Shorera

SHOR, SHOR, SHOR

 

Language family: Altaic, Turkic, Northern.

Language codes:        

ISO  639-1      -

ISO  639-2      -

        ISO  639-3      cjs

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Шор тили šor tili, Тадар тили tadar tili):

aba alt shor [CJS].

kondoma tatar alt shor [CJS].

kuznets tatar alt shor [CJS].

miras tatar alt shor [CJS].

shor [CJS] hizk. Errusia (Asia).

shortsy alt shor [CJS].

tom-kuznets tatar alt shor [CJS].

 

ERRUSIA (Asia)

 

shor (shortsy, aba, kondoma tatar, mras tatar, kuznets tatar, tom-kuznets tatar) [CJS] 9.760 hiztun ama hizkuntza dutenak (% 61) 16.000 biztanleko populazio batean (1979ko errolda). Altai Krai, Khakas AO and Gorno-Altai AO Tomy ibaian. Altaic, Turkic, Northern. Dialektoak: mrassa, kondoma. Iturri batzuek shorera eta txulimera konbinatu egiten dituzte. 1927 aurreti karau literarioak bazituen, eskolan irakasten zen, literatura idazten zen eta hizkuntza eta kultura ikasi egiten ziren. 1937 ondoren ez zen gehiago idatzi edo irakatsi eskolan 50 urtez eta kultura erabat kaltetua geratu zen. Gaur berriro ikasteko joera dago (I. A. Nevskaya, 1996). Hizkuntz elkarte bat eratu da, shorera katedra bat sortu dute Institutu Pedagogikoan Novokuzneck-en. Shorera khakasieraren shorera dialektoaz ezberdina da. Gramatika, Altai misiolariek asmatu zuten lehen alfabetoa XIX. m.aren erdialdean.

 

Hizkuntza / lengua: shorera / shor / shor / shor.

Hiztunak / hablantes (2012): 9.760 (L’Harmattan).

Herrialdea / país: Errusia (Asia).

 

 

HISTORIA. Errusia herrialde zabal multietniko, multikultural eta multikonfesionala da, 176 nazionalitate talde etniko baino gehiago dituena. Shortarrak Errusiako herri bat dira, Altai mendiaren iparraldeko oinean bizi dira, Tomi ibaiaren eta bere erreka Kondom eta Nrassaren inguruan. Populazioa Kuzbasko eskualde industrialaren bihotzean bizi da. Lurralde gehiena taigaz estalia dago. Bere klima kontinentala da. Elurrak 6 hilabetez estaltzen du lurraldea. Taigaren babesean 39 ugaztun espezie eta 165 hegazti espezie bizi dira.

 Shortarren historia ez da oso ezaguna. Historialariek diotenez, beren arbasoak  Tor (zikoina) tribu fino-ugriarrekoak ziren. Tor izena shor bihurtu zen. IV. m.tik IX.era arte shortarrak Khaganats Turc, Uigur eta Ieniseien artekoak ziren. Errusiarrek Kuznets Tartarrak (Tartar Errementariak edo arotzak) deitzen zieten. Aspalditik zebilen Errusia shortarren lurraren atzetik. XVIII. m.az gero, beren lurrak Errusia tsaristaren parte bihurtu ziren. Sobietar aroan Shoria erregio nazionala sortu zen. 1927an shortarrei alfabeto zirilikoa inposatu zitzaien eta eskolan errusiera ikastera behartuak izan ziren. 1929an shortarrek idazkera zirilikoa abandonatu eta latindar alfabetoa hautatu zuten. 1938an botere sobietarrak alfabeto zirilikoa inposatu zien eta Shoria erregio nazionala likidatua izan zen.

 

 

 

30eko hamarkadan industri fabrikazioa eraiki zen beren lurraldean eta Errusiatik langile eta deportatu, alderdiko buruzagi eta intelektual ugari bildu zen bertara, Estalinen politikaren biktima. Shorera ez da gaur ofiziala. 1940tik 1990era arte ez zen shoreraz liburu bat bera ere publikatu. Haurrek errusiar eskoletan ikasten zuten. Shortar gehienak ahantzi egin ditu bere ama hizkuntza, tradizioak eta bere historia tragikoa. 90eko hamarkadan beren hizkuntza, tradizioak eta literatura berreskuratzeko lanei ekin zieten. Hauek izan ziren shortarren  Pizkundearen urteak.

Shorera turkiar hizkuntzen uigur-oguz taldekoa da.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Silabak irekiak izan daitezke (bokalez amaituak) edota itxiak (kontsonantez amaituak). B) Azentua, uzbekeraz bezala, azken silabak hartzen du, baina atzizkirik badago, azentua azken atzizkiak hartzen du. C) Badauka harmonia bokalikoa, turkiar hizuntzen  tipikoa.

Morfosintaxia. A) Ez du ez artikulu mugaturik ez mugagaberik. B) Ez du generorik eta izenak bitan banatzen dira: “bizidunak” (gizakiak) eta “bizigabeak” (beste denak, animaliak barne). C) Deklinabideak zazpi kasu ditu. D) Adjektibo epitetua izenaren aurrean jartzen da eta ez du ez pluralaren ezta kasuaren markarik hartzen. E) Hona hemen  shoreraz lehen 10 zenbakiak: пир (1), ийги (2), ÿш (3), тöрт (4), пeш (5), алты (6), чeтти (7), ceгиc (8) toгус (9), oи (10).

Idazkera. Alfabeto zirilikoa.

 

 

HISTORIA. Rusia es un vasto país multuétnico, multicultural y multiconfesional, compuesto de más de 176 nacionalidades y grupos étnicos. Los shores forman un pueblo que habita en Rusia, al pie de Altai al norte, a lo largo del río Tomi y sus corrientes Kondom y Mrassa. La población se sitúa en el corazón de la región industrial de Kuzbas. La mayor parte del territorio está cubierto de taiga. Su clima es de tipo continental. La nieve cubre su tierra durante 6 meses. La taiga da cobijo a 39 especies de mamíferos y 165 de aves.

La historia de los shores es poco conocida. Según los historiadores, sus ancestros eran la tribu fino-ugria Tor (zikoina). El nombre Tor se convirtió en shor. Desde el s. IV hasta el IX, los shores formaban parte de  Khaganats Turc, Uigur y Ienisei. Los rusos les llamaban los Tártaros Kuznets (los Tártaros Herreros).  Desde hacía tiempo Rusia se interesaba por las tierras de los shores. A partir del s. XVIII, las tierras de los shores pasaron a formar parte integrante de la Rusia zarista. Durante el período soviético se creó la región nacional de la Shoria. En 1927 se les impuso el alfabeto cirílico y el ruso fue de enseñanza obigatoria en las escuelas. En 1929 los shores abandonaron la escritura cirílica y adoptaron el alfabeto latino. En 1938 el poder soviético impuso de nuevo el alfabeto cirílico y la región nacional de la Shoria fue liquidada.

 En los años 30 se construyeron fábricas industriales en su territorio, a los que acudían obreros y deportados de Rusia, jefes de partido e intelectuales que fueron víctimas de la política de Estalin. La lengua shor no es lengua oficial. Desde 1940 hasta 1990 ni un solo libro se editó en shor.  Los niños estudiaban en las escuelas rusas. La mayoría de los shores han olvidado su lengua materna, sus tradiciones, su trágica historia. En 1992 63 etnias y lenguas de Rusia están en vías de extinción. En la década de los 90 inician los trabajos para conservar su lengua, sustradiciones, su literatura. Son los años del Renacimiento de los shores.

La lengua shor pertenece al grupo uigur-oguz de lenguas turcas.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las sílabas pueden ser abiertas (terminadas en vocal) o cerradas (terminadas en consonante). B) El acento, como en uzbeko, cae en la última sílaba, pero si hay sufijos, el acento recibe el último de ellos. C) Posee la armonía vocálica, típica de las lenguas turcas.

Morfosintaxis. A) No existe ni el artículo definido ni indefinido. B) No existe género y los nombres se dividen en “animados” (seres humanos) e “inanimados” (todos los demás, incluidos los animales). C) Posee 7 casos de declinación. D) El adjetivo epíteto se coloca delante del nombre y no recibe ni la marca de plural ni del caso. E) Los 10 primros números en shor son: пир (1), ийги (2), ÿш (3), тöрт (4), пeш (5), алты (6), чeтти (7), ceгиc (8) toгус (9), oи (10).

Escritura. Alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS SHOR, Langue turcique de Sibérie, Saodat Daniyarova, Shodiyor Daniyarov eta Barchinoy Daniyarova, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 190 or., Paris,  2012.

 

Parlons shor liburuaren sinopsia:

 

         Le peuple shor fait partie de la grande famille turque. Il habite la Sibérie orientale, à l’est du lac Baïkal, dans l’important district de Kemerovo, au Kuzbass. Le nombre de locuteurs est de l’ordre de 15.000 personnes, soit 0,4% de la population du district (un peu plus de 3 millions).

         Cet ouvrage est, à notre connaissance, le premier ouvrage en français sur ce peuple qui mérite d’être mieux connu.

 

SHORERAREN ALFABETOA

SHOR ALPHABET

 

Shor alfabetoa /Shor alphabet

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

Парчын кижи, по чарыққа туғчадып, тең, пош туғча. Кижилер сағыштығ, ақтығ туғчалар, кижилерге пашқа кижилербе арғыштаныштарға керек.

 

Letraldaera / Transliteration (by Shawn Kilpatrick)

 

Parçın kiji, po çarıqqa tuğçatıp, teŋ, poş tuğça. Kijiler sağıştığ, aqtığ tuğçalar, kijilerge paşqa kijilerbe arğıştanıştarğa kerek.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)