Moreera

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Western, Northwest.  

Language codes:

        ISO  639-1  -   

        ISO  639-2  mos   

        ISO  639-3  mos   

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: mòoré):

mole alt mòoré [MHM].

mòoré [MHM] hizk. Burkina Faso; baita Benin, Boli Kosta, Ghana,  Mali, Togo ere.

moose alt mòoré [MHM].

more alt itene [ITE].

more alt mòoré [MHM].

moshi alt mòoré [MHM].

mossi alt mòoré [MHM].

 

BURKINA FASO

 

mòoré (moose, more, mole, mossi, moshi) [MHM] 5.000.000 hiztun (1998), populazioaren % 53 (1998), barne eginik Yanako 15.700 (1991);  herrialde guztietako populazio osoa 5.050.000 edo gehiago.  Ouagadougou Zentral eskualdea eta herrialde osoan zehar; orobat mintzatua Benin, Boli Kosta, Ghana, Mali eta Togon. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Western, Northwest. Dialektoak: saremdé, taolendé, yaadré, ouapadoupou, yaande, zaore (joore), yana (yanga, jaan). Yana % 90 ulergarria ouagadougou mòoréerarekin, %75 edo % 80 joorerarekin; eskualdetik kanpora bidaiatu dutenek julera dute 2. hizkuntza; adin guztietakoak; Burkina Fason afrikar hizkuntza nagusia; herriaren izena ‘moose’ da  eta ‘mòoré’ hizkuntzarena; hiztegia, gramatika, postposizioak, genitiboak, artikuluak, adjektiboak, numeralak izen nagusiaren ondoren; galdera hitza amaieran, hitz ordenak bereizten ditu subjektuak eta objektuak; CV, CVC, CVV, CCV; tonala, SOV.

 

MALI

 

mòoré (more, mole, mossi, moshi) [MHM] 17.000 hiztun (1980). Herri batzuk Dogon eskualdean Burkina Fasoren frontera ondoan eta beste hainbat lekutan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Western, Northwest. Hiztun hauek  Burkina Fasotik etorri ziren garai kolonialean. Ikus sarrera nagusia Burkina Fason.

 

TOGO

 

mòoré (moose, mossi, more, mole, moshi) [MHM] 19.700 hiztun (1991), barne eginik Mooreko 7.155, yanga dialektoko 7.908 (1981eko errolda). Togoren ipar-mendebaldeko muturrean herri batzuk Burkina Fasoren frontera ondoan, Senkanssé, Timbou, Tabi. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Western, Northwest. Dialektoa: yanga (yana, yan, yam, yaan, jaan, timbou). Togoko yanga dialektoa erabat ulergarria moore zentralarekin; elebakar asko; askok frantsesa dute 2. hizkuntza; belaunaldi gazteko askok frantsesa irakurri ahal dute. Ikus sarrera nagusia Burkina Fason.

 

Hizkuntza / lengua: mooreera / mòoré / moré / mooré.

Hiztunak / hablantes (2001): 8.810.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Burkina Faso (5.810.000); Ipar Ghana (2.990.000); Togo (13.000); Mali (40.000); Niger (30.000), Bolikosta.

 

 

HISTORIA. Mooreera edo mosiera hizkuntza familia voltatarreko    edo gur familiako nigero-kongoarra da, mosi etniaren hizkuntza propioa, Burkina Fasoko (lehenago Volta Garaia)  garrantzizkoena. Gurmeratik hurbil dago. Familia berekoak dira senufera eta gurunsiera.

Etniaren izena moose da eta hizkuntzarena mòoré.

Txad lakutik X. m.an iritsitako konkistatzaileek sortutako Ugandugu eta Yatenga erreinuko hizkuntza  mooreera izan zen. Gaur voltatar hizkuntzetan nagusia da eta bakarra milioika hiztun dituena.

 

LENGUA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Aberatsa da hots sudurkarietan eta bokal luzeak eta laburrak bereizten ditu. B) Badu tono-sistema (baxua, garaia, beherunzkoa-gornzkoa), baina ez oso markatua.

Morfosintaxia. A) Izenak 6 izen-motatan sailkatzen dira. Hizkuntza bantuetan ez bezala, bakoitza atzizkiak bereizten du eta ez aurrizkiak.  Sailkapenak hainbat arau ba ditu ere, salbuespenak ugari dira. B) Ba du numeroa. C) Hiru kasu ditu: nominatiboa, genitiboa eta lokatiboa. D) Aditzaren erroari atzizkiak nahiz aurrizkiak eransten zaizkio denborak adierazteko. Ez du pertsona markatzen, hau beti subjektu izenordainak iradokia baitator. E) Perpausaren ohiko ordena hurrengoa da: Subjektua + Osagarriak + Aditza. F) Hona hemen mooreeraz lehenengo 10 zenbakiak: (1), (2), (3), náasee (4), (5), ióbee (6), iópóe (7), níí (8), (9), píigá (10).

Idazkera. Bere idatzi apurretan, latindar alfabetoa gehi zeinu berezi batzuk erabiltzen ditu.

 

 

HISTORIA. Moré o mosi es lengua nígero-congolesa  de la familia voltaicao gur propias de la etnia mosi, la más importante de Burkina Faso (antiguo Alto Volta). Muy cercana al gurma. A la misma familia pertenecen el senufo y el gurunsí. Moose es el nombre de la etnia y mòoré el de la lengua.

El nombre de la etnia es moose y mòoré el de la lengua.

El moré fue la lengua del reino de Ugandugú  y Yatenga, fundado por conquistadores procedentes del lago Chad en el s. X. Hoy es la más representativa de las lenguas voltaicas y la única de ellas millonaria en hablantes.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Es rica en sonidos nasales y distingue entre vocales largas y breves. B) Posee un sistema de tonos    (bajo, alto, descendente-ascendente), no excesivamente marcado.

 

Morfosintaxis. A) Los nombres se clasifican en 6 clases nominales. A diferencia de lo que es habitual en lenguas bantúes, cada una de ellas viene marcada por un sufijo, y no por un prefijo. Aunque la clasificación se rige por ciertas normas, las excepciones son numerosas. B) Distingue el número. C) Se declina en 3 casos: nominativo, genitivo y locativo. D) A la raíz verbal se añaden sufijos o prefijos para indicar los tiempos. No marca la persona que siempre viene sugerida por el pronombre sujeto. E) El orden habitual de la oración es: Sujeto + Complementos + Verbo. F) Los 10 primeros números en moré son: (1), (2), (3), náasee (4), (5), ióbee (6), iópóe (7), níí (8), (9), píigá (10).

Escritura. En su escaso uso escrito, utiliza el alfabeto latino al que se añaden algunos signos.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

LA LANGUE MÒ:R?,  Dialecte de Ouagadougou (Haute-Volta), Langues et Civilisations à Tradition Orale 16, Description synchronique, Gaston Canu, 24x16, 421 or., Paris, 1976.

MANUEL DE TRANSCRIPTION DE LA LANGUE MOORÉ, Guide de l’animateur, Pierre Balima, Kolaboratzaileak: Bernard Zinaba, Halidou Ouédraogo, Jean-Baptiste Kaboré, 20,5x15, 49 or., Uagadugu, 1997.