Markesera

MARQUESAN, MARQUESANO, MARQUISIEN

 

Language family: Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, East, Central, Marquesic.

Language codes:

       ISO  639-1    -

       ISO  639-2    -

        ISO  639-3   Either:

 mrq – North Marquesan

 mqm – South Marquesan

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoak: ‘Eo Kenata (North Marquesan) ‘Eo ‘Enana (South Marquesan):

marquesan, north [MRQ] hizk. French Polynesia.

marquesan, south [QMS] hizk. French Polynesia.

 

POLINESIA FRANTSESA

 

marquesan, north [MRQ] 3.400 hiztun (1981, Wurm eta Hattori). Markesa Uharteak: Hatutu, Nuku Hiva, Ua Huka, Ua Pou uharteak. Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, East, Central, Marquesic. Dialektoak: hatutu, nuku hiva, ua huka, ua pou. Wurm eta Hattorik (1981) Markesako iparraldeko dialektoa eta hegoaldeko dialektoa bi hizkuntza ezberdin bezala katalogatzen dituzte. Markesa iparrraldeko dialektoak inherenteki ulergarriak dira. % 50ean  ulergarria tahitierarekin. % 45-67ko antz lexikala tahitierarekin, % 73koa mangareva eta rarotongarekin, % 70 hawaierarekin, % 29koa paumotuerarekin.

marquesan, south [QMS] 2.100 hiztun (1981, Wurm eta Hattori). Markesa Uharteak: Hiva Oa, Tahuta, Fatu Hiva uharteak. Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, East, Central, Marquesic. Dialektoak: hiva oa, tahuta, fatu hiva. Zerrendatutako dialektoak inherenteki ulergarriak dira. Wurm eta Hattorik (1981) diote Markesaren iparraldeko dialektoa hizkuntza bereizia dela.

 

Hizkuntza / lengua: markesera / marquesan / marquesano / marquisien.

Hiztunak / hablantes (2009): 5.500 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Polinesia Frantsesa.

 

 

HISTORIA. Markesak artxipelagoa Ozeano Barearen ekialdean aurkitzen da. Polinesia frantsea osatzen duten 5 artxipelagoetarik bat da. 8.632 biztanleko populazioarekin, Polinesia frantseseko dentsitaterik apalena ematen du. Markesa Uharteen historia eta kulturaren presitigioak eta bere lurralde zoragarriak erakarpen turistiko izugarria daukate.

Zurien deskubrimenduaren aurretik, Iparraldeko markesatarrak ènana deitzen ziren edota ènata hegoaldekoak, ‘gizona’ alegia. Beren lurraldeari Henua ènana edo ènata deitzen zioten (Gizonen Lurraldea).

Polinesiar hizkuntzek daukaten ahaidetasun estuagatik, pentsa liteke jatorri bera eduki dutela, proto-polinesiera. Data zehatzik gabe, hizkuntza honek 3 adar eman bide zituen: proto-tongera (Tonga uhartea) eta niueera (Tuvalu) alde batetik, samoera eta tuvaluera bestetik eta, azkenik, Bazko Uharteko hizkuntza, zeinen ahaideak liratekeen hawaiera, tahitiera eta Polinesia fantseseko beste hainbat hizkuntza (markesera, paumotuera etab.). Bi dialekto dira nagusi artxipelagoan: ipar-mendebaldeko taldearena (N-MRQ) eta hego-ekialdekoarena (S-MRQ). Badira aldaerak herritik herrira eta uhartetik uhartera.

Badira lotura linguistiko eta kulturalak Polinesia eta Amerikaren artean, kultura inka eta maian adibidez, eta baita Karibean ere.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Bost bokal ditu (a, e, i, o, u) eta 9 kontsonante (f, h, k, m, n, p, r, t, v). h letra beti da hasperendua.

Morfosintaxia. A) Azentua ia beti azken aurreko silabak hartzen du. B) Azentu glotala ez da behar duen bokalaren aurrean jartzen, gainean baizik (àma eta ez ‘ama). C) Substantiboek ez dute generoa bereizten. Arrari vāhana edo toa jartzen zaio eta emeari vehine edo ufa. D) Hona hemen markeseraz lehenengo 10 zenbakiak: e tahi (1), e ùa (2), e toù (3), e fā (4), e ìma (5), e ono (6), e fitu (7), e vaù (8) e iva (9), ònohuu (10).

 

Idazkera. Hizkuntza transkribatzeko, markesatar Akademiak erabakia du Eliza protestanteak proposaturiko grafia erabiltzea.

 

 

HISTORIA. El archipiélago de las Marquesas se encuentra en la parte oriental del Océano Pacífico. Es uno de los 5 archipiélagos que forman la Polinesia francesa. Con una población de 8.632 habitantes, da la densidad más baja de la Polinesia francesa. El prestigio histórico y cultural de las Marquesas y lo pintoresco de sus zonas hacen que sea un destino turístico enormemente atractivo.

Antes del descubrimiento por los blancos, las Marquesas se denominaban ènana al norte y ènata al sur.  Denominaron a su país Henua ènana o ènata (Tierra de los Hombres).

 

El estrecho parentesco que une a las lenguas polinesias hace pensar que han tenido un mismo origen, el proto-polinesio. En fecha mal determinada, esta lengua se diversificó en 3 ramas: el proto-tongano (isla Tonga y el niueano (Tuvalu) por una parte, el samoano y el tuvaluano por otra y finalmente la lengua de las islas de Pascua cuyos parientes serían hawaiano, tahitiano y las otras lenguas de la Polinesia francesa (marquesano, paumotu, etc.). Dos dialectos se reparten el archipiélago: el dialecto del grupo norte-oeste (N-MRQ) y del grupo sur-este (S-MRQ). Existen variantes de pueblo a pueblo y de isla a isla.

Existen vínculos lingüísticos y culturales entre la Polinesia y América, en las culturas inca y maya, y también en las Caribes.

 

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Pose cinco vocales (a, e, i, o, u) y 9 consonantes (f, h, k, m, n, p, r, t, v). La letra h es siempre aspirada.

Morfosintaxis. A) El acento generalmente recae en la penúltima sílaba. B) El acento de la glotal no se coloca delante de la vocal que debe ser afectada, sino encima de ella (àma y no ‘ama). C) Los nombres no distinguen el género. Se añaden vāhana  o toa para el masculino y vehine o ufa para el femenino. D) Los 10 primeros números en marquesano son: e tahi (1), e ùa (2), e toù (3), e fā (4), e ìma (5), e ono (6), e fitu (7), e vaù (8) e iva (9), ònohuu (10).

Escritura. Para la transcripción de la lengua, la Academia marquesana ha decidido utilizar la grafía propuesta por la Iglesia protestante

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS MARQUISIEN, Edgar Tetahiotupa, L’Harmattan,  gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 188 or., Paris, 2009.

 

Parlons marquisien liburuaren sinopsia.

 

Ils se nomment Ènata, ils habitent des îles, joliment nommées îles Marquises, qui font partie de la Polynésie française. Le lecteur trouvera dans cet ouvrage d'initiation des éléments historiques, la description de la langue, quelques phrases de conversation courante, les principaux traits culturels ainsi que deux lexiques, français-marquisien et marquisien-français.

 

 

MARKESERA ALFABETOA

MARQUESAN ALPHABET

 

Fonema kontsonantikoak / The consonant phonemes

 

 

Labial

Alveolar

Velar

Glottal

Plosive

p

t

k

ʔ

Fricative

f v

 

 

h

Nasal

m

n

ŋ

 

Liquid

 

r

 

 

 

Fonema bokalikoak / The vowel phonemes

 

 

Front

Central

Back

 

Long

Short

Long

Short

Long

Short

High

i:

i

 

 

u:

u

Mid

e:

e

 

 

o:

o

Low

 

 

a:

a

 

 

 

Verbal Phrase

Verbal Particles

example

example in a sentence

past

i

i ui (asked)

te mehai i iu (the youth asked)

present

te...nei

te maakau nei (think)

te maakau nei au i tuu kui (I think of my mother)

perfective

u\ua

u hanau (was born)

u hanau au i Hakehatau (I was born at Hakehatau)

imperfective

e

e hee (going)

e hee koe i hea (where are you going?)

inceptive

atahi a

atahi a kai (then they eat)

iu pao taia, atahi a kai (...when finish that, then do they eat)

imperative

a

a hee! (go!)

a hee io te tante (go to the doctor!)

 

Nominal Phrase Markers

Articles

Demonstratives

Other

definite singular

te/t-

this

tenei

a certain

titahi

indefinite

e/he

that

tena

other

tahipito

dual/ paucal definite

na

that

tea

 

 

anaphoric

hua

 

 

 

 

 

Nominal Number Markers

Number Markers

dual

mou

 

dual/paucal

mau

 

plural

tau

 

 

Pronouns

Pronoun

Singular

Dual/Paucal

Plural

Possession

1.ps

au/-'u

 

 

tu'u

1.inclusive

 

taua

tatou

 

1.exclusive

 

maua

mataou

 

2.ps

koe

ko'ua

kotou

to

3.ps

ia

'aua

'atou

 

 

North

South

 

haka

fana

"bay"

ha`e

fa`e

"house"

koe

`oe

"you" (singular)

Ua Huka

Ua Huna

(the island)