzen da. Txetxeniera  gutxienez partzialki ulergarria da ingusherarekin, areago kontaktuan badaude. Hiztun gehienek errusiera oso ongi mintzatzen dute. Eurak berekiko ‘nakhchuo’ (sing.) edo ‘nokhchi’ (plu.) deitzen dira.Asko dira beren artean bizi diren errusiar, ingush, osetiar eta beste herritarrak. 1944-1957az gero Kazakhstan eta Siberiara deportatuak izan ziren, populazioaren ¼ edo ½ galduz eta areago galdu dute lurra, baliabide ekonomikoak eta eskubide zibilak. Lurralde emankorretatik bidaliak izan dira. Hiztegia, gramatika, kasu ergatiboaren sistema, SOV; kontsonante eta bokal asko; morfologia inflekzional estentsiboa, kasu nominal asko, hainbat genero klase; partizipiozko perpausak kateatuz esaldi konplexuak; aditzek generoz  objektu zuzenarekin edo subjektu intrantsitiboarekin komunztatu behar dute, baina ez pertsonarekin (Joahanna Nichols). Idazkera zirilikoa, eskolan erabiltzen da; egunkariak, irrati-emanaldiak.

 

Hizkuntza / lengua: txetxeniera / chechen / checheno / tchétchène.

Hiztunak / hablantes (2001): 1.090.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Txetxenia (880.000), Kazakhstan, Ingushetia (210.000 ingusieraz).

 

 

HISTORIA. Kaukasiar familiako hizkuntzak, veinajie adarrekoak, Txetxenia eta Ingushetiako errusiar eskualde autonomokoak, biak dira hain hurbilekoak ezen askorentzat hizkuntza bat bera baita. Adar honetakoa da baita ere bazikera.

Errusiarren aurkako txetxeniar matxinadak ugari izan dira XIX. eta XX. m-etan zehar eta ehundaka mila disidentek beren biziarekin edota deportazioarekin ordaindu dute. Munduko Bigarren Gerran naziekin kolaboratu zuten txetxeniar eta ingushetiarrak Asia zentralera deportatu zituzten, non iraun zuten 1957 arte.

1930 arte txetxeniar eta ingushetiar literaturak berdinak ziren. Txetxeniera prentsa mota berezi batean eta batzuetan hainbat publikaziotan erabiltzen da. Turkiera, arabiera, pertsiera eta oraintsu errusieraren eragina jasan du. Txetxeniarrek badakite hizkuntza literariotzat arabiera erabiltzen.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bereziki zaila du fonetika, nahiz eta ez inguruko beste hizkuntza kaukasiarrek hainbat. B) 34 kontsonante ditu, hauetatik 6 ejektibo, 4 ubular eta 2 faringari.Txetxenierako kontsonante batzuk maileguetan bakarrik erabiltzen dira. C) Oinarrizko bokalak konplikatu egiten dira bustidura, ezpainkaritze eta sudurkaritzearekin. D) Txetxenierak ahoskatzen ez diren bokal asko ditu eta baita lotura asko ere. E) Normalean hitzaren azken bokala ez da ahoskatzen. F) Hitzaren lehen silabak hartzen du beti  azentua.

 

Morfosintaxia. A) Izenek ez dute generorik, baina bai klaseak, numeroa (singularra eta plurala) eta hainbat kasu (genitiboa, ergatiboa, datiboa, instrumentala, inesiboa, kontraktiboa eta lokatiboa). B) Izenordainak ere deklinatu egiten dira. C) Aditzak subjektuarekin edo osagarriekin komunztatzen du (jokaera ergatiboa) eta ez du pertsona gramatikala seinalatzen, baina bai modua (agintera, ortatiboa, optatiboa eta subjuntiboa), aspektua, denbora eta numeroa. D) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Osagarriak + Aditza dira. E) Hona hemen txetxenieraz lehenengo 10 zenbakiak: tsa (1), shii (2), qwoa (3), vii (4), p’khii (5), yalkh (6), vworh (7), barh (8), is (9), it’ (10) eta inguseraz: tsha (1), shi (2), qo (3), -i (4), p’khi (5), yelkh (6), vuorh (7), barh (8), is (9), it (10).

Idazkera. Noizean behin arabiar alfabetoz idatzi zen eta 1923 arte ez zuen izan latindar alfabetoari egokitutakorik. 1938az gero karaktere zirilikoak  erabiltzen ditu zeinu diakritiko batzuekin. Alfabeto zirilikoa eskas geratzen da txetxenierak dituen bokalen sinboloetan. Batzuetan letra bikoitzak erabiltzen dira bokal luzeak adierazteko.

 

 

HISTORIA. Lenguas de la familia caucásica, rama veinajíe, propias de la región rusa autónoma de Chechenia e Ingusetia, tan cercanas que para muchos se trata de la misma lengua. También pertenece a esta rama el bácico.

Las rebeliones chechenas contra los rusos  han sido frecuentes  a lo largo de los siglos XIX y XX, lo que cientos de miles de disidentes han pagado con sus vidas o con la deportación. La ayuda de los chechenos e ingusos a los colaboradores nazis en la Segunda Guerra Mundial les costó le deportación a Asia central, donde permanecieron hasta 1957.

Hasta 1930 la literatura chechena y la ingusa se confunden. El checheno se utiliza  en algún tipo de prensa y ocasionalmente en publicaciones. La lengua se dejó influenciar por el turco, árabe, persa y en épocas recientes por el ruso. Los chechenos saben utilizar el árabe como lengua literaria.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Fonétika particularmente difícil, aunque no tanto como las otras lenguas caucásicas vecinas. B) Posee 34 consonantes, de las que 6 son eyectivas, 4 uvulares y 2 faríngeas. Algunas de las consonantes del checheno solo se utilizan para los préstamos. C) La serie básica de las vocales se complica con la palatalización, la labialización y la nasalización. D) El checheno posee gran cantidad de vocales que no se pronuncian y contiene muchas ligazones. E) Normalmente la última vocal de palabra no se pronuncia. F) El acento recae siempre en la primera sílaba de la palabra.

Morfosintaxis. A) Los nombres no distinguen género, pero sí clases, número (singular y plural) y casos (genitivo, ergativo, dativo, instrumental, inesivo, constractivo y locativo). B) Los pronombres también se declinan. C) El verbo, que señala un índice de clase para concordar con el sujeto o con los complementos (conjugación ergativa), no señala la persona gramatical, aunque sí el modo (imperativo, ortativo, optativo y subjuntivo), el aspecto, el tiempo y el número. D) El orden habitual de la oración es Sujeto + Complementos + Verbo.E) Los 10 primeros números en checheno son: tsa (1), shii (2), qwoa (3), vii (4), p’khii (5), yalkh (6), vworh (7), barh (8), is (9), it’ (10) y en inguso: tsha (1), shi (2), qo (3), -i (4), p’khi (5), yelkh (6), vuorh (7), barh (8), is (9), it (10).

 

Escritura. Se escribió esporádicamente con el alfabeto árabe y no dispuso de alfabeto adaptado al latino hasta 1923. Desde 1938 utiliza los caracteres cirílicos a los que se añaden  algunos signos diacríticos. El alfabeto cirílico es escaso en símbolos vocálicos para el checheno. A veces se utilizan letras dobles para señalar las vocales largas.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS TCHÉTCHÈNE-INGOUCHE, Para Partchieva eta Françoise Guérin, Editions L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13,5,  229 or., Paris, 1997.

 

Parlons tchétchène-ingouche liburuaren sinopsia:

 

Petits pays nichés au cœur du Caucase, l'Ingouchie et la Tchétchénie ont été récemment révélés aux yeux du monde occidental par les feux de l'actualité.

Peuples frères, les Ingouches et les Tchétchènes partagent une mémoire collective au point qu'ils se désignent par vey nakh, "notre peuple", et leurs langues sont si voisines que l'intercompréhension est quasi totale.

Parlons tchétchène-ingouche, premier ouvrage en français sur ces langues, est l’instrument indispensable pour tous ceux qui veulent décuvrir ces deux pays, journalistes, hommes d’affaires et bientôt, nous l’esperons, touristes.

Le lecteur trouvera dans ce livre une description complète de ces langues. De nombreux commentaires sont abordés, de la prononciation à la culture ingoucho-tchétciène en passant, entre autres, par la grammaire, les éléments de conversation courante ou l’histoire.

 

TXETXENIAR ALFABETOA

CHECHEN ALPHABET

 

Alfabeto zirilikoa / Cyrilic alphabet for Chechen

 

 

Latindar alfabetoa / Latin alphabet for Chechen (1992 version)

 

 

 

Alfabeto zirilikoa letra bakoitzaren forma etzanarekin; interesgarria da hauek jakitea zirilikoz idazti eta ordenagailu italiko gehienak kurtsiban daudelako.

 

 

The Cyrillic alphabet with the cursive form of each letter; this is good to know because most writings and computer italics in Cyrillic are in cursive form.

 

 

 

 

Arabiar alfabetoa txetxenieraz / Arabic alphabet for Chechen

 

 

Latindar alfabetoa txetxenieraz (1925eko bertsioa)

Latin alphabet for Chechen (1925 version)

 

Alfabeto zirilikoa txetxenieraz / Cyrilic alphabet for Chechen

 

Latindar alfabetoa txetxenieraz  (1922ko bertsioa)

Latin alphabet for Chechen (1992 version)

 

Testu-lagina txetxenieraz / Sample text in Chechen

 

Ламанах духдуьйлу шал шийла шовданш
Шиэн бекъачу кийрана Ӏаббалца ца молуш,
Ӏин кӀоргиэ буьйлш, мела муж муьйлуш,
Варшан йистиэ йолу маргӀал сийна буц
Шиэн оьздачу зоьрхана буззалца ца юуш,
Орцал лахабуьйлуш, сема ладуьйгӀш,
Иччархочун тоьпуо лацарна, кхоьруш,
Дехачу диэгана буткъага мотт хьоькхуш,
Мокхазан бердах куьрана га хьоькхуш,
Попан орамах торгӀала тӀа детташ,
Лергаш дуьхьал туьйсуш, кур аркъал туьйсуш,
Гу лекха буьйлуш, гӀелашка ва гӀергӀаш,
Масаниэ сай лиэла гӀелашца ва боцуш!
Вай биэн дац, ва кӀентий, аьлар ца хуьлуш?

 

Translation

 

From the depths of the mountains gush the ice-cold springs,
But he doesn't fill his lean stomach there.
Rather he descends to the depths of the ravine

and drinks from a warm puddle.
The wooded slope is bordered by rising fresh blue grass,
But he doesn't fill his noble belly there.
Coming out below the wooded hills, he listens carefully,
Anxious to avoid the dreaded hunter's gun.
Licking his long body with his slender tongue,
Sharpening his branched antlers on the flinty shore,
Striking his spotted hind leg on the plane tree's root,
Pointing his ears forward, tossing his antlers onto his back,
Climbing high on the hill, bellowing to the does,
How many stags walk without their mates?
And are there not many lads besides us of whom the same is true?
-The Stag (Chechen folk song)