Luera

LÜ, LU, LÜ

 

Language family: Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest.

Language codes:        

ISO  639-1    none

ISO  639-2    tai

        ISO  639-3    khb

Glottolog: luuu1242.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ᦅᧄᦑᦺᦟᦹᧉKwan Tai Lue):

dai le alt lü [KHB].

duon alt lü [KHB]. 

lü [KHB] hizk. Txina; baita Laos, Myanmar, Tailandia eta Viet Nam ere.

lu alt lü [KHB]. 

lue alt lü [KHB]. 

ly alt lü [KHB]. 

nhuon alt lü [KHB].  

pai’i’ alt lü [KHB]. 

pai’ti’ alt lü [KHB]. 

pai-i alt lü [KHB]. 

pai-yi alt lü [KHB].  

shu-ai-i alt lü [KHB].

shui-pai-i alt lü [KHB].

sipsongpanna dai alt lü [KHB].

tai lu alt lü [KHB].

tai lu alt lü [KHB].

tai lue alt lü [KHB].  

thai lu alt lü [KHB].  

xishuangbanna dai alt lü [KHB]. 

 

LAOS

 

lü (lue, lu, pai-i, shui-pai-i) [KHB] 20.000 hiztun (1993, Johnstone). Mendebaldeko Phong Saly, ipar eta mendebaldeko Haut Mekong, Luang Prabang,  eta Nam Tha eta Nam Beng-en zehar. Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

MYANMAR / BIRMANIA

 

lü (pai-i, shu-ai-i, lue, tai lu) [KHB] 200.000 hiztun (1981). Kengtung Distritua. Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

TAILANDIA

 

lu (lue, tai lue, thai lu, tai lu, lu, pai-i, pai-yi, shui-pai-i) [KHB] 78.000 hiztun (1993, Johnstone). Chiangrai, Payao, Lamphun, Nan, Chiang Kham,  eta Ipar Tailandian zehar.  Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest. Khunarekiko hurbilena; % 88ko antz lexikala northern thaiarekin; % 74 central thaiarekin; central thaia eskoletan eta irratian erabiltzen da; northern thaia erabiltzen da hirian negozio, enplegu eta northern thaiaren hiztunekin; lü herriko milaka askok, gizon-emakumeak eta gazteak eta zaharrak barne, oso gutxi ulertzen dute central thaia; lü soilik erabiltzen da beste lü herriekin mintzatzeko, etxean, lagunekin, haurrekin, azokan, kanpoan, eztabaidetan, kontatzeko; adin guztietakoak; lütarrak harro daude beren hizkuntzaz eta irrikitzen lütar bezala identifikatuak izateko; central thaia thai idazkeran; gaur inork irakurtzen ez duen lü idazkera zaharrean literatura ugaria. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

TXINA

 

(tai lu, lue, ly, lu, dai le, xishuangbanna dai, sipsongpanna dai, pai-i, pai’ti’, shui-pai-i) [KHB] 250.000 hiztun (1990, J.O . Svantesson), agian 770.000 edo Dai-en % 75 (1990, A. Diller). Herrialde guztietako populazio osoa 551.700. Hego Yunnan, Jinghong (Chiang Hung, Chien Rung), Xishuangbanna Dai Prefektura Autonomoa, Lixianjiang (Black) Ibaiaren mendebaldea. Halaber mintzatua Laos, Myanmar, Tailandia eta Viet Namen ere. Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest. Mu’ang Yong eta Lanna eremuko dialektoak fonologikoki batera daitezke lannarekin (Diller, 1990); ezberdina tai nüarekin, bakoitzak bere ohitura propioak dituelarik; ofizialki dai nazionalitatearen pean  Txinan; nazionalitate ofiziala Viet Namen; hiztegia, SVO; modifikatzailean doaz aurrena; lu idazkera zaharra erabiltzen da; tai nüaren idazkera ezberdina dauka.

 

VIETNAM

 

lü (pai-i, shui-pai-i, lue, tai lu, nhuon, duon) [KHB] 3.700 hiztun (1993, Dang Nghiem Van). Lai Chau Probintzia, ipar Viet Nam Binh Lu eskualdean. Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Northwest. Nazionalitate ofiziala Viet Namen. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

Hizkuntza / lengua: luera / lü / lu / lü.

Hiztunak / hablantes (2005): 700.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Txina, Myanmar (Birmania), Laos, Vietnam, Tailandia.

 

 

HISTORIA. Tai lu herria (txineraz 傣仂 pinyinez: Dǎizú, vietnamitaz Người Lự) Vietnam, Txina, Laos eta Tailandiako talde etnikoa da. Taieraz mintzatzen dute. Vietnamen gehienak Lai Châu Province-an bizi dira eta biztanleak 1999an 4.964 ziren. Txinan ofizialki dai talde etniko bezala daude kontsideratuak. Tailandiako populazioa, non Thai Lu (Thai: ไตลื้อ) deitzen zaien, 78 bat mila ziren 1993an.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Lueraz hotsak oso errazak dira ahoskatzeko. B) Hizkuntza tonala da; 6 tonu dira: altu-berdina, ertain-goranzkoa, baxu-goranzkoa, altu-beheranzkoa, ertain-berdina eta baxu-berdina. C) Bokal luze eta laburral ditu. D) Diptongo gehienak frantsesaren eta beste mendebaldar hizkuntza batzuen antzekoak dira.

Morfosintaxia. A) Izenordainak eta edutezko adjektiboak edutezko izenordainen berdinak dira. B) nɯŋ (1) sɔ́ŋ (2) sám (3) si᷄ (4) ha᷅ː (5) hók (6) tɕét (7) t (8) ka᷅w (9) síp (10).

 

 

Idazkera. Bi alfabeto darabiltza, tradizionala eta modernoa.

 

 

HISTORIA. El pueblo Tai Lu (en chino 傣仂 pinyin: Dǎizú, en vietnamita Người Lự) es un grupo étnico de Vietnam, China, Laos y Tailandia. Hablan la lengua tai. En Vietnam  la mayoría vive en Lai Châu Province y sus habitantes eran 4.964 en 1999. En China son reconocidos oficialmente como parte del grupo étnico dai. La población de Tailandia, donde se les denomina Thai Lu (Thai: ไตลื้อ), eran aproximadamente 78.000 en 1993.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Los sonidos de lü son fáciles de reproducir. B) Es lengua tonal; existen 6 tonos: alto-igual, medio-ascendente, bajo-ascendente, alto-descendente, medio-igual y bajo-igual. C) Posee vocales largas y breves. D) La mayoría de los diptongos equivalen más o menos a los del francés y otras lenguas occidentales.

Morfosintaxia. A) Los pronombres y adjetivos posesivos son idénticos a los pronombres posesivos. B) Los 10 primeros números en lu son: nɯŋ (1) sɔ́ŋ (2) sám (3) si᷄ (4) ha᷅ː (5) hók (6) tɕét (7) pɛ᷄t (8) ka᷅w (9) síp (10).

Escritura.  Utiliza dos alfabetos, el tradicional y el moderno.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS LÛ, La langue taï des Douze mille riziers du Yunnan, Nguyen Tan Tai Luc,  L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 594 or., Paris, 2008.

 

Parlons lü liburuaren sinopsia.

 

Cet ouvrage, conçu comme un manuel d'étude, a pour objet l'apprentissage de la langue lü telle qu'elle est parlée et écrite par les Taï des Sipsong Panna, au Yunnan, en Chine. Le lü, également en usage en Birmanie, au Laos, au Vietnam et en Thaïlande, appartient à la branche zhuang-dai de la grande famille dong-tai. Proche du lao, du siamois et du taï blanc, le lü présente néanmoins un certain nombre de particularités phonétiques, tonales, grammaticales et lexicales, qui le distingue de tous les autres idiomes taï. Au cours de ces dernières décennies, le lü appelé par les Chinois, "dialecte dai du Xishuangbanna" a considérablement évolué et incorporé une multitude de néologismes issus du mandarin. Son orthographe a fait l'objet d'une réforme visant à simplifier l'alphabet traditionnel. Tous ces aspects linguistiques et graphématiques sont traités méthodiquement dans Parlons lü.

En guise d'introduction historique, sont retracées les principales étapes de la migration des ancêtres des Taï, suivies de la chronologie dynastique du pays Lü, de Payazhen à Dao Shixun.

 

LUERA ALFABETOA

LÜ ALPHABET

 

Kontsonanteak /Consonants

Inizialak / Initials

 

 

Labial

Alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

[m]

[n]

 

[ŋ]

 

Plosive

tenuis

[p]

[t]

 

[k]

[ʔ]

aspirated

[pʰ]

[tʰ]

 

 

 

voiced

[b]

[d]

 

 

 

labialized

 

 

 

[kʷ]

 

Affricate

 

[ts]

 

 

 

Fricative

voiceless

[f]

[s]

 

[x]

[h]

voiced

[v]

 

 

 

 

labialized

 

 

 

[xʷ]

 

Approximant

 

[l]

[j]

 

 

 

Amaierakoak / Finals

 

 

Labial

Alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

[m]

[n]

 

[ŋ]

 

Plosive

[p]

[t]

 

[k]

[ʔ]

Approximant

[w]

 

[j]

 

 

 

Bokalak / Vowels

 

Front

Central-Back

Back

/i/

/ɨ/~/ɯ/

/u/

/e/

/ə/~/ɤ/

/o/

/ɛ/

/a/
/aː/

/ɔ/

 

Tonuak /Tones

 

Description

Contour

Transcription

Example

New Tai Lue script

Meaning

high

55

á

/ká/

ᦂᦱ

crow

high rising

35

a᷄

/ka᷄/

ᦂᦱᧈ

to go

high rising

13

a᷅

/ka᷅/

ᦂᦱᧉ

rice shoots

falling

51

â

/kâ/

ᦅᦱ

to be stuck

mid

33

a (not marked)

/ka/

ᦅᦱᧈ

price

low

11

à

/kà/

ᦅᦱᧉ

to do business

 

Tonu kotrastiboak silaba kontrolatuetan

Contrastive tones in checked syllables

 

Tone

Example

Phonemic

gloss

high-risinɡ

ᦜᧅ

/la᷄k/

post

mid

ᦟᧅ

/lāk/

steal

high-risinɡ

ᦜᦱᧅ

/la᷄ːk/

differ from others

mid

ᦟᦱᧅ

/lāːk/

draɡ, pull

 

Tai taldeak eta beren izenak /Tai groups and names

 

Chinese

Pinyin

Tai Lü

Tai Nüa

Thai

傣泐
(西雙版納傣族自治州)

Dǎilè
(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)

tai˥˩ lɯː˩

 

ไทลื้อ

傣那
(德宏傣)

Dǎinà
(Déhóng Dǎi)

tai˥˩ nəː˥

tai
le6

ไทเหนือ, ไทใต้คง, ไทใหญ่

傣擔

Dǎidān

tai˥˩ dam˥

 

ไทดำ, ลาวโซ่ง, ผู้ไท

傣繃

Dǎibēng

tai˥˩pɔːŋ˥

 

ไทเบง, ไทเมา, ไทใหญ่

傣端

Dǎiduān

tai˥˩doːn˥

 

ไทขาว

傣雅

Dǎiyǎ

tai˥˩jaː˧˥

 

ไทหย่า

傣友

Dǎiyǒu

tai˥˩jiu˩

 

ไทโยว