Tetumera

TETUMERA

TETUM, TETUM, ETUM

 Language family: Austronesian, Malayo-Polynesian (MP), Nuclear MP, (Central-Eastern), Timor-Babar, Tetumic, Tetum.

Language codes:

        ISO  639-1     

        ISO  639-2   

        ISO  639-3    Variously:

Beste izen batzuk: (autoglotonimoa: tetum prasa, tetum praça ):

dili tetun alt tetum prasa [TDT].

tetum alt tetun [TTM].

tetum praça [TDT] hizk. Timor Lorosae.

tetum prasa [TDT] hiz. Timor Lorosae

tetun [TTM] hizk. Indonesia (Nusa Tenggara); baita Timor Lorosae ere.

tetun belu alt tetun [TTM].

tetun dili alt tetum prasa [TDT].

tetun loos alt eastern tetun dial tetun [TTM].

tetun los alt eastern tetun dial tetun [TTM].

tetun terik alt northern tetun dial  tetun [TTM].

tetun terik dial tetun [TTM].

tetun therik alt northern tetun dial tetun [TTM].

tetun therik alt tetun terik dial tetun [TTM].

 TIMOR LOROSAE (Ekialdeko Timor)

 tetum prasa (tetum praça, dili tetum, tetum dili) [TDT] 50.000(?) (1995). Lehehn hiztnak Dilin eta bere inguruan kontzentratuak Timor Lorosaeren ipar kostaldean. Bigarren hizkuntza bezala erraz mintzatzen dutenak oso sakabanatutaTimor Lorosaeren mendebaldeko 2/3 lurraldean. Kreolera tetuneran oinarritua. Ipar eta hegoko tetunera [TTM] hiztunek nahikoa zailtasun dute hainbat lekutan bera ulertzeko eta berdin aldrebes. Tetum prasa lehen hizkuntza duten hainbat hiztunek kontsideratzen dira eurak elebidunak direla tetuneraz ere kontaktuan daudelako, baina idatzian onartzen dute badaudela lurraldeak non komunikazioa erabat blokeatuta geratzen den. Ezberdintasun handiak daude tetunerarekin gramatikan, morfologian, funktoreetan eta asko lexikoan. Tetum prasak eragin handia jasan du portugesaren aldetik eta gutxiago indonesiera edo malaieratik hartutako maileguetan. Komunikazio hizkuntza bezala hazten ari da, eskualdean etnien arteko elkartasun sinbolo bezala aktuatuz, bereziki hirietan. Herri diferenteek bigarren hizkuntza bezala 3 aldaera erabiltzen dituzte: (1) Timor Lorosaeren mendebaldeko 2/3tan tetum prasa da erabilia, bereeziki urte bat edo gehiago Dilin bizi izan direnak, (2) noizbehinka Dilin bizi izan direnak beren ama hizkuntza dela eta eta (3) jatorriz Timor Lorosaeko jendea itsasoz handik Portugalen edo Australian bizi direnak portugesezko hiztegi ugariarekin eta ia indonesiera eta malaieratiko mailegurik gabe. Halaber dago ‘tetum ibadat’  edo ‘tetum liturgikoa’ zeina inork ez baitu eguneroko komunikazioan erabiltzen ezta ama-hizkuntza bezala ere, oso gutxik ulertzen duten hitz eta gramatikarekin. Tetunerazko erritu kulturalak eta gaiak apenas eabiltzen diren tetum prasan. Eragin handia  portugesa eta mambarena. Komunikazio hedatuaren hizkuntza. tetunerarekin alderatuta askoz mailegu portuges gehiago. Aditzaren erroen hasierako V ez du ahoskatzen pertsona eta numeroetan. Eraikuntza perifrastikoak morfologikoak baino gehiago erabiltzen ditu (adibidez, kausatiboetan); ezberdintasunak eraikuntza posesibo eta ezezkoetan.   

Hizkuntza / lengua: tetumera / tetum / tetum / tetum.

Hiztunak / hablantes (1995): 50.000 hiztun  (Ethnologue).

Herrialdea / país: Timor Lorosae (Ekialdeko Timor).

 

HISTORIA.

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika.

Morfosintaxia. Hona hemen tetumeraz lehen hamar zenbakiak: ida (1), rua (2), tolu (3), haat (4), lima (5), neen (6), hitu (7), ualu (8), sia (9), sanulu (10), ruanulu (20).

Idazkera.

 

 HISTORIA.

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis. Los 10 primeros números en tetum son:  ida (1), rua (2), tolu (3), haat (4), lima (5), neen (6), hitu (7), ualu (8), sia (9), sanulu (10), ruanulu (20).

Escritura.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 HIZTEGIAK, LEXIKOAK

TÉTUM-PORTUGUÊS, Dicionário, Luís Costa, Edições Colibri, Facultade de Letras, Universidade de Lisboa, 23,5x16, 349 or., Lisboa, 2000.