Mbundu

MBUNDU, LOANDA / KIMBUNDU / KIMBUNDU

 

Language family:  Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Mbundu (H.20).

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    kmb

        ISO  639-3    kmb

Guthrie code: H.21.

Glottolog: kimb1241.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kimbundu):

dongo alt mbundu, loanda [MLO].

kimbundo alt mbundu, loanda [MLO].

kimbundo alt mbundu, loanda [MLO].

kimbundu alt mbundu, loanda [MLO].

kimbundu alt mbundu, loanda [MLO].

kindongo alt mbundu, loanda [MLO].

loande alt mbundu, loanda [MLO].

luanda alt mbundu, loanda [MLO].

lunda alt mbundu, loanda [MLO].

mbundu, loanda [MLO] hizk. Angola.

n’bundo alt mbundu, loanda [MLO].

nbundu alt mbundu, loanda [MLO].

ndongo alt mbundu, loanda [MLO].

north mbundu alt mbundu, loanda [MLO].

 

ANGOLA

 

mbundu, loanda (luanda, lunda, loande, kimbundu, kimbundo, north mbundu, nbundu, n’bundo, dongo, ndongo, kindongo) [MLO] 3.000.000 hiztun (1999, WA) edo populazioaren % 25 (1990, WA), barne eginik Ngolako 41.000 (1977, Voegelin eta Voegelin). Ipar-mendebaldea, Luanda Probintzia. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Mbundu (H.20). Dialektoak: njinga (ginga, jinga), mbamba (kimbamba, bambeiro), mbaka (ambaquista), ngola. Songoaren oso hurbilekoa. Sama, Bolo. Antzeko beste hizkuntzak, dialektoak, izen etniko edo alternatiboak: amboin (mbuiyi), kibala (quibala), lengue (quilengue), ngage, Cacuta Caendako dembo, ngengu, bondo, quembo, mussende, makamba (macamba). Mbamba baliteke hizkuntza bereizia izatea.

 

Hizkuntza / lengua: mbundu, loanda / mbundu, loanda / kimbundu / kimbundu.

Hiztunak / hablantes (1999): 3.000.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Angola.

 

HISTORIA. Quimbundo edo kimbundu Ertafrikako koloniaurreko hizkuntza mintzatuenetako bat da. Ipar Angolan, Zimbabwen eta Mbundu izandako lurraldeetan mintzatzen da. Bereziki Luandako probintzian hitz egiten da, Angolan.

Portugesak hainbat adierazpen jaso ditu hizkuntza honetatik bai Angolan bai eta Brasilen ere. Gaur Angolan 3 milioi baino gehiagok erabiltzen dute lehen edo bigarren hizkuntza bezala.

Aldi berean, kinbunduerak hainbat hitz hartu ditu hizkuntza erromanikoetatik, portugesetik adibidez: bwe, baza, kuatu, kamba, arimo, mleke, xinga, bunda, etabar.

Mbunduerazko lehen idazkiak XVII. m.koak dira jesuita eta kaputxinoek kristautzeko zuten borondatez idatziak, nagusiki portugesa eta katixima irakatsiz laguntzaile elebidunak antolatzeko.

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Bi tonuko sistema du, bata garaia, baxua bestea. Lehenak azentu zorrotza du eta kamutsa bigarrenak eta zeinu fonologiko eta esanahi semantiko ezberdinak adierazten dituzte: njilà ‘bidea’, njíla ‘txoria’.

Morfosintaxia. Hona hemen mbundueraz  lehen 10 zenbakiak: mosi (1), yàdi (2), tatù (3), wànà (4), tànu (5), samanu (6), (di) sambwàdi (7), (di) nâkè (8), (d) ivwa (9), (di) kwinyi.

Idazkera. Latindar alfabetoa.

HISTORIA. Quimbundo o kimbundu es uno de los idiomas precoloniales más hablados en África Central. Se habla en el norte de Angola, Zimbabwe u otras partes de países del ex territorio de los Mbundu. Se habla principalmente en la provincia de Luanda, en Angola.

El idioma portugués ha incorporado expresiones de esta lengua obtenidas tanto en Angola como en Brasil. En la actualidad la hablan como primera o segunda lengua más de tres millones de personas en Angola.

A su vez, algunas palabras quimbundo están influenciadas por las lenguas romances como el portugués con palabras como: ''bwe, baza, kuatu, kamba, arimo, mleke, xinga, bunda, etc.

Los primeros escritos en mbundu remontan al s. XVII, con la voluntad evangelizadora de los jesuitas y capuchinos, motivados principalmente por la necesidad de enseñar el portugués y catecismo y formar auxiliares bilingües.

LENGUA. Principales características.

Fonética. Posee un sistema de 2 tonos, uno alto y outro bajo. El primero se transcribe mediante acento agudo, el segundo mediante acento grave y actúan como signos fonológicos distintivos y diversidad semántica: njilà ‘camino’, njíla ‘pájaro’.

Morfosintaxis.  Los 10 primeros números en kimbundu son: mosi (1), yàdi (2), tatù (3), wànà (4), tànu (5), samanu (6), (di) sambwàdi (7), (di) nâkè (8), (d) ivwa (9), (di) kwinyi.

Escritura. Alfabeto latino.

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS KIMBUNDU, langue de l’Angola, l’Harmattan, Jean de Dieu N’sondé, gramatika eta hiztegia, 21,5x14, 138 or., Paris, 2011.

 

Parlons kimbundu liburuaren sinopsia:

 

         Le kimbundu est la principale langue bantoue parlée à Luanda, capitale de l’Angola et son arrière-pays immédiat au Nord et à l’Est, essentiellement dans les provinces du Béngo, de Kwanza Norte et de Malanje. Cette langue est cependant proche par ses structures et son lexique des langues bantoues de l’Afrique du Centre-ouest, en particulier du kikôngo utilisé au nord de l’Angola, dans les provinces du Zaïre et de Uige, au Cabinda, mais aussi au Congo-Brazzaville et au Congo-Kinshasa. L’étude du kimbundu permet d’aborder de nombreux aspects du passé colonial angolais, depuis le XVIe siècle, ainsi que les principales tendances sociales, culturelles et politiques du présent, à travers notamment un vocabulaire influencé par le portugais.

         Quant au peuple mbundu qui utilise cette langue, il représente une véritable exception en Afrique centrale, par une évolution historique qui s’étend sur le demi-millénaire écoulé, tout à la fois victime, témoin et acteur des mutations du grand bassin atlantique, en relation avec l’Europe et l’Amérique du sud. Les Mbundu ont à cette occasion joué un rôl clé comme ferment de résistence à la colonisation dès le XVIIe, à travers la figure emblématique de la Reine N’zinga du Matamba, et partenaires d’une créolisation précoce au sein des premiers centres urbains à Luanda, Mbanza-Kongo ou Benguéla. À travers le kimbundu, se revèle donc un pays original, méconnu, puissance africaine émergente  au passé douloureux et tourmenté mais riche de sa diversité humaine et de ses ressources naturelles.

 

Bibliografia

 

KAMBA DIA MUENHU,  Ed. Frades Capuchinos, 17x11,5, 459 or., Luanda, 1991.