Somaliera

Language family: Afro-Asiatic, Cushitic, East, Somali.

Language codes:

        ISO  639-1    so

        ISO  639-2    so

        ISO  639-3    som

Glottolog: soma1255.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Af-Soomaali / ?? ?????? ):

af-maxaad tiri alt somali [SOM].

af-soomaali alt somali [SOM].

common somali alt somali [SOM].

somali [SOM] hizk. Somalia; baita AEB, Djibuti, Erresuma Batua, Etiopia, Finlandia, Italia, Kenia, Oman, Saudi Arabia, Suedia, Yemen.

standard somali alt somali [SOM].

 

DJIBUTI

 

somali [SOM] 181.420 hiztun, populazioaren % 33,4 (1996). Afro-Asiatic, Cushitic, East, Somali. Hainbat dialekto. Irrati programak. Ikus sarrera nagusia Somalian.

 

ETIOPIA

 

somali (standard somali, common somali) [SOM] 3.187.053 hiztun ama hizkuntza dutenak, 95.572 bigarren hizkuntza dutenak, 3.160.540 talde etnikoan, 2.878.371 elebakarrak Etiopian (1998ko errolda). Etiopiaren hego-ekialdea, somaliak erregioa. Afro-Asiatic, Cushitic, East, Somali. % 10ak amarikera edo arabiera darabil 2. hizkuntza bezala. Daarood, Ogaadeen, dir, gadabuursi, hawiye, eta isxaaq dira Etiopian klan familia nagusiak, SOV. Ikus sarrera nagusia Somalian.

 

KENYA

 

somali (standard somali) [SOM] 312.339 hiztun (1989ko errolda), barne eginik 45.098 somaliar, 27,244 hawiyar, 100.400 degodiar, 139.597 ogadenar (1989ko errolda). Ipar-ekialdeko Probintzia Wajir inguruan. Afro-Asiatic, Cushitic, East, Somali. Dialektoak: degodia, ogaden. Dialektoek markatzen dituzte klanen arteko diferentziak. Daarood, dir, hawiye, ogaadeen dira Kenyan klan familia nagusiak. Herria nomada da. Ikus sarrera nagusia Somalian.  

 

SOMALIA

 

somali (af-soomaali, af-maxaad tiri, common somali, standard somali) [SOM] 5.400.000 - 6.700.000 hiztun Somalian (1991). Herrialde guztien populazio osoa 9.472.000 - 10.770.000. Herrialdean zehar. Halaber mintzatua AEB, Djibuti, Erresuma Batua, Etiopia, Finlandia, Italia, Kenia, Oman, Saudi Arabia, Suedia, Yemenen ere. Afro-Asiatic, Cushitic, East, Somali. Dialektoak: northern somali, benaadir, af-ashraaf (ashraaf). Iparraldeko somaliera da somaliera estandarraren oinarria. Oso ulergarria da benadir somalieraren hiztunentzat, baina oso zaila edota ulertezina maay eta digil hiztunentzat, salbu hedabideen, urbanizazioaren eta barne mugimenduen bitartez ikasi dutenentzat. Rahanwiinak (rahanweynak) hego Somaliako klan konfederatu txit zabala da hainbat maay dialekto edota hizkuntza mintzatuz (somalia zentrala). Digilak klan konfederatua dira eta Somalia zentraleko aldaerak mintzatzen dituzte. Daaroodek Somaliaren ipar-ekialdean eta Etiopiako Ogaadeen-en eta Somaliaren hegoalde muturrean eta Kenyaren ipar-ekialdean familia klan handi bat osatzen dute, azken eskualdean hainbat dialekto mintzatzen dutelarik. Dir famili klan bat da hainbat klanekin Djibutin, Etiopian, Somalia osoan zehar. Kenyaren ipar-ekialdean Gadabuursiak Dir-en sekzio bat dira Somaliaren ipar-mendebaldean biziz eta Djibuti eta Etiopiaren parte mugakideetan, northern common somalia mintzatuz. Isxaaqak dira klan garrantzitsuena Somaliaren ipar-ekialdean bildurik, batzuk Djibutin eta Etiopian, northern common somalia mintzatuz. Hawiyeak dira famili klan nagusia Somaliaren hegoalde zentralean biziz, Etiopiaren parteak, eta Kenyaren ipar-ekialde muturrean. Ipar klan hawiyeek  (habar gadir) somaliera batuaren dialekto bat mintzatzen dute ondoko daarood klanen antzekoa, eta hegoar klan hawiyeek (bereziki abgaal eta gaaljaalek) somaliera batuaren benaadir dialektoa mintzatzen dute. Ogaadeenak dira klan zabalena daarood famili klanaren barruan, Etiopiaren ekialdean, Somaliaren hegoalde muturrean eta Kenyaren ipar-ekialdean biziz, somaliera batuaren hainbat forma erabiliz. ‘Sab’ erudituek erabiltzen duten nolabaiteko hitza da behe kastako klan batzuk aipatzeko. ‘Medibaanak’ behe kastako klan bat dira hawiyeen barruan.’Benaadir’ talde etniko bezala kostaldeko hiritar egoiliarrak izendatzen dira. Merka eta Muqdishokoek af-ashraaf mintzatzen dute, aldaera berezia, zeinak baliteke somaliera batuaren hiztunekiko ulergarritasun inherente mugatua edukitzea. Hauetako gehienek ihes egin zuten  Kenyara azken gudan zehar. Elebitasuna arabiera eta italieraz. Herrialdeko herri gehienaren hizkuntza. Hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika. Gobernuak latindar idazkera hartu zuen 1972an. Osmaniar idazkera ez da jada erabiltzen. Somaliera batua erabiltzen da. 

 

Hizkuntza / lengua: somaliera / somali / somalí ( somali).

Hiztunak / hablantes: 17 milioi natibo (2006-2009, Wikipedia)

Herrialdea / país: Somalia, Djibuti, Erresuma Batua, Etiopia, Finlandia, Italia, Kenia, Oman, Saudi Arabia, Suedia, Yemen.

 

 

HISTORIA. Hizkuntza afro-asiar kusita, jatorriz Somaliakoa, oromo eta afareraren oso antzekoa. Dirudienez, duela bi mila urte baino gehiago ditu hizkuntzak. XII. m.ra arte transmisioa ia guztiz orala izan da (poesia, panegirikoak, endetxak). Ortografia finkatzea 1972an lortu zen, ondorioz hizkuntza biziki sustatuz. Hizkuntza minotaritarioren bat duten somaliar askok hizkuntza behikularra dute. Erabilera 2 aldaeratan fragmentatua  dago, herrialdearen erdialdekoa eta kostaldekoan, beren artean nekez ulergarriak.

 

 

 

Egia da Somalia ez dela Etiopia bezala herri, hizkuntza eta kulturen mosaiko bat, eta artzain jatorria duten samaleen nazionalismo txaubinistaren ondorio zentralizatzaileak jasan dituzte.

 

Bazen garai batean kasta sistema bat artzainen artean eta gaur oraindik ere bai nahiz apalki. Gaur klanen hierarkizazio bat dago Europako erdi aroko praktiken antz handiagoa duena. 

 

 

Abeltzaintza da ekonomia nazionalaren bizkarrezurra. Laborantza bata bestearengandik oso urrun dauden bi eskualdetan praktikatzen da: iparralde menditsuan eta hegoaldeko ibai artean.

Somalia hurrenez hurren frantsesek, italiarrek, ingelesek eta etiopiarrek gobernatu dute edota inbaditu.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokal luze eta laburrak ditu eta baita frontalak eta ez-frontalak ere. Hogei agerraldi osatzen dituzte. Hizkuntzaren ezaugarriak dira zintzur-kontsonanteak. B) Idazkeran adierazten ez diren 4 tonuren sistema dauka. C) Artikulu mugatua izenaren ondoren doa eta hurbiltasuna adierazteko -a da, urruntasunerako -i eta gainerakoentzat -u.

Morfosintaxia. A) Izenentzat 2 genero ditu, maskulinoa (-k) eta femeninoa (t-). B) Plurala a bokalarekin eratzen da eta aurreko kontsonantea errepikatuz: tob ‘jantzia’ eta tobab ‘jantziak’. Atzizkiak erantsiz ere lortzen du. C) Deklinabidearen hondarrak. D) Eratorpen hitzak osatzeko sistema aberatsa du. E) Aditzak morfema bidez jokatzen dira. Aditza perpausaren amaieran kokatzen da. F) Arabiera da mailegu gehien eman diona. G) Hona hemen somalieraz lehen 10 zenbakiak: ków (1), lábba (2), sáddex (3), áfar (4), san (5), líx (6), toddobá (7), siddéed (8), sagaal (9), toban (10).

 

 

 

Idazkera. Latindar alfabetoa. Alfabetoa kanpotik hartu nahi ezik, arabiar alfabetoa edota silabategi amarikoa ezartzeko ahaleginak huts egin dute.

 

 

HISTORIA. Lengua afroasiática cusita propia de Somalia y muy cercana al oromo y al afaro. Todo hace suponer que el somalí se habla en su dominio actual desde hace más de dos mil años. Hasta el XII su transmisión es oral casi exclusivamente (poesia, panegíricos, endechas). La fijación de la ortografía no se produce hasta 1972, lo que contribuye al mantenimiento cultural de la lengua. También es lengua vehicular para muchos somalíes que tienen como lengua materna otras minoritarias. El uso de la lengua se halla fragmentado en 2 importantes variedades, la del centro del país y la del litoral, difícilmente inteligibles entre ellas.

Es verdad que Somalia está lejos del mosaico de pueblos   que es Etiopía, Somalia tiene su propio mosaico de pueblos, lenguas y culturas que a menudo han sufrido los efectos centralizadores del nacionalismo chovinista de los samales de origen pastoril.

Un sistema de castas existía en tiempos entre los pastores y existe aún débilmente. Es un sistema que nada tiene que ver  con las castas de India. Aquí es una jerarquización de clanes que más bien se asemeja  a las prácticas medievales de Europa.

La ganadería sigue siendo la espina dorsal de la economía nacional. La agricultura se practica en dos regiones lejanas entre sí: el norte montañoso y el sur interfluvial.

 

El país ha sido sucesivamente gobernado o invadido por franceses, italianos, ingleses y etíopes.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee vocales largas y breves y frontales y no-frontales. Suman 20 realizaciones. Son características de la lengua las consonantes faríngeas. B) Sistema de 4 tonos no señalados en la escritura. C) El artículo definido se coloca después del nombre y es -a cuando se señala la proximidad, -i para la lejanía y -u para los demás casos.

 

Morfosintaxis. A) Posee 2 géneros para los nombres, masculino (-k) y femenino (t-). B) El plural se forma con la vocal a y la repetición de la consonante precedente: tob ‘vestido’, tobab ‘vestidos’. También logra añadiendo sufijos. C) Escasos restos de la declinación. D) Dispone de un rico sistema para formar palabras por derivación. E) Los verbos se conjugan mediante morfemas. El verbo se coloca al final de la oración. F) El árabe ha sido la lengua que más ha contribuido con los préstamos. G) Los 10 primeros números en somalí son: ków (1), lábba (2), sáddex (3), áfar (4), san (5), líx (6), toddobá (7), siddéed (8), sagaal (9), toban (10).

Escritura. Alfabeto latino. Reacios a la aceptación de un alfabeto importado, los intentos por introducir el alfabeto árabe o el silabario amárico han fracasado.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS SOMALI, Mohamed Diriye Abdullahi, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 365 or., Paris,  2002.

 

Parlons somali liburuaren sinopsia:

 

Au sein du continent africain marqué par la diversité ethnique et religieuse, la Somalie apparaît comme un pays exceptionnellement homogène: totalement musulman, sa langue nationale, le somali, est partout comprise malgré l’existence inévitable de dialectes.

La Somalie n’a connu l’indépendence qu’en 1960 après avoir subi la colonisation britannique au nord et italienne au sud. Soumise ensuit aux influences russe et américaine successivement, elle a alors sombré dans une sanglante guerre de clans accompagnée de famine. L’intervention américaine de 1992, relayée par les Nations Unies, a été un échec et le pays cherche toujours son équilibre. Cette situation tragique explique pourqoi aucun livre en français, accessible au grand publique n’a été consacré jusq’à présent à ce peuple, à sa langue et à sa culture.

 

SOMALIAR ALFABETOAK

SOMALI ALPHABETS

Bokalak / Vowels

 vocales 

 

Testu-lagina / Sample text

 texto de muestra 

 

Borama/Gadabuursi alfabetoa

Borama/Gadabuursi alphabet 1933

 alfabeto

 

Testu-lagina / Sample text

 texto de muestra

 

 

Somaliera 4 tonu ditu eta normalean ez dira idazkeran markatzen. Tonuek balio gramatikalak dituzte: numeroqa, generoa eta kasua adierazten dituzte.

 

 

Somali is a tonal language with four tones which are not usually marked in writing. The tones have grammatical uses: theny indicate number, gender and case.

 

 

 muestra

Numeralak / Numerals

 

 numerales

Testu-lagina / Sample text

 muestra

Kaddare alfabetoa / Kaddare alphabet

 

 alfabeto

Testu-lagina / Sample text

 

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)

 

 

Latindar alfabetoa somalierarentzat / Latin alphabet for Somali

 alfabeto latino

 

Testu-lagina / Sample text

 

Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)