Txerkesera

KABARDIAN, CHERKÉS, TCHERKESSE

 

Language family: North Caucasian, Northwest, Circassian.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    kbd

        ISO  639-3    kbd

Glottolog: kaba1278.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kabardian, kabardino-cherkess, east circassian, Адыгэбзэ (Къэбэрдейбзэ)):

adygei alt adyghe [ADY].

adygey alt adyghe [ADY].

adyghe [ADY] hizk. Errusia (Europa); baita ere AEB, Alemania, Australia, Egipto, Frantzia, Herbehereak, Irak, Israel, Jordania, Mazedonia, Siria, Turkia (Asia).

balkar dial karachay-balkar [KRC].

beslenei dial kabardian [KAB].

circassian alt adyghe [ADY].

east circassian alt kabardian [KAB].

kabardian [KAB] hizk. Errusia (Europa); baita Saudi Arabia, Turkia (Asia), AEB ere.

kabardino-cherkes alt kabardian [KAB].

kabardo-cherkes alt kabardian [KAB].

karachaitsy alt karachay-balkar [KRC].

karachay alt karachay-balkar [KRC].

karachay dial karachay-balkar [KRC].

karachay-balkar [KRC] hizk. Errusia (Europa); baita AEB, Armenia, Azerbaijan, Kazakhstan, Kirgizistan, Uzbekistan.

karachayla alt karachay-balkar [KRC].

upper circassian alt kabardian [KAB].

 

ERRUSIA (Europa)

 

kabardian (beslenei, upper circassian, east circassian, kabardino-cherkes, kabardo-cherkes) [KAB]

  443.000 hiztun Erusiako 46.000 txerke barne (1993, UBS), % 97k ama hizkuntza dute. Herrialde guztietako populazio osoa 647.000. Kabardino-Balkaria eta Karachai-Cherkessia. Naltshik da hiriburua. Halaber mintzatua Saudi Arabia, Turkia (Asia) eta AEBetan. North Caucasian, Northwest, Circassian. Dialektoak: greater kabardian, baksan, lesser kabardian, malka, mozdok, kuban, cherkes, beslenei (beslenej). Alfabeto zirilikoa.

 

TURKIA  (Asia)

 

kabardian [KAB] 202.000 hiztun (1993, Johnstone). Gehiago Kayseri inguruan. 1.000 herri kabardian eta adyghe Turkian. North Caucasian, Northwest, Circassian. Adygeyaren oso antzekoa, baina hizkuntza bereizia. Ikus sarrera nagusia Errusian.

 

Hizkuntza / lengua: txerkesera / kabardian / cherkés / tcherkesse.

Hiztunak / hablantes (2000): 647.000 hiztun (Ethnologue).

Herrialdea / país: Errusia (Europa), Saudi Arabia, Turkia (Asia), AEB.

 

 

HISTORIA. Txerkesiarrak hainbat taldetan bizi dira eta izenak ez zaizkigu ia betere ezagunak egiten. Garai batean abelazkuntza zuten lan, baina asko eta asko mertzenarioak izan dira gudaroste inperial pertsa, erromatar edota bizantziarrean, non oso estimatuak ziren gerrarako koalitateengatik.

 

XVI. eta XVII. m.etan zehar, Kaukason txerkesiarren bizitza asaldatua izan da errusiar, pertsa eta turkiarren arteko gerrak zirela eta. 1864an errusiarrek inbaditu egin zuten eta Turkiara 400.000 txerkesiarren exodoa eragin zuten, populazioaren gehiengo handia. Bost bat milioi izan daitezke txerkesiarrak, baina milioi bat bakarrik bizi da beren betiko lurretan.

Txerkeseraz idatzitako lehen dokumentua 1923an aurkitu zen latindar alfabetoan idatzia.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Oso bokal gutxi ditu eta kontsonante asko. B) Kontsonante fonema batzuek lau letraren konbinazioa behar dute idazteko.

 

Morfosintaxia. A) Bi genero bereizten ditu: gizatiarra eta ez-gizatiarra. B) Ez du artikulurik. C) Postposizioak erabiltzen ditu.  D) Adjektibo kalifikatzaileak izenaren ondoren doaz eta adjektibo erlatiboak aurrean. E) Adjektiboak numeroarekin komunztatzen dira eta izenen plural atzizki bera hartzen dute. F) Aditz sistema oso konplexua da. Nahikoa erregularra baina nozio asko sintetizatzen ditu, adibidez frantsesez adberbioak, laguntzaileak eta erabiliz adierazten direnak.  G) Aditza perpausaren amaieran kokatzen da (SOV). H) Zenbakikuntza sistema bikoitza da: hogeitarra eta hamartarra. I) Hona hemen txerkeseraz lehenengo 10 zenbakiak: зы (1), тIy (2), щы (3), плIы (4), тхy (5), хы (6), блы (7), и (8), бгьy (9), пщIы (10).

 

Idazkera. 1923 arte arabiar alfabetoz idatzia, txerkeseran hainbat idazkera saio egin dituzte, latindarra 1928tik 1937ra arte, non alfabeto zirilikoa adoptatu zuten finko.

 

 

HISTORIA. Los cherkeses se reparten en diversos grupos cuyos nombres son todavía menos familiares. Antaño vivían principalmente de la ganadería pero muchos de ellos han servido como mercenarios en los ejércitos imperiales persa, romano o bizantino, donde eran muy apreciados por sus cualidades gerreras.

En el Cáucaso la vida de los cherkeses ha sido perturbado por guerras sucesivas entre rusos, persas y turcos en los ss. XVI y XVII. En 1864, los rusos lo invadieron provocando el éxodo a Turquía de 400.000 cherkeses, la gran mayoría de la población. Se puede calcular en 5 millones el número de cherkeses, pero solo un millón de ellos vive en sus tierras tradicionales.

El primer documento escrito en cherkés apareció en 1923 con alfabeto latino.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee pocas vocales y gran número de consonantes. B) Algunos fonemas de consonantes se escriben utilizando combinaciones de hasta cuatro letras.

Morfosintaxis. A) Distingue 2 géneros: humano y no humano. B) No posee artículo. C) Emplea posposiciones. D) Los adjetivos calificativos se colocan después del nombre, los adjetivos relativos delante.  E) Los adjetivos concuerdan en número y toman el mismo sufijo  de plural que los nombres. F) El sistema verbal es muy complejo. Es relativamente regular  pero sintetiza multitud de nociones que en francés se muestran a base de adverbios, auxiliares u otros procedimientos. G) El verbo se coloca al final de la oración (SOV). H) El sistema de numeración es doble: vigesimal y decimal. I) Los 10 primeros números en cherkese son: зы (1), тIy (2), щы (3), плIы (4), тхy (5), хы (6), блы (7), и (8), бгьy (9), пщIы (10).

Escritura. Escrito hasta 1923 con alfabeto árabe, el cherkés ha conocido ensayos de escritura latina de 1928 a 1937, fecha en la que definitivamente adoptaron el alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS TCHERKESSE, Amjad M. Jaimoukkha eta Michel Malherbe, Dialecte kabarde, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 210 or., Paris,  2002.

 

Parlons tcherkesse liburuaren sinopsia:

 

Célèbre pour la beauté de ses femmes et la vigeur de ses cavaliers, le peuple tcherkesse, aussi appelé circassien, reste cependant largement méconnu. Originaire des flancs nord-west du Caucase, il dut en grande partie s’exiler dans l’empire ottoman après la conquête russe du XIXème siècle. Depuis la première guerre mondiale, les Tcherkesses vivent dans différents États provenant de l’éclatement  de l’empire ottoman. En Russie, subsistent trois républiques  de la Fédération où vivent des Tcherkesses: celles de Kabardino-Balkirie, celle de Karatchaevo-Tcherquissie et celle d’Adyghée. La disparition de l’URRS permet désormais  aux Tcherkesses de la diaspora de revivifier leurs liens culturels avec leurs parents restés dans le Caucase. Le présent ouvrage donne au lecteur un aperçu de la richesse de cette culture, en insistant sur l’originalité de sa langue qui constitue presque un groupe linguistique  à elle toute seule. L’amateur de langues  y découvrira bien de surprises.  

 

KABARDIAR ALFABETOA

KABARDIAN ALPHABET

 

Kabardiar alfabetoa / Kabardian alphabet

 

 

Testu-lagina txerkeseraz / Sample text in Kabardian

 

ЦIыху псори щхьэхуиту, я щIыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкIэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщIыкI гъуазэрэ яIэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащІэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ.

 

Letraldaera / Transliteration

 

Clyxu psori ščx’èxuitu, ja ščlyx’ymrè ja xuèfaščèхèmrèklè zèxuèdèu k”al”xur. Ak”ylrè zèхèščlykl g”uazèrè jaIèšči, zyr zym zèk”uèš zèхaščІè jaкu dèl”u zèxuščytyn xuejхèšč.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)