Teluguera

TELUGU, TELUGÚ, TÉLOUGOU

 

Language family: Dravidian, South-Cntral, Telugu.

Language codes:

        ISO  639-1   te

        ISO  639-2   tel

        ISO  639-3   tel

 

Beste izen batzuk(autoglotonimoa: తెలుగు):

andhra alt telugu [TCW].

gentoo alt telugu [TCW].

tailangi alt telugu [TCW].

telangire alt telugu [TCW].

telegu alt telugu [TCW].

telegu alt telugu [TCW].

telgi alt telugu [TCW].

telugu [TCW] hizk. India; baita Bahrain, Fiji, Malaysia, Maurizio eta Singapur ere.

telugu dial telugu [TCW].

tengu alt telugu [TCW].

terangi alt telugu [TCW].

tolangan alt telugu [TCW].

 

INDIA

 

telugu (telegu, andhra, gentoo, tailangi, telangire, telgi, tengu, terangi, tolangan) [TCW] 69.634.000 hiztun (1997, IWA]; herrialde guztietako populazio osoa 69.666.000 edo gehiago; bigarren hizkuntzadunak barne 75.000.000 (1999, WA). Andhra Pradesh eta inguruko estatuak; halaber mintzatua Bahrain, Fiji, Malaysia, Maurizio Uharteak eta Singapurren ere. Dravidian, South-Central, Telugu. Dialektoak: berad, dasari, dommara, golari, kamathi, komtao, konda-reddi, salewari, telangana, telugu, vadaga, vadari, srikakula, vishakapatnam, east godaveri, rayalseema, nellore, guntur. Yanadi eta bagata teleguera ama hizkuntza duten talde etnikoak dira. Hizkuntza nazionala, SOV, telugu idazkera.

 

Hizkuntza / lengua: teluguera / telugu / telugú / télougou.

Hiztunak / hablantes (2002): 78.070.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: India (Andhra Pradesh).

 

 

HISTORIA. Hego Indiako hizkuntza dravida, jatorriz Andhra Pradeshekoa. Halaber dira hizkuntza dravida oso hedatuak tamilera, kannadera eta malabarrera. Telugu tri lingam hitzen eboluzioa da, hots, tri (hiru) santutegi feliko (lingam), Indiako 12etatik Andhra Pradeshen daudenak. Telugueraz mintzatzen direnei  telinga edo andhra deitzen zaie.

 

Teluguera protodravidikotik bereiziz etorri da gure aroaren lehen milurtean bere ezaugarri propioez jantzi zen arte. XI. mendean abiatu zen hizkuntza literarioa. Teluguerazko literatura gehiena, hainbat mendez geldialdi bat izan ondoren, K. Wiresalingam idazleari zor zaio, bera izan baitzen teluguerazko prosa garatu zuen sortzailea. Gaurko garapen literarioan bi joera nabarmentzen dira: bata sanskritoan inspiratzen den eredua eta bestea telugueraren forma moderno estandardizatua  sustatzen duena, hau delarik nagusitzen ari dena. 1966an lortu zuen aitorpen ofiziala.

Estatuaren hiriburua Hyderabad da, 2 milioi eta erdi biztanle baino gehiagoko hiria.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonétika. A) Bost bokal ditu eta laburrak nahiz luzeak izan daitezke, sudurkariak nahiz  bat-bateko etenaldi batez ahoska daitezkeenak. B) Kontsonante bakun guztiek dute bakoitzak bere hasperendua (ondoren h eraman ohi dute),  eta oso aberatsak eta askotarikoak dira l, s eta n letren alorrean. C) Ahoskatzen den erara idazten da, baina duen konplexutasun fonetikoak letra multzo handia eskatzen du.

Morfosintaxia. A) Substantiboek bi numero dituzte (singularra eta plurala, hau -lu atzizkia aplikatuz lortzen da), 3 genero (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) eta, gutxienez, 4 kasu: nominatiboa, genitiboa, datiboa eta akusatiboa. B) Adjektiboak izenen aurrean jartzen dira. C) Ez du artikulu mugaturik. Oka (bat) numerala artikulu mugagabea bezala erabil daiteke. D) Aditzaren jokoa positiboa nahiz negatiboa izan daiteke. E) Sanskritoaren eragin handiari XX. mendeko ingelesarena erantsi behar zaio, hitzak ia aldatu gabe hartuz.  F) Postposizio ugari ditu. G) Ekialde eta mendebaldeko hiztunen artean dialektalizazio nabarmena gertatzen da. H) Hona hemen lelugueraz lehenengo 10 zenbakiak: ondu/oka (1), rendu (2), mudu (3), nalugu (4), eidu (5), aru (6), edu (7), enimidi (8), tommidi (9), padi (10).

Idazkera. Bere testurik zaharrenak gure aroko VII. mendeaz geroztikoak dira. Erabilitako silabategia kannaderak erabilitakoaren berdina zen zeinu batzuk izan ezik, alfabeto benetan konplikatua letren marraketa memorizatu beharra duelako. Devanagari alfabetoaren ordena mantentzen du.

 

 

HISTORIA. Lengua drávida originaria del sur de la India, propia del estado de Andhra Pradesh. Son también lenguas drávidas muy extendidas el tamil, el canarés y el malabar. Telegú es la evolución de tri lingam, es decir, tres (tri) santuarios félicos (lingam), los que pertenecen a Andhra Pradesh de los 12 existentes en la India. Los hablantes de telugú son llamados telinga o andhra.

El telugú se ha ido diferenciando del protodravídico hasta rodearse de sus características propias hacia el primer milenio de nuestra era. A partir del s. XI aparece la lengua literaria. La mayor parte de la literatura del telugú, después de varios siglos de estancamiento, se debe al escritor K. Wiresalingam, artífice del desarrollo en prosa del telugú. En los usos literarios actuales coexisten dos tendencias, la que imita al modelo inspirado en el sánscrito y la que emerge de la forma moderna estandarizada del telugú, y ésta parece ir ganando terreno sobre la anterior. En 1966 obtuvo su reconocimiento oficial.

La capital del estado es Hyderabad, ciudad de más de 2 millones y medio de habitantes.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 5 vocales que pueden ser breves o largas, nasalizadas o pronunciadas con una interrupción brusca. B) Todas las consonantes simples tienen su correspondiente aspirada (van seguidas de una h), pero son ricas y variadas en los campos de la l, s y n.C) Se escribe como se pronuncia, pero la complejidad fonética exige una gran cantidad de letras.

 

 

Morfosintaxis. A) Los nombres comparten 2 números (singular y plural que se forma con el sufijo -lu),  3 géneros (masculino, femenino y neutro) y, al menos, 4 casos (nominativo, genitivo, dativo y acusativo). B) Los adjetivos se colocan antes que que los nonbres. C) No hay artículo definido. El numeral oka (uno) se puede usar como artículo indefinido. D) El verbo dispone de conjugación positiva y negativa. E) A la gran influencia del sánscrito se añade en el s. XX la del inglés, con términos tomados sin apenas modificaciones. F) Es muy rica en posposiciones. G) Existe una marcada dialectaliación entre los hablantes del este y oeste. H) Los 10 primeros números en telugú son: ondu/oka (1), rendu (2), mudu (3), nalugu (4), eidu (5), aru (6), edu (7), enimidi (8), tommidi (9), padi (10).

 

 

Escritura. Sus textos más antiguos existen en inscripciones desde el s. VII de nuestra era. Se escribe con un silabario propio que sólo difiere en algunos signos del empleado por el canarés, un alfabeto particularmente complicado por la necesidad de memorizar el trazado de sus letras. Mantiene el orden del alfabeto devanagari.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

LEARN TELUGU IN A MONTH, Indian Languages Series, Readwell’s, Concise, Precise, Simplified, Govindarajulu (B.A., D.B.M.),  17,5x12, 215 or., New Delhi, (?).

 

TELUGU ALFABETOA

TELUGU ALPHABET   

 

Idazkera norabidea: ezker-eskuin marra horizontaletan

Direction of writing: left to right in horizontal lines

 

 

Telugu alfabetoak 60 sinbolo ditu: 16 bokal, 3 bokal modifikatzaile eta 41 kontsonante. Sanskritoa eta telugu alfabetoak antzekoak dira eta korrespondentzia biunibokoa erakusten dute.

 

The Telugu alphabet consist of 60 symbols - 16 vowels, 3 vowel modifiers, and 41 consonants. Sanskrit and Telugu alphabets are similar and exhibit one-one correspondence.

 

 

 

Bokalak / Vowels

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

 

Kontsonanteak / Consonants - hallulu (హల్లులు)

 

 

Bokalak / Vowels

 

Vowels - acchulu (అచ్చులు)

అ (a)

ఆ (ā)

ఇ (i)

ఈ (ī)

ఉ (u)

ఊ (ū)

ఋ (ṛ)

ౠ (ṝ)

ఌ (ḷ)

ౡ (ḹ)

ఎ (e)

ఏ (eː)

ఐ (ai)

ఒ (o)

ఓ (oː)

ఔ (au)

అం (aṃ)

అఁ (an)

అః (aḥ)

 

 

Konjuntzio-kontsonanteak / Conjunct consonants

 

 

Beste ikur batzuk / Other symbols

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

Zenbaki sistema. Teliguerak bere sistema numeriko propioa du, jarraian ikus daitekeenez.

Number system. Telugu has its own numerical system, as shown below.

 

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

0

 

Testu-lagina telugueraz / Sample text in Telugu

Letraldaera / Transliteration

 

Pratipattisvatvamul visyamun mānavulellarunu janmataḥ svataṁtrulunu samānulunu naguduru. Vāru vivēdanāṁtaḥkaraṇ saṁpannulaguṭačē parasparamu bʰrātṛbʰāvamutō vartiṁpavalayunu.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)