Proventzera

PROVENÇAL, PROVENZAL, PROVENÇAL

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    -

Languist List:  oci-prv.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: provençal).

franco-provençal [FRA] hizk. Frantzia; baita Italia, Suitza ere.

mistralien alt provençal [PRV].

patois alt franco-provençal [FRA].

prouvençau alt provençal [PRV].

provençal [PRV] hizk. Frantzia; baita Italia eta Monaco ere.

provenzale alt provençal [PRV].

 

FRANTZIA

 

franco-provençal (patois) [FRA] Herrialde guztietako populazio osoa 77.000 edo gehiago hiztun. Saboia, Frantziaren hego-ekialdea, Italia eta Suitzaren mugeetatik gertu. Halaber mintzatua Italia eta Suitzan ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Oïl, Southeastern. Dialektoak: dauphinois, lyonnais, neucatelais, savoyard. Estrukturalki proventzera, frantsesa, piemonteera eta lombarderaren ezberdina (F. B. Agard). Elebitasuna frantsesez.

provençal (prouvençau, mistralien) ]PRV] 250.000 hiztun joriak, 800.000 nolabaiteko eagutzarekin (1990, P. Blanchet). Herrialde guztietako populazio osoa 354.500. Frantziaren hego-ekialdea, Proventza probintzia, hego Dofinerria, Nîmes eskualdea Languedocen. Halaber mintzatua Italia eta Monacon ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak: transalpin, niçard (niçois), maritime provençal (marseillais, toulonnais, varois), gavot (alpin, valeien, gapian, forcalquieren), rhodanien (nimois), gauphinois (dromois). Gaskoia, languedocera eta limounisera estrukturalki hizkuntza bereiziak dira (F. Agard). Proventzera eta languedocera  (okzitaniera) hizkuntza bereiziak dira (P. Blanchet, 1990). Proventzera aldaera ez dago unibertsalki onartua forma literarioaren estandar bezala. Armada eta eskolaren bidez, hiztun gehienak aktiboki elebidun bihurtu dira frantsesarekin. Frantses literarioa batzuetan oso zaila egiten zaie eskola gutxiko hiztunei. Eskualdeko frantsesak eragin handia jaso du proventzeratik. Hiztun gehienak 50 urtez gorakoak dira. Badago eskualdean hizkuntzarekiko harrotasuna eta hizkuntza literario bezala bere estatusa indartzen ari da. Eskaera handia eskolan irakats dadin eta proventzerazko liburuak eskatuz. Jarrerak oso onak dira eta ez dago adostasunik oc aldaeren artean zenbaterainokoa den bat bestearekiko ezberdintasunaz. Frédéric Mistral literaturako Nobel Sariak proventzeraz idatzi zuen. Bi ortografia erabiltzen dira: ron eta touloussee.

 

ITALIA

 

provençal (provenzale) [PRV] 100.000 hiztun (1990, P.Blanchet). Piemonteren goi haranak (Val Mairo, Val Varacho, Val d’Esturo, Entraigas, Limoun, Vinai, Pignerol, Sestriero, Calabrian Guardia Piemonese. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoa: transalpin. Piemontesen elebitasuna italierarekin. Adin guztietakoak. Erabilera oso zabaldua. Ikus sarrera nagusia Frantzian.

franco-provençal [FRA] 70.000 hiztun (1971eko errolda), barne eginik 700 faetar hiztunak (1995, Naomi Nagy). Italiaren ipar-mendebaldea, Aosta Harana. Komunitate txiki bat Faeto eta Celle S. Vito Foggia Probintzian Apulian, eta Guardia Piemontese Calabrian, Cosenza. Oso eskualde handia hartzen du. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Oïl, Southeastern. Dialektoak: valle d’aosta (patoé valdoten, valdotain, valdostano), faeto (faetar), celle san vito. Estrukturalki proventzera, frantsesa, piemonteera eta lombarderaren ezberdina (F. B. Agard). Elebitasuna piemonteerarekin. Ikus sarrera nagusia Frantzian.

 

MONACO

 

provençal [PRV] 4.500 hiztun, populazioaren % 15 (1988). Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoa: niçard (niçois). Hiztunak Niza eta Cannestik etortzen dira. Ikus sarrera nagusia Frantzian.

 

Hizkuntza / lengua: proventzera / provençal / provenzal / provençal.

Hiztunak / hablantes (2002): hiztun joriak 250.000 eta 800.000 nolabaiteko ezagutza dutenekin (Ethnologue).

Herrialdea / país: Proventza, Nizako konderria, Venaissingo konderria, Nîmes, Uzès.

 

 

HISTORIA. Okzitanieraren dialektoa, Hego Frantziako Proventzan  mintzatua. Bai esateko oc erabiltzen duten hizkuntzen multzokoa da.

XI. m.aren erdialdean proventzera hizkuntza erromantze nagusi bihurtu zen, poesian bereziki. Literatura proventzala XII. eta XIV. m.etan garatu zen eta  ortografia nahiko bateratua baliatu zuen. Ez zuen ezerk iragartzen frantsesaren geroagoko hegemonia.

1854an poeta talde batek Avignonen elkartea sortu zuten hizkuntza eta kultura proventzalak garatzeko asmoz, honela abertzaleen berpizkundearekin bat eginez. Hauen artean aurkitzen zen Frédéric Mistral, hizkuntz normalizazioaren bila hiztegi bat egin eta Mireio poema miretsia bezain handiaren autorea. XX. m.aren erdialdean literatur obra asko (nobela, antzerkia, olerkia) idatzi zen proventzeraz. 2.500 olerki baino gehiagok osatzen dute trobadoreen poesia, hau inguruko herrialdeetara ere (Italia, Katalunia) hedatu zelarik. Gaur minoritarioa da proventzeraren garapen kulturala eta geroz eta gutxiago transmititzen da familiaren bidez.

Hizkuntzalari gehienak  ez ditu proventzeran sartzen Piemonteren goi bailaretako hizkerak ipar-mendebaldeko Italian (Val Maira, Val Varacha, Val d’Estura, Entraigas, Limon, Vinai, Sestriere), baizik eta vivaroalpetar dialektoan inkluditzen ditu.

Literatura probentzalaren monu-menturik zaharrena endekasilaboz burututako poesia baten zatia da, 1000. eta 1.030. urteen tartekoa.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) 18 kontsonante ditu eta 5 bokal. Bere sistema kontsonantikoak frantsesenarekin ia erabat kointziditzen du. Ondoren -n duten bokalak sudurkaritu egiten dira. Bokalek hainbat diptongo eratzen dituzte, hala nola ai, ei, oi, au, éu, èu, óu, òu, ue, etab. Baita triptongo batzuk ere, hala nola iau, iai, ièi, iéu, ióu, iòu, uei. Bokal batek ondoren n edo m badu silaba bat bera osatuz, orduan sudurkaritu egiten da. B) -e edo -o amaitzen diren hitzetan, azentua azken aurreko silabak hartzen du. -a edo -u amaitzen diren hitzetan azken silabak. Arau honek halaber balio du -i amaitzen diren hitzentzat ere, aurreko silabak ez badu inolako azenturik. Kontsonantez amaitzen diren hitzetan, azentua azken silabak hartzen du.

Literatura provenzal modernoa Frédéric Mistral NobelSari laureatuak eta berak beste idazle batzuekin sortu zuen Félibrige elkarteak sustatu zuten. Proventzerazko idazle modernoen artean nabermendu dira Robert Lafont, Pierre Pessemesse, Claude Barsotti, Max-Philippe Delavouët, Philippe Gardy, Florian Vernet, Danielle Julien, Jòrgi Gròs eta beste asko.

Morfosintaxia. A)  Singularrean artikulua lou/la (-a/-ak), dóu/de la (-aren), au/à la (-ari),  de (-aren)... da. Pluralean li (-ak/-ek), di (-en), i (-ei), de (-en)... Hitza bokalez hasten bada, lou, dóu, au bihurtzen dira l’, de l’, à l’ eta li, di, i, de, berriz, lis, dis, is, d’: lis ome (gizonak), la ramo dis aubre (zuhaitzen hostoa), is astre (astroei),  d’acèu de rapino (harrapakin txoriak). s hau mantentzea proventzera zaharraren eragina da. B) Izenek badute generoa  (maskulinoak  -o eta femeninoak -e).

 

Artikulu mugagabea singular maskulinoan un da, femeninoan uno eta pluralean de. C) -o amaitzen diren hitzak normalean femeninoak dira; -e amaitzen direnak  maskulinoak; -cioun eta  -ta amaitzen direnak femeninoak; -aire eta      -adou amaituak maskulinoak; substantibo kolektiboak -rés, -arés, -eirés,      -un, -an amaitzen dira. Substantiboak aldaigaitzak dira beti. Femeninoak maskulinoari hurrengo  atzizkiak  erantsiz  eratzen dira: -o, -ello, -is, -ero,     -esso. D) 3 aditz-joko ditu: lehenengoak -a du infinitiboaeren amaieran;  bigarrenak -i  (forma batzuetan -iss atzizkia) eta hirugarrenak -i (atzizkirik gabe),   edota -re. Aditz laguntzaileak èstre eta avé dira. Infinitiboa maiz substantibo bezala erabili ohi da. E) Hona hemen proventzeraz lehenengo 10 zenbakiak: un/uno (1), dous/dos (2), tres (3), quatre (4), cinq (5), sièis (6), sèt (7), vue/vuech (8), nòu/nòuv (9), dès (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Dialecto del occitano,  hablado en Provenza, sur de Francia. Forma parte del grupo de lenguas que tienen en común el uso de oc para decir .

A mediados del s. XI el provenzal se había alzado como primera lengua romance, usada en poesía. La literatura provenzal se desarrolla entre los ss. XII y XIV y goza de una ortografía más o menos uniforme. Nada hacía suponer por entonces la posterior preponderancia del francés.

En 1854 un grupo de poetas de Aviñón crea una sociedad para el desarrollo de la lengua y la cultura, uniéndose así al renacimiento de los nacionalismos. Entre ellos está el poeta Frédéric Mistral, creador de un diccionario en busca de la normalización lingüística y de un poema tan admirado como extenso, Mireio.Hacia mediados del s. XX un buen número de obras literarias  (novela, teatro, poesía) han sido escritas en provenzal. Más de 2.500 poesías constituyen la poesía trovadoresca, que se extendió a países vecinos (Italia y Cataluña). El desrrollo cultural del provenzal es hoy minoritario y cada vez se transmite con menor intensidad en el seno familiar.

 

La mayoría de los lingüistas no incluye en el provenzal las hablas de los altos valles del Piamonte en el noroeste de Italia (Val Maira, Val Varacha, Val d'Estura, Entraigas, Limon, Vinai, Sestriere), sino las considera como parte del dialecto vivaroalpino.

 

El monumento más antiguo de la literatura provenzal es un fragmento de un poema en endecasílabos, fechado entre 1000 y 1030.

 

LENGUA. Principales características. 

Fonética. A) Posee 18 consonantes y 5 vocales. Su sistema consonántico coincide prácticamente con el del francés. Las vocales seguidas de -n se nasalizan. La o átona se pronuncia [u]. Las 5 vocales forman varios diptongos, como ai, ei, oi, au, éu, èu, óu, òu, ue, etc. También forman 3 triptongos, como iau, iai, ièi, iéu, ióu, iòu, uei. Una vocal seguida de n o m que forma parte de la misma sílaba, es nasalizada. B) En las palabras terminadas simplemente en e o en o, el acento cae en la penúltima sílaba. En las palabras terminadas en a o en u, el acento cae en la última sílaba. Esta regla vale para las terminadas en i si la sílaba precedente no  lleva ningún tipo de acento. En las palabras terminadas en consonante, el acento cae en la última sílaba.

La literatura provenzal moderna fue impulsada por el laureado Premio Nobel Frédéric Mistral y la asociación Félibrige que fundó con otros escritores. Entre los escritores modernos en provenzal se destacan Robert Lafont, Pierre Pessemesse, Claude Barsotti, Max-Philippe Delavouët, Philippe Gardy, Florian Vernet, Danielle Julien, Jòrgi Gròs y muchos otros.

 

Morfosintaxis. A) El artículo en singular es: lou/la (el/la), dóu/de la (del/de la), au/à la (al/a la),  de (del/de la)... En plural es: li (los/las), di (de los), i (a los/a las), de (de los/de las)... Cuando la palabra empieza con vocal, lou, dóu, au hacen l’, de l’, à l’ y li, di, i, de hacen lis, dis, is, d’: lis ome (los hombres), la ramo dis aubre (la hoja de los árboles), is astre (a los astros),  d’acèu de rapino (unos pájaros de presa). El mantenimiento de esta s es reminiscencia del provenzal antiguo. B) Los nombres distinguen género (masculino en -o, femenino en -e.

 El artículo indefinido en singular masculino es un, femenino uno y plural de. C) Los nombres terminados en -o son generalmente femeninos; los terminados en -e masculinos; los terminados en         -cioun  y   -ta  son  femeninos; los  terminados  en -aire y -adou son masculinos; los nombres colectivos  terminan  en -rés, -arés, -eirés, -un, -an. Los nombres son siempre invariables. Para la formación del femenino  se  le  agrega  al  masculino  -o, -ello, -is, -ero, -esso. D) Posee 3 conjugaciones: la primera con infinitivo en -a; la segunda en -i (con sufijo -iss en algunas formas) y la tercera en -i (sin sufijo), en o -re. Los verbos auxiliares son èstre y avé. El infinitivo se emplea a menudo como sustantivo.  E) Los 10 primeros números en provenzal son: un/uno (1), dous/dos (2), tres (3), quatre (4), cinq (5), sièis (6), sèt (7), vue/vuech (8), nòu/nòuv (9), dès (10).

 

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRAMMAIRE PROVENÇALE,  Aubanel,  Xavier de Fourvières, 18x11,5. 222 or., Avignon, 1966.

LE PROVENÇAL de poche, Assimil évasion, Un guide de conversation original et facile, les mots clés, les expressions courantes, les coutumes locales, un lexique de plus de 2.000 mots, Virginie Bigonnet & Simon Calamel avec la collaboration de Philippe Blanchet, 14,5x10,5, 168., France, 2004.

 

OKZITANIAR ALFABETOA

OCCITAN ALPHABET

 

 

Okzitaniar alfabetoa / Occitan alphabet

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

L l

M m

a

be

ce

de

e

èfa

ge

acha

i

gi

èla

èma

N n

O o

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

V v

X x

Z z

 

èna

o

pe

cu

èrra

èssa

te

u

ve

icsa

izèda

 

 

Okzitanieraren ahoskera (languedoc dialektoa)

Pronunciation of Occitan (Languedoc dialect)

 

 

Testu lagina – Proventzera dialektoa – Ortografia tradizionala

Sample text - Provençal dialect - Traditional orthography

 

Totei leis umans nàisson libres. Son egaus per la dignitat e lei drechs. An totei una reson e una consciència. Se dèvon tenir freirenaus leis uns 'mé leis autres.

 

Testu lagina – Proventzera dialektoa – Mistralen ortografia

Sample text - Provençal dialect - Mistral's orthography

 

Tóuti lis uman naisson libre. Soun egau pèr la digneta e li dre. An tóuti uno resoun e uno counsciènci. Se dèvon teni freirenau lis un 'mé lis autre.

 

Testu lagina – Languedoc dialektoa

Sample text - Languedoc dialect

 

Totas las personas nàisson liuras e parièras en dignitat e en dreches. Son cargadas de rason e de consciéncia e mai lor se cal comportar entre elas amb un eime de frairetat.

 

Testu lagina – Auverniako dialektoa

Sample text - Auvergne dialect

 

Tas las prossonas neisson lieuras moé pariras par dignessa mai dret. Son charjadas de rason moé de consciença mai lhur fau argir entremei lha 'bei n'eime de freiressa.

 

Testu lagina – Nizako dialektoa (niçard), ortografia klasikoa

Sample text - Nice dialect (Niçard), Classical orthography

 

Toti li personas naisson liuri e egali en dignitat e en drech. Son dotadi de rason e de consciéncia e li cau agir entre eli emb un esperit de frairesa.

 

Testu lagina – Nizako dialektoa (nissart/niçart), mistraliar ortografia

Sample text - Nice dialect (Nissart/Niçart), Mistralian orthography

 

Touti li persouna naisson libri e egali en dignità e en drech. Soun doutadi de rasoun e de counsciència e li cau agì entre eli em' un esperit de frairessa.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)