Sakhera

YAKUT, SAKHA, SAKHA

 

Language family: Altaic, Turkic, Northern.

Language codes:        

ISO  639-1    -

ISO  639-2    sah

        ISO  639-3    sah

Glottolog: yaku1245.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Саха тыла Saxa tila):

sakha alt yakut [UKT].

yakut [UKT] hizk. Errusia (Asia).

yakut-sakha alt yakut [UKT].

 

ERRUSIA (Asia)

 

yakut (sakha, yakut-sakha) [UKT] 363.000 hiztun ama hizkuntza dutenak (% 95) 382.000ko populazio etniko batean (1993, UBS). Yakutia, Ozeano Artikoaren ondoan, Lena Ibaiaren erdialdeko arroaren luzera osoa eta Aldan eta Kolyma ibaiak; 2.000 milia luze. Jakutsk (Yakutsk) da hiriburua. Altaic, Turkic, Nothern. Errusiera erabiltzen da goi-hezkuntzan. Bigarren hizkuntza dute evenki, even batzuek eta yukaghir herriak. Hiri koine bat garatu da Jakutsken, hiztun zaharrak jaurtikiz. Irakasle eta ofizialen portzentaje handiena talde honetakoak dira eta ez inguruko hizkuntzetakoak. Hiztun gehienak sakhera nahiago du bere bizitzarako. Gramatika, idazkera zirilikoa.

 

Hizkuntza / lengua: sakhera / yakut / sakha / sakha.

Hiztunak / hablantes (2001): 363.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Yakutia/Jakutia (Errusia).

 

 

HISTORIA. Jakut edo sakha hizkuntza turkikoa da eta 363.000 hiztun ditu Errusiar Federazioan, nagusiki Sakhako (Jakutia) Errepublikan, eta baita Amur, Magadan eta Sakhalin eskualdeetan eta Taimyr eta Evenki barruti autonomoetan.

Iakutia (Jakutia) mendebaldean bertan dauden gulag eta bertako hotz gogoangarriagatik dira ezagunak. Berak ditu Errusiako Federazioak dituen erreserba natural garrantzitsuenak, eta horrek bihurtzen du gune estrategiko. Ozeano Artikoan sartzeko duen sarbideagatik zedarritzeko zonalde zaila da gaurko klima berotze kontestuan eskualde polarraren konkista militarra eta komertziala gauzatzeko.

Jakuterak turkiar hizkuntzen taldean leku berezia okupatzen du. Haiek bezala, hizkuntza altaikoen taldekoa da eta halaber hartzen ditu taldeak hizkuntza mongoliarrak etatunguso-mantxuera. Evenke eta mongolekin denbora luzez bizitzeak aldakuntza fonetiko sakonak eragin dizkio eta nolabait baita egitura gramatikalean eta lexikoan ere.

1919an, sobietar politikak alfabetizazio zirilikoa inposatu zien eta maisuak bidali zituen eskolak eta irakas materaiala sortzera. 1930eko urteetan, ordea, ideologia panturkiar eta islamaren beldurrez intelektualek alfabetoa latindartzea erabaki zuten. 1920an Leninek zioen: “Latindartzea da Ekialdeko iraultza handia”.

 

Lehenengo gramatika Bötlingi zor zaio, zeinak 1849an iakuterazko alfabeto fonetikoa deskribatu baitzuen.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) e, ë, я eta ю bokalak ez dira sakeheraren propioak. B) Bokalak itxiak (Ы,и, y, ү) edota irekiak dira (а, э, о, и). Bokal argi bakoitza beste bokal ilun bati lotzen zaio diptongoa, hots berri bat (Ыа, иэ, yо, үө) sortzeko. C) Bokal luzeek laburrek baino ia denbora bikoitza hartzen dute. D) Bokalen harmonia dauka.

 

Morfosintaxia. A) Perpausaren ordena hurrengoa da: subjektua/adberbioa - objektua/adberbioa; jabea/hartua; izena/adjektiboa. B) Izena singularra nahiz plurala izan daiteke. Plurala /-LAr/ atzizkiz eratzen da eta hau bilaka daiteke    [-лар (-lar)], [-лэр (-ler)], [-лөр     (-lör)], [-лор (-lor)], [-тар (-tar)],  [-тэр (-ter)], [-төр (-tör)], [-тор     (-tor)], [-дар (-dar)], [-дэр (-der)], [-дөр (-dör)], [-дор (-dor)], [-нар  (-nar)], [-нэр (-ner)], [-нөр (-nör)], or [-нор (-nor), kontsonante eta bokalen jokaeraren arabera. C) Izenek ez dute generorik, baina izenordainen sistemak 3. pertsonan gizatiarra eta ez gizatiarra bereizten ditu, кини (kini, 'he/she') erabiliz gizakiak adierazteko eta ол (ol, 'it') gauza guztientzat. D) Bi aditz eredu daude: A taldea erroa kontsonantez amaituz eta B taldea erroa bokal bikoitzez amaituz. F) Postposizio ugari baliatzen ditu. G) Izenek ez dute generorik, baina izenordainen sistemak bereizten du 3. pertsona gizaki eta ez gizakiaren artean, кини (kini, 'he/she') erabiliz gizakientzat eta ол (ol, 'it') gauza guztientzat. H) Izenordain galdetzaileek beren tokian jarraitzen dute, perpausaren hasieran jarri beharrik gabe. I) Hona hemen sakheraz lehenengo 10 zenbakiak: Биир (1), Икки (2), ус (3), ТуөрТ (4), Бизс (5), Алта (6), Сзттз (7), Ађыс (8), Тођус (9), Уон (10).

Idazkera. Idazkera zirilikoa.

 

HISTORIA. Yakut o sakha es una lengua túrkica con 363.000 hablantes en la Federación Rusa, principalmente en la República de Sakha (Yakutia) y también en las regiones de Amur, Magadan Sakhalin y en los distritos autónomos de Taimyr y Evenki.

Iakutia (Jakutia) se conoce en Occidente por sus gulags y el frío legendario. Esta república es la que concentra las reservas naturales más importantes de la Federación de Rusia, lo que le convierte en zona estratégica. Su acceso al océano Ártico hace de ella una zona difícil de delimitar para la conquista  militar y comercial  de la zona polar en el contexto actual del recalentamiento climático.

 

 

La lengua yakut ocupa un lugar especial en el grupo de las lenguas turcas. Como ellas, pertenece a las lenguas altaicas, que también comprenden las lenguas mongolas y tunguso-manchú. Un largo período de interacción con las lenguas evenke y mongol le ha causado profundas trasformaciones fonéticas y en parte también en la estructura gramatical y en el léxico.

 

En 1919, la política soviética concede prioridad a la alfabetización cirílica y envía maestros para crear escuelas y material de enseñanza. Sin embargo, en los años 1930, el miedo a la ideología panturca y el miedoa al islam incitan a los intelectuales a latinizar el alfabeto. En 1920, Lenin afirma: “La latinización es la gran revolución del Oriente”.

La primera gramática se debe a Bötling que describe en 1849 un alfabeto fonético de yakut.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las vocales e, ë,

я y ю no son vocales propias de sakha. B) Las vocales se clasifican en cerradas (Ы,и, y, ү) y abiertas (а, э, о, и). Cada vocal clara se asocia a otra oscura para formar un diptongo, nuevo sonido vocálico   (Ыа, иэ, yо, үө). C) Las vocales largas se pronuncian con casi doble de tiempo que las cortas. D) Posee armonía de las vocales.

Morfosintaxis. A) El orden de la oración es la siguiente: sujeto/adverbio - objeto/verbo; poseedor/poseído; nombre/adjetivo. B) El nombre puede ser singular y plural. El plural se forma con el sufijo /-LAr/, que puede convertirse en [-лар (-lar)], [-лэр (-ler)], [-лөр (-lör)], [-лор (-lor)], [-тар (-tar)],  [-тэр (-ter)], [-төр (-tör)], [-тор (-tor)], [-дар (-dar)], [-дэр (-der)],   [-дөр (-dör)], [-дор (-dor)], [-нар  (-nar)], [-нэр (-ner)], [-нөр (-nör)], or [-нор (-nor), dependiendo del comportamiento de las consonantes y vocales. C) El adjetivo es invariable. No concuerda con el nombre, no con género (que no lo tirne), ni en némro ni en los casos. D) Hay 2 modelos de verbos: grupo A con radical terminado en consonante y grupo B con radical terminado en doble vocal. E) La declinación posee 8 casos. F) Utiliza numerosas posposiciones. G) Los nombres no tienen género, pero el sistema de los pronombres distingue en la tercera persona entre lo humano y no humano, usando кини (kini, 'he/she') para referirse a seres humanos y ол (ol, 'it') para todas las cosas. H) Los pronombres interrogativos permanecen en su lugar, sin trasladarlos al comienzo de la oración. I) Los 10 primeros números en sakha son: Биир (1), Икки (2), ус (3), ТуөрТ (4), Биизс (5), Алта (6), Сзттз (7), Ађыс (8), Тођус (9), Уон (10).

 

Escritura. Escritura cirílica.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS SAKHA,  Langue et culture iakoutes, Émilie Maj eta Marine Leberre-Semenov, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, CD, 21x13, 183 or., Paris, 2010.

 

Parlons sakha liburuaren sinopsia:

 

         La Iakoutie (ou République sakha) est connue du grand public comme une zone “à risque”. Et pour cause, elle a éte le lieux d’exil choisi par le tsars puis par les dictateurs soviétiques pour leurs opposants politiques. Elle est aussi l’endroit le plus froid  de la planète, avec -70°C en zone habitée. Les Iakoutes sont le peuple turc le plus septentrional. Leur langue et leur culture  sont empreints d’éléments  archaïques turcs et mongols, dont certains remontent probablement à une période antérieure  aux invasions de Gengis Khan, du temps où ils vivaient  encore dans la région cisbaïkalique.

       Les Iakoutes vivent dans un environnement de taïga, très différent de leur steppe d’origine. Ils y élèvent, jusqu’au-delà du cercle populaire, des vaches et des chevaux, pratiquant, pour les seconds, un élevage extensif dont les techniques s’apparentent  au gardiennage des rennes pratiqué par leurs voisins toungouses.

       Le livre présent  la langue et la culture des Iakoutes et propose un lexique  et une liste très complète d’éléments  bibliographiques. Le CD qui l’accompagne fait vivre le texte, en le ponctuant d’extrais sonores issus des traditions orales  sakha et de l’ambiance  de la grande fête de l’Yhyakh. Ludique, l’ouvrage contient des devinettes que le lecteur pourra déchiffrer en iakoute et écouter sur le CD, et dont il pourra consulter la réponse en fin de volume.

 

SAKHA ALFABETOA

SAKHA ALFPHABET

 

Sakha (Yakutia) alfabetoa / Sakha (Yakutia) alphabet.

 

 

40 karaktere ditu: errusiar alfabeto zirilikooaren 33; 2 digrafo, pare bat karaktere ziriliko erabiltzeko; beste 5 karaktere ziriliko, letra zirilikoez beste hizkuntzak ahoskatzeko.

 

 

 

It has 40 characters: The 33 characters of the Russian Cyrillic alphabet. 2 digraphs, using a pair of Cyrillic characters. 5 extended Cyrillic characters, also used in other languages spelled with Cyrillic letters.

 

 

Jakut alfabetoa / Yakut alphabet

 

 

 

Bokal luzeak eta diptongoak / Long vowels and diphthongs

 

 

Oharrak / Notes

 

The letters in red are used only in Russian loanwords.

The long нь sound is written as ннь, e.g. оонньоо

Yakut has vowel harmony:
back vowels are а, аа, ы, ыы, ыа, о, оо, у, уу and уо;
front vowels are э, ээ, и, ии, иэ, ө, өө, ү, үү and үө
back-unrounded vowels are а, аа, ы, ыы and ыа;
front-unrounded are э, ээ, и, ии and иэ;
back-rounded vowels are о, оо, у, уу and уо;
front-rounded are ө, өө, ү, үү and үө

Between vowels, с usually becomes h, e.g. Aлааhым = Aлаас+ым "my Allas".

Glide й is not indicated in writing.

 

Kontsonanteen fonemak sakheraz / Consonant phonemes of Sakha

 

 

Bilabial

Dental

Alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

m

n

 

ɲ

ŋ

 

Plosive

p

b

t

d

 

 

c

ɟ

k

ɡ

 

Fricative

 

 

s

 

 

x

ɣ

h

 

Approximant

 

 

l

j, ȷ̃

 

 

Tap

 

 

ɾ

 

 

 

                         

 

Bokalak / Vowels

 

 

 

 

Short

Long

Diphthong

 

Close

Open

Close

Open

Front

Unrounded

i

e

ie

 

Rounded

y

ø

øː

 

Back

Unrounded

ɯ

a

ɯː

ɯa

 

Rounded

u

o

uo

 

 

Idazteko sistema / Writing system

 

 

Sakhera idazkera zirilikoaz idazten da: sakha alfabeto modernoak, Sobiet Batasunak 1939an ezarriak, normalean errusiar karaktereak erabiltzen ditu gehi 5 letra adizional:  Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү.

 

 

Sakha is written using the Cyrillic script: the modern Sakha alphabet, established in 1939 by the Soviet Union, consists of the usual Russian characters but with 5 additional letters: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү.

 

 

Letra

Izena

IPA

Oharra

А а

а

/a/

 

Б б

бэ

/b/

 

В в

вэ

/v/

found only in Russian loanwords

Г г

гэ

/ɡ/

 

Ҕ ҕ

ҕэ

/ɣ, ʁ/

 

Д д

дэ

/d/

 

Дь дь

дьэ

/ɟ/

 

Е е

е

/e, je/

found only in Russian loanwords

Ё ё

ё

/jo/

found only in Russian loanwords

Ж ж

жэ

/ʒ/

found only in Russian loanwords

З з

зэ

/z/

found only in Russian loanwords

И и

и

/i/

 

Й й

йот

/j, ȷ̃/

Nasalization of the glide is not indicated in the orthography

К к

ка

/k, q/

 

Л л

эл

/l/

 

М м

эм

/m/

 

Н н

эн

/n/

 

Ҥ ҥ

эҥ

/ŋ/

 

Нь нь

эньэ

/ɲ/

 

О о

о

/o/

 

Ө ө

ө

/ø/

 

П п

пэ

/p/

 

Р р

эр

/ɾ/

 

С с

эс

/s/

 

Һ һ

һэ

/h/

 

Т т

тэ

/t/

 

У у

у

/u/

 

Ү ү

ү

/y/

 

Ф ф

эф

/f/

found only in Russian loanwords

Х х

ха

/x/

 

Ц ц

цэ

/ts/

found only in Russian loanwords

Ч ч

че

/c/

 

Ш ш

ша

/ʃ/

found only in Russian loanwords

Щ щ

ща

/ɕː/

found only in Russian loanwords

Ъ ъ

кытаатыннарар бэлиэ

/◌./

found only in Russian loanwords

Ы ы

ы

/ɯ/

 

Ь ь

сымнатыы бэлиэтэ

/◌ʲ/

found only in Russian loanwords

Э э

э

/e/

 

Ю ю

ю

/ju/

found only in Russian loanwords

Я я

я

/ja/

found only in Russian loanwords

 

Testu-lagina / Sample text

 

Дьон барыта бэйэ суолтатыгар уонна быраабыгар тэҥ буолан төрүүллэр. Кинилэр бары өркөн өйдөөх, суобастаах буолан төрүүллэр, уонна бэйэ бэйэлэригэр тылга кииринигэс быһыылара доҕордоһуу тыыннаах буолуохтаах.

 

Letraldaera / Transliteration

 

Con barıta beye suoltatıgar uonna bıraabıgar teñ buolan törüüller. Kininler barı örkön öydööx, suobastaax buolan törüüller, uonna beye beyeleriger tılga kiiriniges bıhıılara doğordohuu tıınnaax buoluoxtaax.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)