Rutulera

RUTUL, RUTUL, ROUTOUL

 

Language family: North Caucasian, Northeast, Lezgian.

Language codes:

        ISO  639-1   -  

        ISO  639-2   -  

        ISO  639-3   rut

Glottolog: rutu1240  

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: мыхIабишды чIел):

chal alt rutul [RUT].

mukhad alt rutul [RUT].

mykhanidi alt rutul [RUT].

rutal alt rutul [RUT].

rutul [RUT] hizk. Errusia (Europa); baita Azerbaijan ere.

rutultsi alt rutul [RUT].

rutuly alt rutul [RUT].

 

ERRUSIA (Europa)

 

rutul (rutal, rutuly, rutultsy, mykhanidi, chal, mukhad) [RUT] 20.000 hiztun (1993, UBS). % 99k ama hizkuntza dute. Bi herrialdeetako populazio osoa 20.000 edo gehiago. Hegoaldeko Dagestan. Halaber mintzatua Azerbaijanen ere. North Caucasian, Northeast, Lezgian. Dialektoak: shina, borch, ixreko-muxrek. Dialektoak ez daude zorrotz zehaztuak. Lezginera dute hizkuntza literarioa. Ez da hizkuntza literarioa.

 

Hizkuntza / lengua: rutulera / rutul / rutul / routoul.

Hiztunak / hablantes (2000): 20.000 edo gehiago (Ethnologue).

Herrialdea / país: Errusia (Europa), Azerbaijan.

 

 

HISTORIA. Rutuldarrek Dagestango herri bat osatzen dute, Kaspio itsasoaren kostaldean bizi den errepublika da eta 35 bat mila biztanle dira. Arabiarrek “hizkuntzen mendia” kontsideratzen duten Dagestanen mintzatzen diren 40 bat hizkuntzetako bat da rutulera. Gehi-gehienak musulman sunitak. Gehinegoak badaki errusieraz eta batzuek arabierazko nahikoa ezagutza onak dituzte arrazoi erlijiosoak direla eta.

Demografia dela eta rutuldar asko dira Dagestandik at bizi direnak. Uste da hauek etniaren % 70 bat osatzen dutela. Hogei bat herritan bizi dira Samur ibaiaren goi-bailaran. Lurralde hau ez da etnikoki homogenoa, bertan aurkitzen baitira laktarrak, azerbaijandarrak eta lezghiarrak. Bi herri rutuldar txiki daude Azerbaijanen.

Arabiarren konkistaren ondoren, VIII m.an, arabiar alfabetoa erabili zuten, XV m.an abandonatu zutena. 1928an latindar alfabetoa adoptatu zuten baina 1938an alfabeto zirilikoa inposatu zitzaien, gaur indarrean dagoena.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hamabi bokal ditu eta batzuk luzeak nahiz laburrak izan daitezke. B) Ez dago bokal sudurkariturik. C) Letra bikoitzek edo geminatuek, nahikoa ugariak, kontsonanteak indartzen dituzte. D) Azentua maiz azken silabak hartzen du eta lekuz alda daiteke kasu gramatikalaren arabera.

Morfosintaxia. A) Lau izen-klase ditu. Lehen klasekoak dira gizaki maskulinoak; bigarrengokoak gizaki femeninoak; hirugarrengokoak haurrak eta neskak, animalia asko eta baita objektu bizigabe batzuk ere; laugarrengoak objektu bizigabe gehienak eta intsektu batzuk, hala nola armiarma eta inurria. B) Hamazazpi kasu ditu. C) Aditz sistema originala du eta benetan zaila; iraganaldirako 15 forma, orainaldirako 2, 4 geroaldirako etab.

 

Idazkera. Idazkera zirilikoa.

 

 

HISTORIA. Los rutuls forman un pueblo de Daguestán, república de Rusia que vive en las costas del mar Caspio y  constituyen unas 35.000 almas. El rutul forma parte de unas 40 lenguas que se hablan en Daguestán, considerado por los árabes como “la montaña de las lenguas”. Son musulmanes sunitas nuy mayoritariamente. La mayoría habla normalmente el ruso  y algunos poseen buenas nociones del árabe por razones religiosas.

Por razones demográficas numerosos rutuls viven fuera de Daguestán. Se considera que estos forman el 70 % de los miembros de la etnia. Viven en una veintena de pueblos, sobre el alto valle del río Samur. Esta región no es étnicamente homogéneo, pues en ella se encuentran laks, azerbaijaneses y lezghios. Dos pequeños pueblos rutul se encuentran en Azerbaiján. 

Después de la conquista por los árabes, s. VIII, se utilizó el alfabeto árabe que es abandonado el s XV. 1928 se impuso el alfabeto latino y en 1938 se adopto el alfabeto cirílico, que está vigente.

 

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Posee 12 vocales y algunas pueden ser largas o breves. B) No existen vocales nasalizadas. C) Las letras dobles (geminadas), bastante numerosas, marcan una intensificación de la consonante. D) El acento recae a menudo en la última sílaba, que puede desplazarse según el caso gramatical.

Morfosintaxis. A) Posee un sistema de 4  clases nominales. Pertenecen a la primera clase los seres humanos masculinos; a la segunda los seres humanos femeninos; a la tercera los niños y mujeres jóvenes, buen número de animales y también objetos inanimados; a la cuarta la mayoría de objetos (inanimados), y algunos insectos como la araña y la hormiga. B) Posee 17 casos. C) El sistema verbal es orginal y de gran dificultad: tiene 15 formas para el pasado, 2 para el presente, 4 para el futuro, etc.

Escritura. Alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS ROUTOUL, Caucase, Daghestan, Svetlana Makhmudova, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 160 or., Paris,  2002.

 

Parlons routoul liburuaren sinopsia:

        

         Il faut avoir de sérieuses connaissances en géographie (ce qui n’est pas la réputation des Français), pour situer sans hésitation sur la carte le peuple routoul. Même le nom d’Avar, celui d’une des ethnies voisines, évoque plutôt Molière que le Caucase.

         Les Routouls sont un people du Daghestan, cette République  caucasienne de Russie des bords de la mer Caspienne. Ils sont au nombre de 35.000 environ, mais les bons locuteurs de la langue sont peut-être seulment 20.000.

         Le routoul, dont vous allez découvrire toute l’originalité et aussi la complexité, est apparenté au tchétchène. Ce n’est que l’une des quelque 40 langues du Daghestan, considérée par les Arabes comme la «montagne des langues».

          Après le Parlons lak, déjà publié, nous espérons enrichir bientôt notre collection d’ouvrages sur d’autres langues du Daghestan comme le darghin, le lezghi ou le tabasaran.

 

RUTUL ALFABETOA

RUTUL ALPHABET

 

 

1990ean, zirilikoan oinarritutako alfabeto bat garatu zen rutulerarentzat; ordudanik hizkuntzaren bertsio literario bat etorri da gauzatuz, eta bibliaren zati batzuk itzuli ziren rutulerara. Lehenagotik ez zen hizkuntza idatzia. Dagestanen lehen mailako hainbat eskolatan irakasten da rutulera.

 

In 1990 a Cyrillic-based alphabet was developed for Rutul; a literary version of the language has been emerging since then, and parts of the bible have been translated into Rutul. Before then the language was not written. Rutul is taught in a number of primary schools in Dagestan.

 

 

Alfabeto zirilikoa rutulerarentzat

Cyrilic alphabet for Rutul

 

 

Testu-lagina rutuleraz

Sample text in Rutul

 

Ezkontza ospakizun abestia – Свадебная обрядовая песня – marriage ceremony song. Мухадский диалект – Mukhad dialect.