Mobera

 

 

MOBERA

MOBA, MOBA, MOBA

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Gurma, Moba.

Language codes:

        ISO  639-1   -  

        ISO  639-2   -  

        ISO  639-3   mfq – moba (Togo)

                             bim – bimoba (Ghana)

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: moba, ben
moa, moab, moare):

ben alt moba [MFQ].

moa alt moba [MFQ].

moab alt moba [MFQ].

moare alt moba [MFQ].

moba [MFQ] hizk. Togo; baita Burkina Faso ere.

 

TOGO

 

moba (moab, moare, moa, ben) [MFQ] 189.400 hiztun (1991). Bi herrialdeetako populazio osoa 191.200 (1991, L. Vanderaa, CRC). Ipar-mendebaldea. Zentro nagusiak Dapaong eta Bombouaka dira. Halaber mintzatua Burkina Fason ere. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Gurma, Moba. Dialektoa: natchaba. Erlazionatua Ghanako bimoberarekin, baina ulergarritasun mugatuaz. Hainbat egoera dialektal, ia familiatik familiara aldatuz. Beharbada continuum dialektala. Emakumezkoak ia elebakar hutsak. Hezkuntza gehiexeago duten gizon-emakumeek frantses mugatua erabil dezakete.  Beste hizkuntza bateko taldekoekin frantsesa erabiltzen dute edo gutxi batzuekin kontzeptu abstratuez mintzatzeko. Goi hezkuntzako mobatarrek mobera erabiltzen dute beren artean. Interes handiagoa frantsesez irakurtzeko moberaz baino.

 

BURKINA FASO

 

moba (moa, moab, moare, bem) [MFQ] 1.800 hiztun (1991). Boulgou probintzia, Ouargaye subdistritua. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, North, Gur, Central, Northern, Oti-Volta, Gurma, Moba. Erlazionatua Ghanako bimoberarekin, baina ez inherenteki ulergarria. Adin guztiak. Ikus sarrera nagusia Togon.

 

Hizkuntza / lengua: mobera / moba / moba / moba.

Hiztunak / hablantes (2002): 191.200 (Ethnologue)

Herrialdea / país: Togo, Burkina Faso.

 

 

HISTORIA. Atlantikotik sabanaren bihotzeraino hedatzen den lur zerrenda hestua da Togo, klima eta paisaje ezberdin ugari ditu eta halaber populazio eta hizkuntza ugari ere. Abeltzaintza txikia familia guztiek praktikatzen dute: oiloak, pintadak, ardiak, ahuntzak. Abeltzaintza handia peulen lana da. Lurrak oso pobreak dira eta higadura oso bizia. Artisau txikiek beren aprendizekin ohiko bizitzarako behar den guztia eskuratzen dute eta aire zabalean egiten dute lana. Bai azoka handiak hala txikiak oso garrantzitsuak dira elkarbizitzarako, benetako gune sozialak.

Mobera da Togo eta Ghanako gurmatarren hizkuntza nagusia. Hala ere, Ghanan % 60 dira mintzatzen duten mobatarrak. Beste 2 bat mila dira Burkina Fason.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Gertatzen dira jarraiera bokalikoak baina beti lexemaren edota eratorri baten gontz bezala. B) Bokalak laburrak eta luzeak izan daitezke. C) Bokal guztiak, nola laburrak hala luzeak, sudurkarituak izan daitezke. D) h mailegu sartu berria da. E) Hiru tonu ditu: tonu altua (´), tonu ertaina (-) eta tonu baxua (`).

Morfosintaxia. A) Aditz-jokoaren sistema bikoitza da, ukatzearen balioa badagoen ala ez alegia. B) Badira egoera- eta ekintza-aditzak. C) Hona hemen moberaz lehen 10 zenbakiak: yènn (1), nlē (2), ntà (3), nna (4), nmū (5), nluōb (6), nlilè (7), nnììn (8), nwì (9), pííg (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Estrecha lengua de tierra que se extiende del Atlantico hasta el corazón de la savana, el Togo conoce gran variedad de climas, paisajes, poblaciones y lenguas. Se practica la pequeña ganadería en todas las familias: gallinas, pintadas, ovejas y cabras. La ganadería mayor se confía a los peules. Las tierras son pobres y la erosión muy fuerte. Los pequeños artesanos con sus aprendices aseguran los servicios necesarios para la vida cotidiana y trabajan al aire libre. Tanto los mercados grandes como pequeños son los lugares de convivencia, importantes centros sociales.

Moba es la principal lengua de los gurma de Togo y Ghana. Sin embargo, en Ghana solo el 60% de los moba hablan el moba. Existen también unos 2.000 hablantes en Burkina Faso.

 

LENGUA. Principales cracterísticas.

Fonética. A) Existen sucesiones vocálicas, pero siempre como bisagras bien de un lexema, bien de un derivativo. B) Hay vocales breves y largas. C) Todas las vocales, sean breves o largas, pueden ser nasalizadas. D) La h es un préstamo reciente. E) Posee 3 tonos: tono alto (´), tono medio (-) y tono bajo (`).

Morfosintaxis. A) El sistema de conjugación es doble, según el valor de la negación esté presente o no. B) Hay verbos de estado y verbos de acción. C) Los 10 primeros números en moba son: yènn (1), nlē (2), ntà (3), nna (4), nmū (5), nluōb (6), nlilè (7), nnììn (8), nwì (9), pííg (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS MOBA, Langue du Nord-Togo, Pierre Reinhard, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 201 or., Paris,  2009.

 

Parlons moba liburuaren sinopsia:

 

Ce Parlons moba vous est proposé comme un outil pour entrer rapidement en communication avec le monde moba. Un chapitre intitulé “Apprenons à parler moba” vous donne en dix pages des éléments  suffisants pour vous débrouiller avec quelqu’un qui ne connaît pas le français. Un autre vous facilitera les premiers contacts, en vous proposant les salutations usuelles et en vous introduisant dans le réseau de la parenté. Un savoire-vivre guidera votre comportement selon les circonstances. Quelques proverbs, si vous savez les utiliser à bon scient, en diront autant que de longs discours et vous feront passer pour un bon connaisseur  du milieu. Entre deux, quelques contes vous auront distraits et tout à la fois instruits. Enfin, une étude vous aidera. à déchiffrer le sens des noms de personnes. En même temps deux lexiques vous préciseront le sens de chaque mot. Enfin la partie grammaticale, longue et rigoureuse, propose une approche linguistique de la langue.