Nepalera

NEPALI, NEPALÍ, NÉPALI

 

Lenguage family: Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northern Group, Eastern Pahari, Nepali.

Lenguage codes:

ISO 639-1    ne

ISO 639-2    nep

ISO 639-3    nep – inclusive code

                      Individual code:

                     npi – Nepali

Glottolog: nepa1252.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: नेपाली भाषा Nepālī bhāṣā
खस कुरा Khas kurā):

eastern pahari alt nepali [NEP].

gorkhali alt nepali [NEP].

gorkhali dial nepali [NEP].

gurkhali alt nepali [NEP].

khaskura alt nepali [NEP].

nepalese alt nepali [NEP].

nepali [NEP] hizk. Nepal; baita Bhutan, Brunei eta India ere.

nepali dial nepali [NEP].

parbatiya alt nepali [NEP].

 

BHUTAN

 

nepali (nepalese, gorkhali, gurkhali, khaskura, parbatiya, eastern pahari) [NEP] 156.000 hiztun  (1993, Van Driem). Bhutanen luzera osoan inguruko mendiak, bereziki hego-zentralean.  Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northern zone, Eastern Pahari, Nepali. Herriari ‘paharia’ deritza; baliteke hegoaldeko gehiengoaren hizkuntza izatea; asko bhutandarrak dira. Ikus sarrera nagusia Nepalen.

 

INDIA

 

nepali (nepalese, gorkhali, gurkhali, khaskura, parbatiya, eastern pahari) [NEP] 6.000.000 hiztun (1984, Far Eastern Economic Rewiew). Mendebaldeko Bengal, Darjeeling eskualdea; Assam; Arunachal Pradesh; Bihar; Haryana; Himachal Pradesh; Uttar Pradesh. Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northern zone, Eastern Pahari, Nepali. Dialektoak: gorkhali, palpa, nepali. Herriari ‘paharia’ deritza. Ikus sarrera nagusia Nepalen.

 

NEPAL

 

nepali (nepalese, gorkhali, gurkhali, khaskura, parbatiya, eastern pahari) [NEP] 9.900.000 hiztun (1993, Johnstone), populazioaren % 53,3; herrialde guztietako populazio osoa 16.056.000. Ekialdeko eremua eta ondoko eskualde hego zentrala. Halaber mintzatua Bhutan, Brunei eta Indian ere. Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northern zone, Eastern Pahari, Nepali. Dialektoak: baitadi, bajhangi, bajurali (bajura), doteli, soradi, acchami, jumeli (jumla, singja, sijali), darjula. Dialektoen zerrenda izan daiteke  estandar nepaleraren nahikoa ezberdina; 4 kasta: brhamin (gorenak edo apaiz-klasea), chetry (gudariak), vaishya (merkatari-nekazariak) eta  shudra (ukiezinak edo apalenak); herriari ‘paharia’ deritza; hizkuntza nazionala.

 

Hizkuntza / lengua: nepalera / nepali / nepalí / népali.

Hiztunak / hablantes (2001): 14.010.000 (Rafael del Moral). 

Herrialdea / país: Nepal (11.320.000), India (2.460.000), Bhutan (230.000).

 

 

HISTORIA. Indo-ariar familiako indoeuropar hizkuntza, Nepalekoa eta Indiako hainbat lurraldetakoa, non deitzen zaion pahariera, literalki “mendietako hizkuntza” esan nahi duena. Askorentzat hindieraren dialekto edo aldaera bat da. Halaber ezagutzen da gorkaliera bezala ere. Dirudienez nepalerak  hizkuntza prakritoren baten substratua du, suarasenierarena, duela pare bat mila urte Himalaiako mendietako tribu baten hizkuntzarena. XVIII eta XIX m.etan izan ziren hizkuntza literario ofizial bat sortzeko ahaleginak eta indiar literatura tradizionalaren ildoa jarraitzen dute. Hizkuntza literario modernoa Katmandu hirikoan oinarritzen da.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Kontsonante herskariek (8) eta frikariek (3) beren hasperenduak dituzte.Baditu halaber 5 kontsonante tipo sudurkariak. B) Bokal labur eta luzeak ditu. C) Oro har apenas duen  ezaugarri oso nabarmenik hindieratik bereizteko aldakuntza fonetiko batzuk izan ezik edota lexiko propioa edukitzea.

 

 

Morfosintaxia. A) Ez du artikulurik. B) Ondoko tibetar hizkuntzen eragin bezala, izenordain pertsonal ugari ditu. Bigarren eta hirugarren pertsonentzat 3 gradu garatu ditu errespeto edo kortesiako bere formuletan. C) Izenei buruz, 2 genero bereizten ditu, maskulinoa eta femeninoa, gizatiarra eta ez gizatiarra bereizi ahal izateko. D) Numeroan bi era bereizten ditu: plurala egiteko singularrari –haru eranstzen zaio. E) Hiru kasu ditu:  genitiboa,  akusatibo-datiboa eta instrumentala, nahiz eta beste batzuek ager daitezkeen. F) Denbora batzuetan aditzen ukatzeko era espezifikoa erabiltzen dute horrela jokaera negatibo paraleloa sortuz. G) Ondoko tibetar hizkuntzetatik, navarieratik adibidez,  mailegu gutxi hartu ditu. Asko ugariagoak dira arabiar jatorrikoak urdueraren bidez sartuak. H) Hona hemen nepaleraz lehenengo 10 zenbakiak: ek (1), dui (2), tin (3), char (4), pañch (5), chha (6), sat (7), ath (8), nau (9) das (10).

Idazkera. Devanagari alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia indo-aria propia de Nepal y algunas regiones indias, donde es llamada paharí, que literalmente significa “lengua de las montañas”. Para muchos se trata de un dialecto o variedad del hindi. También es conocida como gorkalí. El nepalí parece tener un sustrato  de una lengua prácrita, el suarasení, que era lengua de una tribu de las montañas del Himalaya hace un par de milenios. Los primeros intentos hacia una lengua literaria oficial nacen en los ss. XVIII y XIX y siguen la línea de la literatura tradicional india. La lengua literaria moderna se basa en el uso de la de la ciudad de Katmandú.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las consonantes oclusivas (8) y las fricativas (3) tienen sus correspondientes aspiradas. Utiliza también 5 tipos de consonantes nasales. B) Distingue entre vocales largas y breves. C) En conjunto apenas presenta características  muy marcadas que lo distingan del hindi salvo algunas modificaciones fonéticas o la utilización de un léxico propio.

Morfosintaxis. A) No utiliza artículos. B) Como influencia de sus lenguas  vecinas tibetanas, dispone de una gran  variedad de pronombres personales. Para la segunda y la tercera  persona ha desarrollado 3 grados en sus fórmulas de respeto o cortesía. C) En cuanto a los nombres, distingue 2 géneros, masculino y femenino usados con intención de distinguir lo humano de lo no humano. D) En el número diferencia 2 formas: el plural añade -haru al singular. E) Posee 3 casos: genitivo, acusativo-dativo e instrumental, aunque pueden aparecer otros. F) Los verbos utilizan una forma específica de negación en algunos tiempos, creando así una conjugación negativa paralela.G) Pocos son los préstamos que toma de las lenguas tibetanas vecinas, como el navarí. Mucho más frecuentes son las palabras de origen árabe llegadas a través del urdú. H) Los 10 primeros números en nepalí son: ek (1), dui (2), tin (3), char (4), pañch (5), chha (6), sat (7), ath (8), nau (9) das (10).

Escritura.  Alfabeto devanagari.

 

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

LEARN NEPALI IN A MONTH, Foreing Language Series, Readwell Publications, Concise, Precise, Simplified, Govindarajulu (B.A., D.B.M.),  17,5x12, 200 or., New Delhi, (?).

ENGLISH-NEPALI, Connect! Series, The traveller’s handy phrase book,14x9,5, 158 or.,  New Delhi, 2007.

MANUEL DE NÉPALI, Volume I, Langues Inalco, L’Asiatèque, Marie-Christine Cabaud, 24x16, 212 or., Paris, 1995.

NEPALI PHRASEBOOK, A pilgrims key to nepali, Pilgrims book house, 13x10, 193 or., New Delhi, (?).

TEACH YOURSELF NEPALI, D.K. Jha for Mahaveer Publishers, 18x12, 266 or., New Delhi, (?).

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

A COMPARATIVE AND ETYMOLOGICAL DICTIONARY OF NEPALI LANGUAGE,  by R L Turner M.C., M.A., Compiled by D R Turner M.A., Odarsh Books, 28x22, 935 or., New Delhi, 2007.

ENGLISH - NEPALI / NEPALI - ENGLISH, Students’ companion dictionary, Harishchandra Lal Singh, 21,5x14, 326+67+204 or., Kathmandú, 2004.

JWAJALAPA, English-nepal Bahasa-nepali phrasebook, by Kamal Ratna Tuladhar, edited by Om Charan Amatya, Lijala & Tisa, 13x10,5, 147 or., Kathmandu, 2009.

JWAJALAPA, English-nepal Bahasa-nepali phrasebook, by Kamal Ratna Tuladhar, edited by Om Charan Amatya, Lijala & Tisa, 13x10,5, 152 or., Kathmandu, 20012.

NEPALI-THAMI-ENGLISH DICTIONARY, By Mark Turin with Bir Bahadur Thami, 17,5x11, 120 or., 2004.

 

DEVANĀGARĪ ALFABETOA

DEVANĀGARĪ ALPHABET

 

 

Beste ikur batzuk / Other symbols

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Aldaeradun letrak / Variant letters

 

 

Letra batzuek bi forma dituzte: klasikoa, iparraldekoa edo kalikata (Kalkuta) forma, ipar Indian erabilia; modernoa, hegoaldekoa edo mumbai (Bombay), berriz, hego Idian baliatzen  da eta erabilera estandarra lortu du.

 

 

Some letters are two forms: the Classical, Northern or Kalikata (Calcutta) form is used in the north of India; while the Modern, Southern or Mumbai (Bombay) form is used in the south India and has become the standard form.

 

 

 

Konjuntzio-kontsonanteen sail bat

A selection of conjunct consonants

 

 

Badira mila bat konjuntzio-kontsonante, zeinetatik gehienak bi edo hiru kontsonante konbinatzen dituen. Halaber daude lau kontsonantedun konjuntzio batzuk eta gutxienez txit ezaguna den bost kontsonanteko bat.

 

 

There are about a thousand conjunct consonants, most of which combine two or three consonants. There are also some with four-consonant conjuncts and at least one well-known conjunct with five consonants.

 

 

 

Devanāgarī alphabet for Nepali

Vowels and vowel diacritics

 

 

Nepalera lehen aldiz K.o. XII. m.an hasi ziren erabiltzen. Devanāgarī alfabetoan idazten zuten, brahmi idazkeraren aldaera bezala garatua K.o. XI. m.an.

 

 

 

Nepali first started to be used in writing during the 12th century AD. It is written with the Devanāgarī alphabet, which developed from the Brahmi script in the 11th century AD.

 

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

Testu-lagina nepaleraz / Sample text in Nepali

 

 

Letraldaera / Transliteration

Sabai vyaktiharū janmajāt svatantra hun tī sabaikō samān adhikār ra mahatva cha. Nijaharūmā vicāraśakti ra sadvicār bhaēkōlē nijaharūlē āpastmā bhrātr̥tvakō bhāvanābāṭ vyavahār garanu parcha.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)