Ossetiera

OSSETIAN, OSÉTICO, OSSÈTE

 

Lenguage family: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Northeastern.

Lenguage codes:

ISO 639-1  os

ISO 639-2  oss

ISO 639-3  oss

Glottolog: osse1243.

Linguasphere:  58-ABB-a

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ирон ӕвзаг / дигорон ӕвзаг):

osetin [OSE] hizk. Georgia; baita Alemania, Azerbaijan, Errusia (Asia), Hungaria, Kazakhstan,  Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan ere.

ossete alt osetin [OSE].

ossetian alt osetin [OSE].

GEORGIA

 

osetin (ossete) [OSE] 164.000 hiztun (1993, Johnstone); herrialde guztietako populazio osoa 593.000; halaber mintzatua Alemania, Azerbaijan, Errusia (Asia), Hungaria, Kazakhstan,  Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistanen ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Northeastern. Dialektoak: digor, tagaur, kurtat, allagir, tual, iron. Idazkera zirilikoa.

 

TURKIA (Asia)

 

osetin (ossete) [OSE] Informatzen da digor dialektoa badela Bitlis-en eta mendebaldeko beste hainbat hiri txikitan; iron dialektoa  Sarikamis eta Erzerumeko hiri eta herrietan; halaber Mugla, Kars eta Antalyan ere. Baliteke Sirian ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Northeastern. Dialektoak: digor, tagaur, kurtat, allagir, tual, iron. Ikus sarrera nagusia Georgian.

 

Hizkuntza / lengua: ossetiera / ossetian / osético / ossète.

Hiztunak / hablantes (2002): 500.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Ipar Osetia (370.000), Hego Osetia (130.000).

 

 

HISTORIA. Iraniar familiako indoeuropar hizkuntza, ekialdeko adarra, Kaukasoko mendietan zabaldua, bere familiako beste hizkuntzetatik oso urrun dagoen lurraldea, Ossetian mintzatzen dena. Ossetieraren hizkuntz hedadura politikoki banatua dago Errusia, Ipar Osetia eta Georgia edo Hego Ossetia deituaren artean. Izenak jatorri georgiarra du eta “ura” edo “erreka” esan nahi du. Ossetiarrak, Ossetiakoak, beren buruari iron deitzen diote, iragan nabarmena dutelarik.

Ossetiera kontsideratzen da esziten zibilizazio zaharrak erabilitakoaren ondorengoa dela, honen presentziak K.a. VIII m.az gero testigantza baduena. Herri hau erdinomada bizi zen  gaurko Errusiaren hegoaldean eta Asia Zentralean. Tribuetako bat, alanoak, Kaukasoren iparraldean jarri ziren non etnia autoktono zaharrenekin nahastu ziren.Georgiari dagokion  aldean, digorrera deitzen den aldaera bat mintzatzen dute.

XIX m.aren hondarretik garatzen da erabilpen literarioa.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Zazpi bokal ditu: и /i/, ы /ɨ/, у /u/, е /e/, æ /ə/, о /o/, а /a/. B) Azentua hitzaren lehenengo edota bigarren silabak hartzen du.

MorfosintaxiaA) Artikuluaren funtzioa maiz azentuaren lekuak seinalatzen du: bigarren silaban azentuatuek azentua lehenengo silabara desplazatzen dute mugatuak direla adierazteko. Mugagabeak badira bere lekuan mantentzen dute. B) Izenek ez dute generorik, baina bereizten dute numeroa (pluralak -tö atzizkiarekin seinalatzen dira) eta 9 kasutan deklinatzen dira. C) Substantibo askorentzat ez dago bereizketarik adjektibo edo izenen artean. Bestela esanik: distira eta distiratsua hitz berarekin adierazten dituzte. D) Aditz sistema pertsieraren antzekoa da: erro bat orainaldirako eta beste bat, aurrekoaren eratorria, iraganerako. E) Zenbaketarako  sistema hamartarra erabiltzen du, baina baita hogeitarra ere, nahiz gutxiago. Hona hemen ossetieraz lehenengo 10 zenbakiak: iu (1), dyuö (2), örtö (3), tsyppar (4), fondz (5), ökhöz (6), avd (7), ast (8), farast (9), dös (10).

Idazkera. Alfabeto zirilikoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia irania, rama oriental, extendida por las montañas de Cáucaso, territorio muy alejado del resto de lenguas de su familia, que se habla en Osetia. Osetia es un dominio lingüístico  dividido políticamente  entre Rusia, la llamada Osetia del Norte y Georgia, la llamada Osetia del sur. El nombre tiene origen georgiano y significa “agua” o “río”. Los oséticos, habitantes de Osetia, se llaman a sí mismos Iron, que atestigua un pasado evidente.

 

Se considera al osético la lengua heredera de la utilizada por la antigua civilización de los escitas, cuya presencia queda atestiguada desde el s. VIII a.C. Este pueblo vivía en estado seminómada en el sur de la actual Rusia y Asia Central. Una de sus tribus, los alanos, se estableció en el norte del Cáucaso donde se mezcló con las etnias autóctonas más antiguas. En la parte que corresponde a Georgia, se habla una variedad llamada el digor.

 

Desde finales del s. XIX se desarrolla el uso literario.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 7 vocales: и /i/, ы /ɨ/, у /u/, е /e/, æ /ə/, о /o/, а /a/. B) El acento recae en la primera o segunda sílaba de las palabras.

 

Morfosintaxis. A) La función del artículo viene marcada muchas veces por el lugar del acento: los nombres acentuados en el segunda sílaba desplazan el acento a la primera para indicar que son definidos. Si son indefinidos lo conservan en su lugar. B) Los nombres no tienen género, pero sí distinguen el número (los plurales se señalan con el sufijo -tö) y se declinan mediante el uso de 9 casos.  C) Para muchos sustantivos no existe distinción  entre su condición  de adjetivos o de nombres. Dicho de otra manera: brillo y brillante utilizan la misma palabra. D) El sistema verbal recuerda al persa: un radical para el presente y otro, derivado del primero, para el pasado. E) Utiliza el sistema decimal para la numeración, pero también aunque en menos medida, el vigesimal. Los 10 primeros números en osético son: iu (1), dyuö (2), örtö (3), tsyppar (4), fondz (5), ökhöz (6), avd (7), ast (8), farast (9), dös (10).

 

Escritura. Alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS OSSÈTE, L’Harmattan, Lora Arys-Djanaïéva, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 288 or., Paris, 2004

 

Parlons ossete liburuaren sinopsia:

 

L'ossète est une langue iranienne parlée au Caucase central par presque un demi-million de locuteurs. Il jouit d’un statut officiel en République d’Ossétie du Nord – Alanie (membre autonome de la Fédération de Russie) et en République d’Ossétie du Sud (indépendante de fait depuis 1990). Il est étudié, avec un intérêt coissant, dans beaucoup d’universités étrangères.

Cet intérêt s’explique par l’histoire et les caractéristiques de la langue. L'ossète est le dernier vestige vivant d'une branche de l'iranien qui, dans l'Antiquité, regroupait les langues parlées par de grands peuples nomades des steppes d'Europe orientale: les Scythes, puis les Sauromates / Sarmates et les Alains. L’ossète prolonge plus particulièrement l’alain. De ce fait, il y a une valeur de témoignage irremplaçable, d’autant que le relatif isolement, durant des siècles, des Ossètes a permis la conservation dans leur langue et leur culture d'archaïsmes extrêmement précieux pour l'étude de l'ancien monde nomade iranophone.

Mais l’ossète n’est pas qu’une curiosité philologique: c’est une langue bien vivante et savoureuse, à la grammaire rigoureuse et riche, dont ce livre propose la découverte au lecteur.

 

OSSETIERA ALFABETOAK

 OSSETIAN ALPHABETS

 

 

XVIII. m.an zehar ossetiera arabiar idazkeraz idazten zen. Geroago, 1844an, alfabeto zirilikoarekin ossetiera idazteko metodo bat garatu zuen Sjoegrenek. 1983 eta 1937 urteen artean latindar alfabetoaren bertsio bat abian zegoen ossetiera idazteko eta 1938tik aurrera alfabeto zirilikoa erabili da, nahiz eta 1938tik 50eko hamarkadara arte, georgiar alfabetoaren  bertsio bat erabili zen Hego Ossetian ossetieraz idazteko.

 

Ossetian was first written during the 18th century with a version of the Arabic script. Then in 1844, a method of writing Ossetian with the Cyrillic alphabet was developed by Sjoegren. Between 1923 and 1937 a version of the Latin alphabet was used to write the language, and since 1938 the Cyrillic alphabet has been used, though from 1938 to the 1950s, a version of the Georgian alphabet was used to write Ossetian in South Ossetia.

 

 

Ossetierarentzako latindar alfabetoa

Latin alphabet for Ossetian (1923-1937)

 

Ossetierarentzako alfabeto zirilikoa

Cyrillic alphabet for Ossetian (1938-present)

 

 

Testu-lagina ossetieraz / Ossetian sample text

 

Адӕймӕгтӕ се 'ппӕт дӕр райгуырынц сӕрибарӕй ӕмӕ ӕмхуызонӕй сӕ барты. Уыдон ӕххӕст сты зонд ӕмӕ намысӕй, ӕмӕ кӕрӕдзийӕн хъуамӕ уой ӕфсымӕрты хуызӕн.

 

Letraldaera / Transliteration

 

Adäjmägtä se 'ppät där rajguyrync säribaräj ämä ämxuy zonäj sä barty. Uydon äxxäst sty zond ämä namysäj, ämä kärädzijän quamä uoj äfsymärty xuyzän.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)