Mundarera

MUNDARI, MUNDARÍ, MUNDA

 

Language family: Austro-Asiatic, Munda, North Munda, Khervari, Mundari.

Language codes:

ISO  639-1    none

ISO  639-2     -

ISO  639-3     unr – inclusive code:

                        Individual code:

                                 unx  - “Munda” (Killi; duplicate code)

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa:)

colh alt mundari [MUW].

horo alt mundari [MUW].

horo alt mundari [MUW].

mandari alt mundari [MUW].

mondari alt mundari [MUW].

munari alt mundari [MUW].

munda alt mundari [MUW].

mundari [MUW] hizk. India; baita Bangladesh eta Nepal ere.

mundari alt mondari dial bari [BFA].

 

INDIA

 

mundari (mandari, munari, munda, mondari, horo, cokl) [MUW] 2.069.000 hiztun (1997, IMA), barne eginez 1.022.000 mundari, 519.000 munda, 528.000 bhumij. Herrialde guztietako populazio osoa 2.075.000 edo gehiago. Assam; Bihar, bereziki Ranchi Distrituko hego eta mendebaldeko parteak; Himachal Pradesh, Madhya Pradesh, Orissa, Tripura,   Bengal Mendebaldea, Andaman eta Nicobar Uharteak. Halaber mintzatzen da Bangladesh eta Nepalen. Austro-Asiatic, Munda, North Munda, Khervari, Mundari. Dialektoak: hasada’, latar, naguri, kera’, bhumij (sadar bhumij, bhumij munda, bhumij thar). Ho eta santaliarekin erlazionatua, baina hizkuntza bereizia; % 75eko ulergarritasuna hoarekin; % 70-80ko antzekotasun lexikala bhumijarekin; bhumij literatura eta Bhumij Elkartea; Indiako tribu babestu bat.

 

NEPAL

 

mundari (munda, mandari, mondari, munari, horo) [MUW] 5.700 hiztun (1993, Johnstone). Austro-Asiatic, Munda, North Munda, Khervari, Mundari. Dialektoak: hasada, latar, naguri, kera. Ikus sarrera nagusia Indian.

 

Hizkuntza / lengua: mundarera / mundari / mundarí / munda.

Hiztunak / hablantes (2002): 1.020.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: India (Bihar eta Orissa).

 

 

HISTORIA. Munda familiako hizkuntza afro-asiarra, santalieraren oso kidea. Bere hiztunek horo-kaji deitzen diote. Mundari izen hindia da. Batzuetan ho hizkuntzari lotua izendatzen da, zeinarekin kdetasun handiak baititu.

Jatorriz Bihar eta Orissa indiar estatuen arteko goi-lautadan ezarria, Asiako hizkuntza zaharrenetakotzat jotzen da. Berarekiko aipamenak agertzen dira sanskritoz idatzitako testu klasikoetan, nahiz eta eztabaida dagoen munda familiako hizkuntzaren bati buruzkoak diren.

1930 eta 1940ko hamarkadetan Mundariar Entziklopedia elaboratu zen 30 liburukitan, herriaz eta bere kulturaz benetako altxorra, latindar alfabetoan erredaktatua, kristau misiolariek nahiago dutena.

Gaur egunkari eta hainbat publikaziotan erabiltzen da.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) 6 bokal ditu: a, ā, e, i, o, u eta 2 erdibokal: y eta w. Bokal bakoitza luzea nahiz laburra izan daiteke. B) Kontsonante herskari ugarikoa, hauek aldi berean, gehienak, hasperenduak izan daitezke eta halaber da kontsonante sudurkari ugarikoa, baina igurzkari gutxikoa. Bokal batzuen berezitasuna da oihartzun baten bidez ahoskatzea. C) Azentua beti hitzaren lehen silabak hartzen du.

MorfosintaxiaA) Izen bizidunek 3 numero bereizten ditu (singular, dual eta plurala), bisigabeek singularra dute bakarrik. B) Bere kasu-sistema oso berezia da: kasu batek seinalatzen ditu nominatiboa, akusatiboa eta datiboa; beste funtzioak, berriz, preposizioen bidez markatzen dira. C) Izenordainen serieak  (singular, dual eta plurala) 3 forma bereizten dituzte 3. pertsonarentzat: bat erreala eta bestea izen ez pertsonalak ordezkatzeko. D) Adjektiboak aldakaitzak dira. E) Aditzak aldakaitza den erroari atzizkiak erantsiz osatzen dira: lehenengoa bozarena, gero modua, denbora eta azkenean izenordain subjektua. F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Osagarria + Aditza da. G) Dialektoen aldaerak ez dira oso garrantzizkoak. H) Hona hemen mundareraz lehenengo 10 zenbakiak: mid’ (1), barya (2), apia (3), upunia (4), môrea (5), turwia (6), ea (7), irylia (8), ârea (9), gelea (10).

Idazkera. Tradizio idatzi eskasa du. Gaur inguruko alfabetoak erabiltzen ditu: devanagari, oriya edo bengalia.

 

 

HISTORIA. Lengua afro-asiática de la familia munda muy emparentada con el santalí. Sus hablantes la llaman horo-kaji. Mundarí es denominación hindi. A veces se nombra unida a la lengua  ho con la que tiene grandes afinidades.

Establecida originariamente en la altiplanicie situada  entre los estados indios de Bihar y Orissa está considerada como una de las lenguas más antiguas de Asia. Se encuentran referencias a ella en textos clásicos escritos en sánscrito, aunque se discute si realmente se refieren o no a alguna de las lenguas munda.

 

En las décadas de 1930 y 1940 fue elaborada la Enciclopedia Mundarica en 30 volúmenes, un verdadero almacén de datos sobre el pueblo y su cultura, redactada en alfabeto latino, que es el que prefieren los  misioneros cristianos.

 

Se utiliza actualmente en la prensa periódica y en algunas publicaciones.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 6 vocales: a,ā, e, i, o, u y 2 semivocales: y y w. Cada vocal puede ser larga o corta. B) Es rica en consonantes oclusivas que a su vez pueden ser, mayoritariamente, aspiradas, y también en consonantes nasales, pero pobre en fricativas. Algunas vocales tienen la particularidad de pronunciarse con un breve eco. C) El acento recae en la primera sílaba de la palabra.

 

Morfosintaxis. A) Los nombre animados distinguen tres números (singular, dual y plural, los no animados solo tienen singular. B) Su sistema de casos  es muy particular: un caso señala el nominativo, el acusativo y el dativo, mientras las demás funciones se marcan mediante preposiciones. C) Las series de pronombres  (singular, dual y plural) distinguen 3 formas para la tercera persona: una real y otra para sustituir a los nombres no personales. D) Los adjetivos permanecen invariables. E) Los verbos se forman mediante la adición de sufijos  que se añaden a la raíz (que no varía): primero el de voz, después el de modo, el tiempo y al final el pronombre sujeto. F) El orden habitual de la oración es Sujeto + Complemento + Verbo. G) Las variedades dialectales no alcanzan un alto grado de diferenciación. H)  Los 10 primeros números en mundarí son: mid’ (1), barya (2), apia (3), upunia (4), môrea (5), turwia (6), ea (7), irylia (8), ârea (9), gelea (10).

 

Escritura. Escasa tradición escrita. Hoy usa algunos de los alfabetos vecinos: devanagari, oriya o bengalí.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

TEACH YOURSELF MUNDARI, Horo Sênra Samaiti, C.A. Hans, Jojohatu House, 18x12, 136 or., Bihar, (?).

 

MUNDARERA ALFABETOAK

MUNDARI ALPHABETS

 

Bokalak eta bokalen ikur diakritikoak / Vowels and vowel diacritics

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Numeralak / Numerals