Turkiera

TURKISH, TURCO, TURC

 

Language family: Altaic, Turkic, Southern, Turkish.

Language codes:

        ISO  639-1   tr

        ISO  639-2   tur

        ISO  639-3   tur

Glottolog: nucl1301.

Linguasphere:  part of 44-AAB-a

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Türkçe):

anatolian alt turkish [TRK].

osmanli alt turkish [TRK].

türkçe alt turkish [TRK].

turki alt turkish [TRK].

türkisch alt turkish [TRK].

 türkisch alt turkish [TRK].

turkish [TRK] hizk. Turkia (Asia); baita Alemania, AEB, Arabiar Emirerri Batuak, Australia, Austria, Azerbaijan, Belgika, Bosnia-Herzegovina, Bulgaria, Danimarka, El Salvador, Erresuma Batua, Errumania, Errusia (Asia), Finlandia, Frantzia, Georgia, Grezia, Herbehereak, Honduras, Iran, Irak, Israel, Jugoslavia, Kanada, Kazakhstan, Kirgizistan, Mazedonia, Suedia, Suitza, Tajikistan, Ukraina, Uzbekistan eta Zipre ere.

 

TURKIA

 

turkish (türkçe, türkisch, anatolian) [TRK] 46.278.000 hiztun, populazioaren % 90 (1987); herrialde guztietako populazio osoa 61.000.000 (1999, WA). Turkian 1. edo 2. hizkuntza bezala mintzatua. Halaber mintzatua Alemania, AEB, Arabiar Emirerri Batuak, Australia, Austria, Azerbaijan, Belgika, Bosnia-Herzegovina, Bulgaria, Danimarka, El Salvador, Erresuma Batua, Errumania, Errusia (Asia), Finlandia, Frantzia, Georgia, Grezia, Herbehereak, Honduras, Iran, Irak, Israel, Jugoslavia, Kanada, Kazakhstan, Kirgizistan, Mazedonia, Suedia, Suitza, Tajikistan, Ukraina, Uzbekistan eta Zipren ere. Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Dialektoak: danubian, eskisehir, razgrad, dinler, rumelian, karamanli, edirne, gaziantep, urfa. Danubiera mendebaldekoa da; beste dialekto batzuk ekialdekoak. Karamanliak greko turkieradunak dira. Hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika, SOV, latindar idazkera gaur.

 

ZIPRE

 

turkish (osmanli) [TRK] 177.000 hiztun (1995), populazioaren % 20. Ia denak Iparm Zipren. Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Hizkuntza nazionala. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

UZBEKISTAN

 

turkish (osmanli) [TRK] 197.000 hiztun ustez Uzbekistan, Tajikistan, Kazakhstan eta Kirgizistanen (1979ko errolda, ‘Ferganako turkoak’ kontatu gabe, hauek uzbek dialekto bat mintzatzen baitute). Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Dialektoak: danubian, eskisehir, razgrad, dinler, rumelian, karamanli, edirne, gaziantep, urfa. Danubiera western da; beste dialekto batzuk ekialdekoak. Elebitasuna azerbaijaneraz; batzuek turkiera mintzatzen dute, beste batzuek azerbaijanera. Mesketiar georgiarrek, khemshel armeniarrek eta kurduek Uzbekistanen turkiera mintzatzen dute. Ikus sarrera nagusia Turkian.

 

Hizkuntza / lengua: turkiera / turkish / turco / turc.

Hiztunak / hablantes (2002): 60.993.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país:  Herrialde guztietan: Turkia (56.420.000), Txipre (190.000), Iran (450.000), Uzbekistan (130.000), Bulgaria (770.000), Grezia (100.000), Errumania (27.000), Mazedonia (81.000), Alemania (2.100.000), Austria (123.000), Frantzia (210.000), Belgika (90.000), Holanda (130.000), Danimarka (45.000), Suedia (29.000), Amerikako Estatu Batuak (50.000), Australia (48.000).

 

 

HISTORIA. Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa da eta azeriera, gagausera eta turkemeneraren antzekoa eta beste hizkuntza askoren eredua.

Turkiarrak denbora luzez gerlari eskas zibilizatuak izan ziren, eta animismoa eta txamanismoa praktikatzen zuten.

Turkiako hizkuntza garrantzizkoenak XIII. m.era arte grekoa, armeniera eta kurdoa izan ziren. Sarraskiek eta emigrazio masiboek hizkuntzen paisajea aldatu egin zuten eta gaur gutxiengo kurdoa da oraindik hiztun kopuruz nahikoa nabarmena.

Lehen dokumentu turkiarrak XIII. m.koak dira. XIV. eta XV. m.etan kultura, administrazio eta literaturaren hizkuntza bilakatu zen. XVII. m.koak dira Baki eta Fuzuli olerkari bikainak. XVIII. eta XIX. m.etan turkieraren berreskuratze, egokitze eta arautze mugimendua burutu zen.  XIX. m.an zehar mamitu zen Tanzimat izenez ezaguturiko erreforma politiko eta soziala. Hizkuntzaren babes-elkarteak sortu ziren eta prozesu honek gaina jo zuen Kemal Ataturk Errepublikaren fundatzaile eta lehen lehendakariaren erreformarekin. Turkiera modernoa Istanbulgo aldaki mintzatuan oinarritzen da.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Turkieraz garbia den hitzaren lehenengo bokalak eskatzen du hitz bereko hurrengo bokalak eta erantsitako atzizkienak ere talde berekoak izatea (harmonia bokalikoa). Horretarako turkierak 2 bokal sail dauzka: 4 aurrekoak (/i, e, oe, y/) eta 4 atzekoak  (/I, a, o, u/). B) Hizkuntza aglutinantea denez, atzizki harmonikoen multzoak hizkuntzari halako soinu berezi bat ematen dio. C) Hitza arrotza denean, atzizkiek harmonia bokalikoa hitzaren azkeneko silabaren arabera osatzen dute. D) Hizkuntzak ez du onartzen hitzak bi kontsonantez hastea.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten, baina 2 numero ditu, singularra eta plurala eta azken hau perpausaren zentzua ulertzeko beharrezkoa denean bakarrik agertzen da. B) Sei kasu ditu: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, lokatiboa eta ablatiboa. C) Hitzaren modifikazioak erroari erantsitako  atzizkien bidez burutzen dira, turkiera bezala aglutinanteak diren hizkuntzen antzera, eta esan daiteke erabilpen morfologiko hain diferentziatuen eredua dela.Prozedura honek esanahiak hitz bat berean biltzen ditu, kopurua murriztuz. D) Hizkuntza aglutinantearen eskemarekin, aditzak atzizki ugari ditu beharra, posibletasuna, kondizioa, ukapena, asmoa, kausa, ahalmena eta antzeko ideia hain ezberdinak adierazteko. E) Hitz determinanteak (epitetoak, genitiboak etab.) determinatuen aurrean jartzen dira eta arau honek eskatzen du aditza eta bere atzizkiak perpausaren amaieran jartzea. F) Aditzaren erroari aspektuaren, denboraren eta pertsonaren markak eransten zaizkio, hau guztia kausa eta beharra adierazten dituen sistema konplexu baten bidez, perpausaren amaieran.G) Egituran dituen esijentzia hauekin, jakina da turkieran perpausa noiz amaituko den. Arau honek konjuntzioen edo izenordain erlatiboen beharrik eza sortzen du. H) Turkierak pertsieratik eta arabieratik jaso ditu maileguak, eta hain kopuru handian ezen bere ondare propioko hitzak erdira murriztu baitira ohiko erabileran. I) Bat numerala (bir) artikulu mugagabe bezala ere erabil daiteke. Hona hemen  turkieraz lehenengo 10 zenbakiak: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), bes (5), alti (6), yedi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

 

 

Idazkera. 1928 arte arabiar alfabetoan idatzi da, arrotza bezain desegokia turkieraren printzipio fonikoentzat, zeren eta arabiera pobrea baita zeinu bokaletan eta turkiera bereziki aberatsa da bokaletan. Orduz gero latindar alfabeto egokitua erabiltzen du: frantseseko letrak, salbu q, x eta w, eta baldintza bezala ğ = gh, eta  ş = ch fr. = sh ing. eta punturik gabeko i = y polakoa. Antzinateko turkiar testu gehienak uiguroaren idazkeran daude jasoak, sogdianan inspiraturik.

 

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica propia de Turquía y afín a lenguas como el azerí, gagauso y el turcomano y modelo para otras muchas.

Los turcos fueron durante mucho tiempo guerreros poco civilizados, que practicaban el animismo y el chamanismo.

Las principales lenguas de la actual Turquía eran hasta el s. XIII el griego, el armenio y el kurdo. Masacres y emigraciones masivas han transformado el paisaje lingüístico y ahora solo la minoría kurda es aún numéricamente significativa.

 Los primeros documentos turcos datan del s. XIII. En los ss. XIV y XV se convierte en la lengua de la cultura, de la administración y de la literatura. Al s. XVII pertenecen los dos grandes poetas Baki y Fuzuli. Durante los ss. XVIII y XIX, se lleva a cabo un movimiento de recuperación, adaptación y regularización del turco. A mediados del s. XIX pertenece la reforma política y social conocida como Tanzimat. Se fundan sociedades de protección de la lengua y el proceso culmina con la reforma del fundador y primer presidente de la República, Kemal Ataturk. El turco moderno toma sus bases de la variedad hablada en Estambul.

 

LENGUA. Características principales.

Fonética.  A) La primera vocal de una palabra puramente turca exige que las vocales siguientes de la palabra y las de los sufijos añadidos pertenezcan al mismo grupo (armonía vocálica). Para ello dispone el turco de 2 series de vocales: 4 anteriores (/i, e, oe, y/) y 4 posteriores (/I, a, o, u/). B)  Como lengua aglutinante, la suma de sufijos armónicos confiere a la lengua un especial sonido. C) Cuando la palabra es extranjera, los sifijos forman la armonía vocálica con la última sílaba de la palabra. D) La lengua evita palabras que se inicien con 2 consonantes.

Morfosintaxis. A) No distingue género, aunque sí 2 números, singular y plural y este último aparece solo cuando es necesario para la correcta comprensión de la frase. B)  Se declina en 6 casos: nominativo, genitivo, dativo, acusativo, locativo y ablativo. C) Las modificaciones de una palabra se forman mediante sufijos que se añaden a la raíz, formación que identifica a las lenguas aglutinantes, a las que pertenece el turco y es casi una lengua ejemplo de esos usos morfológicos tan diferenciados. Tal procedimiento concentra los significados  en una misma palabra y reduce el número de las mismas. D) Con ese esquema de lengua aglutinante, el verbo dispone de numerosos sufijos  para expresar ideas  tan diversas como la necesidad, posibilidad, condición, negación, intención, causa, facultad, etc. E) Las palabras determinantes (epítetos, genitivos, etc.) se colocan con anterioridad a las determinadas y este principio exige que el verbo y sus sufijos se encuentren al final de la oración. F) A la raíz verbal se añade una marca de aspecto, de tiempo y de persona, todo ello en un complejo sistema en el que indica la causa y la necesidad. Aparece al final de la oración. G) Con tales exigencias en la estructura, se conoce en turco cuándo debe acabar una oración. Este principio hace innecesario el uso de conjunciones  o de pronombres relativos. H) El turco recibió préstamos del persa y del árabe, en cantidades tan grandes que se dice que sus palabras patrimoniales han quedado reducidas a la mitad de las utilizadas habitualmente. I) El numeral uno (bir) puede ser usado como artículo indefinido. Los 10 primeros números en turco son: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), bes (5), alti (6), yedi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

Escritura. Hasta 1928 se escribió con el alfabeto árabe, tan extranjero como inadaptable a los principios fónicos del turco, pues el árabe es pobre en signos vocálicos y el turco especialmente rico en vocales. Desde entonces utiliza una versión adaptada del alfabeto latino: letras del francés, salvo q, x y w, con la adición de ğ = gh, de  ş = ch fr. = sh ing. y de i pero sin punto = y polaca. La mayor parte de los textos turcos antiguos utilizan la escritura del uiguro que está inspirada en la sogdiana.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

FRANSIZCA KONUŞMA KILAVUZU,  Sözlük ilaveli, Hülya Kuş, 2, basim, Gugukkuşu Sözlük, 19,5x13,5, 272 or., Ankara, 2005.

TÜRKÇE TEMEL DILBILGISI, Engin, Mehmet Hengirmen, 24x16,5, 427 or., Ankara, 1998.

BEGINNER’S TURKISH, goal everyday communicaion, category language, content: cover all the basics, go at a steady pace, build your confidence to speak, teach yorself, 19,5x13, 208 or., London, 2006.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

DEUTSCH-TÜRKISCHES WÖRTERBUCH, idazkerak: gotikoa eta arabiarra,  741 or., + Hülfsverben Deklinations-Tabelle 9 or., Konstantinopel, 1898.

TÜKÇE YUNANCA SÖZLÜK - TOYPKOEΛΛHNIKO ΛEΞIKO, Faruk Tuncay - ΛewvíδaV  Karat ζaV, 20,5x14. 865 or., Αθηυα, 2000.

TÜRKÇE - OSMANLICA / INGILIZCE, Turkish / ottoman / english, Redhouse dictionary, 24x17, 1292 +,46 or., Temmuz,  2000.

 

TURKIAR ALFABETOA

TURKISH ALPHABET

 

Turkiar alfabetoko letrak / The letters of the Turkish alphabet are:

 

Maiuskulak / Capital letters

A

B

C

Ç

D

E

F

G

Ğ

H

I

İ

J

K

L

M

N

O

Ö

P

R

S

Ş

T

U

Ü

V

Y

Z

Minuskulak / Lower case letters

a

b

c

ç

d

e

f

g

ğ

h

ı

i

j

k

l

m

n

o

ö

p

r

s

ş

t

u

ü

v

y

z

 

 

29 letra hauetatik, 8 bokalak dira (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü); beste 21ak kontsonanteak dira. Oinarrizko latindar alfabeto modernoko Q, W eta X ez dira erabiltzen turkiar alfabetoan. Halaber erabiltzen ditu a, i eta u zirkunflexuarekin:

- â  /aː/-rentzat eta silaba azentuatzeko.

- î  /iː/-rentzat (ez dakar ondorioz silaba azentua).

- û  /uː/-rentzat eta silaba azentuatzeko.

 

Of these 29 letters, 8 are vowels (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü); the 21 others are consonants.

The letters Q, W and X of the modern basic Latin alphabet do not occur in the Turkish alphabet. Turkish also uses a, i and u with the circumflex:

- â for /aː/ and to stress the syllable in which the â occurs

- î for /iː/ (no syllable stress implied)

û for /uː/ and to stress the syllable.

 

 

Izenak / Names

 

 

Bokalen izenak bokalak berak dira, kontsonanteen izenak kontsonantea gehi e. Salbuespen bakarra ğ ("yumuşak ge" da, adibidez "soft g"):

a, be, ce, çe, de, e, fe, ge, yumuşak ge, he, ı, i, je, ke, le, me, ne, o, ö, pe, re, se, şe, te, u, ü, ve, ye, ze

 

 

The names of the vowel letters are the vowels themselves, while the names of the consonant letters are the consonant plus e. The one exception is ğ ("yumuşak ge"; i.e. "soft g"):

a, be, ce, çe, de, e, fe, ge, yumuşak ge, he, ı, i, je, ke, le, me, ne, o, ö, pe, re, se, şe, te, u, ü, ve, ye, ze

 

 

Hotsak / Sounds

 

Letter

IPA

English
approximation

Letter

IPA

English
approximation

A

a

/a/

As a in father

M

m

/m/

As m in maverick

B

b

/b/

As b in boy

N

n

/n/, /ŋ/

As n in nice

C

c

/dʒ/

As j in joy

O

o

/o/

As o in more

Ç

ç

/tʃ/

As ch in child

Ö

ö

/œ/

Roughly as u in turn

D

d

/d/

As d in dog

P

p

/p/

As p in spin

E

e

/e/, /æ/1

As e in red, as a in cat

R

r

/ɾ/3

As r in Rat

F

f

/f/

As f in far

S

s

/s/

As s in song

G

g

/ɡ/, /ɟ/

As g in gal

Ş

ş

/ʃ/

As sh in show

Ğ

ğ

/ɣ/2

No English equivalent (Similar sound to Y)

T

t

/t/

As t in stop

H

h

/h/

As h in hot

U

u

/u/

As u in brute

I

ı

/ɯ/

Roughly as e in open

Ü

ü

/y/

As ü in German über

İ

i

/i/

As i in machine

V

v

/v/

As v in vivacious

J

j

/ʒ/

As s in measure

Y

y

/j/

As y in yes

K

k

/k/, /c/

As k in skull

Z

z

/z/

As z in zigzag

L

l

/ɫ/, /l/

As l in internationality, as l in lickety-split

 

 

 

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

Fonema kontsonanteak /Consonant phonemes of Standard Turkish

 

Labial

Dental

Alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

m

 

n

 

 

 

 

Stop

p

b

t

d

 

 

(c)

(ɟ)

k

ɡ

 

Affricate

 

 

 

t͡ʃ

d͡ʒ

 

 

 

Fricative

f

 

 

s

z

ʃ

ʒ

 

 

h

Approximant

ʋ

 

(ɫ)

l

j

 

 

Flap

 

 

ɾ

 

 

 

 

 

 

 

 

                             

 

Turkiar bokalak / Vowels of Turkish

 

 

Turkiar bokalak / Turkish vowels

 

Front

Back

 

Unrounded

Rounded

Unrounded

Rounded

High

i

ü

ı

u

Low

e

ö

a

o

 

Ez da diptongorik turkiertaz / There are no diphthongs in Turkish.

 

Izenak / Nouns

 

 

Turkieraz ez adgo artikulu mugaturik, baina objektua mugatu ezina akusatiboaren amaierak adierazten du (ikus behean). Turkiar izenak, latinez bezala, kasu-atzizkiez deklinatzen dira. Sei kasu daude, denak bokalen harmoniaren jarraipenarekin. -ler plural adierazlea izenaren aurre-aurrean doa edozein kasu edo atzizki baino lehen (adibidez, köylerin ‘herrien’ of the villages).

 

 

There is no definite article in Turkish, but definiteness of the object is implied when the accusative ending is used (see below). Turkish nouns decline by taking case-endings, as in Latin. There are six noun cases in Turkish, with all the endings following vowel harmony. The plural marker -ler² immediately follows the noun before any case or other affixes (e.g. köylerin "of the villages").

 

 

Case

Ending

Examples

Meaning

köy "village"

ağaç "tree"

Nominative

Ø (none)

köy

ağaç

(the) village/tree

Genitive

-in4

köyün

ağacın

the village's/tree's
of the village/tree

Dative

-e²

köye

ağaca

to the village/tree

Accusative

-i4

köyü

ağacı

the village/tree

Ablative

-den²

köyden

ağaçtan

from the village/tree

Locative

-de²

köyde

ağaçta

in the village/on the tree

 

Latindar alfabetoa turkierarentzat

Latin alphabet for Turkish (türk alfabesi)

 

 

Turkiar idazkera otomanoa / Ottoman Turkish script (لسان عثمانى)

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)