Laoera

LAO, LAO, LAO/LAO THAÏ

 

Language family: Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Lao-Phutai.

Language codes:        

ISO  639-1    lo

ISO  639-2    lao

        ISO  639-3    either

                             lao – Laotian Lao

                             tts – Isan (Thailand Lao)

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ພາສາລາວ phasa lao):

eastern thai alt lao [NOL].

lao [NOL] hizk. Laos; baita AEB, Kanbodia, kanada, Tailandia ere.

lào alt lao [NOL].

lao kao alt lao [NOL].

lao wiang alt lao [NOL].

lao-lum alt lao [NOL].

lao-noi alt lao [NOL].

lao-tai alt lao [NOL].

laotian alt lao [NOL].

laotian tai alt lao [NOL]. 

lum lao alt lao [NOL].

phou lao alt lao [NOL].

rong kong alt lao [NOL].

tai lao alt lao [NOL].

LAOS

 

lao (laotian tai,  laotian, phou lao, eastern thai, lum lao, lao wiang, lao kao, rong kong, tai lao, lao-tai, lào, lao-lum, lao-noi) [NOL] 3.000.000 hiztun (1991, UBS), herrialde guztietako populazio osoa 3.188.000 edo gehiago; 2. hizkuntza bezala dutenak barne 4.000.000 (1999, WA). Mekong Ibaiaren Bailara Hego Luang Prabang-etik Kanbodiaren mugaraino; Lao Kaotarrak Tailandiatik joan ziren eta Nan, Loei, Saraburi eta leku gehiagotan daude; Lao-khrang-ak Nakhonsawan eta Nakhon Pathom eskualdean daude; baliteke Viet-Namen ere egotea. Halaber mintzatzen da AEB, Kanbodia, Kanada eta Tailandian ere. Tai-Kadai, Kam-Tai, Be-Tai, Tai-Sek, Tai, Southwestern, East Central, Lao-Phutai. Dialektoak: luang prabang, vientiane (wiang jan), savannakhet (suwannakhet), pakse, lao-kao, lao-khrang. Continuum dialektoa Tailandiako northeastern taiarekin; % 100 elebakarrak; hizkuntza nazionala, SOV.

 

Hizkuntza / lengua: laoera / lao / lao / lao (lao-thaï).

Hiztunak / hablantes (2002): 20.240.000 eta 21.040.000 behikular dutenekin (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Laos (3.620.000 eta 4.420.000 behikular dutenekin), Thailandia (16.620.000), Kanbodia, Kanada, AEB. 

 

 

HISTORIA. Thai familiako hizkuntza daikoa, berez Laoskoa. Familia honetakoak dira baita ere thaiera, txuanera eta txanera. Hizkuntzalari batzuen ustetan, laoera thaieraren aldaera bat baino ez da, eta laoeradunen ustetan thaiera bere ahizpa zaharrena da, estatus hobea duenez eragin kulturala ezartzen duena. Administrazio hizkuntza  frantsesa da  eta erabat zabaldua dago kultur hizkuntza bezala, baina laoera, hizkuntza ofiziala denez, prentsan, irratian eta telebistan geroz eta erabiliagoa da eta aldi berean kultur hizkuntza bezala ari da garatzen.

Laoeraz idatzitako literatura aberatsa eskuizkribuetan aurkitzen da, bereziki testu erlijioso eta historikoetan eta baita poesian ere.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Sistema bokalikoa izugarri konplexua du eta, agian, munduko hizkuntza originalenetako bat da eta oso zeinu bereziak eskatzen ditu. Bere bokal guztiak izan daitezke luzeak eta laburrak. B) Sei tonu bereizten ditu: garaia, ertaina, baxua, beheranzkoa, baxu beheranzkoa eta goranzkoa. C) Oinarrizko hiztegiko hitz gehienak  monosilabikoak dira.

 

Morfosintaxia. A) Hitzak ez daude inolako inflexioren mende. Harreman sintaktikoak  preposizio ugariz adierazten dira edota lotzeko partikulen bidez nahiz hauek gabe. B) Aditza berez aldaezina da. Denbora eta aspektua partikulen bidez adierazten ditu. C) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. D) Sanskrito eta palieratik hartutako maileguak ugari dira baina baita khemerreratik eta frantsesetik ere. E) Hona hemen laoeraz lehenengo 10 zenbakiak:  nöng, et (1),  sóng (2),  sám (3) si (4), ha (5), hoc (6), cet (7), pet (8), kàw (9), sip (10).

Idazkera. XVI m.az gero tua lao albatetoa erabili du, thai alfabetoaren oso antzekoa. Lehenago eta batez ere testu erlijiosoetan palieraren denanagari idazkeran oinarritutako idazkera sistema bat erabili zuen. 

 

 

HISTORIA. Lengua daica de la familia tai, propia de Laos. Pertenecen también a esta familia el tai, el chuan y el chan. Para algunos lingüistas, el lao es una variedad del tai, y para los hablantes del lao el tai es la lengua hermana mayor, la que goza de un estatus superior desde donde ejerce su influencia cultural. El francés sigue siendo la lengua de la administración  y es ampliamente utilizado como lengua de expansión cultural, pero el lao, que es la lengua oficial, va ganando terreno como lengua utilizada en prensa, en radio y televisión, y al mismo tiempo se desarrolla como lengua de cultura.

La rica literatura  escrita en lao se conserva en manuscritos y son fundamentalmente textos religiosos e históricos, así como poesía.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) El sistema vocálico presenta una enorme complejidad y es, sin duda, una de las más originales de las lenguas del mundo y exige signos muy propios para su transcripción. Todas sus vocales pueden ser largas y breves. B) Distingue 6 tonos: alto, medio, bajo, descendente, bajo descendente y ascendente. C) La mayoría de las palabras del vocabulario básico del lao son monosilábicas.

Morfosintaxia. A) Las palabras no se someten  a ningún tipo de  inflexión. Las relaciones sintácticas  se expresan  mediante  abundantes preposiciones o mediante algunas partículas de unión o a veces sin ellas. B) El verbo en sí mismo es invariable. El tiempo y el aspecto se indican mediante partículas. C) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. D) Los préstamos del sánscrito y del pali son numerosos, pero también los del jemer y del francés. E) Los 10 primeros números en lao son: nöng, et (1),  sóng (2),  sám (3) si (4), ha (5), hoc (6), cet (7), pet (8), kàw (9), sip (10).

Escritura.  Desde el s. XVI se escribe con el alfabeto tua lao, que es muy parecido al tai. Antes la lengua había utilizado fundamentalmente en textos religiosos un sistema  de escritura basado en la escritura devanagari del pali.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

LAO PHRASEBOOK, A torrent of  words by the banks of the Mekong, 2nd edition, Lonely Planet, 14x9, 220 or., Victoria, 2002.

LE LAO de poche, Assimil évasion, Un guide de conversation original et facile, les mots clés, les expressions courantes, les coutumes locales, un lexique de plus de 2.000 mots, d’après Klaus Werner, 14,5x10,5, 224 or., France, 2007.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

ENGLISH-LAO / LAO-ENGLISH, Revised edition, 4. edizioa, Russell Marcus, 15,5x11, 416 or., Singapore, 2002.

 

LAO ALFABETOA

LAO ALPHABET   

 

 

XIV. m.an Laosko printzerriak (meuang) batu zirenean, Lan Xang monarkek beren erudituei agindu zieten idazkera berri bat sor zezatela laoeraz idazteko. Erudituek ziurrenez Khemer Zaharra hartu zuten alfabeto-eredutzat, hau mon idazkeretan zegoelarik oinarritua.

 

Silabak kontsonanteen inguruan oinarritzen dira. Bokalak diakritikoekin adierazten dira, zeintzuk letra kontsonanteen gainean, azpian edo inguruan ager baitaitezke. Hauek bereizirik edota hitzaren hasieran gertatzen badira, bokalak eten glotalaren sinboloari atxikitzen zaizkio (kontsonanteen hirugarren lerroko azken letra). Ez dago espaziorik hitzen artean, espazioek laoerazko testu batean esaldiaren edo perpausaren amaiera adierazten dute. Laoera idatzia Laosko hiriburu (Vientien) dialektoan dago oinarritua.

Laoerarentzat ez dago letraldaerarako latindar sistema ofizialik. Laosen, frantsesean oinarritutako sistemak daude eta ahoskatzeko dezente aldaera daude, bereziki bokalentzat. Thailandian, Royal Thai General Transcription erabiltzen da.

Kontsonante batzuen bidez adierazitako hotsak aldatu egiten dira silabaren amaieran daudenean (beheko zeharkako barraren eskuin aldeko letrez adieraziak). Kontsonante denak erabil daitezke silabaren hasieran, baina gutxi batzuk soilik erabil daitezke silabaren amaieran.

 

 

After the unification of the Lao principalities (meuang) in the 14th century, the Lan Xang monarchs commissioned their scholars to create a new script to write the Lao language. The scholars probably modelled the alphabet on the the Old Khmer script, which was itself based on Mon scripts.

Syllables are based around consonants. Vowels are indicated with diacritics which can appear above, below or around the consonant letters. When they occur on their own or at the beginning of a word, vowels are attached to the glottal stop symbol (the final letter in the third row of consonants). There are no spaces between words, instead spaces in a Lao text indicate the end of a clause or sentence. Written Lao is based on the dialect of the Lao capital, Vientiene.

 

There is no official Latin transliteration system for Lao. In Laos, French-based systems are used and there is considerable variation in spelling, particularly of vowels. In Thailand, the Royal Thai General Transcription is used.

The sounds represented by some consonants change when they are used at the end of a syllable (indicated by the letters on the right of the slash below). The consonants can all be used at the beginning of a syllable but only some can be used at the end of a syllable.

 

 

 

Bokalak eta bokalen diakritikoak (k-rekin) / Vowel diacritics (with k)

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

Tonu-adierazpena / Tone indication

 

 

Open syllables

Closed syllables *

 

unmarked

   

short vowel

long vowel

Class 1

low

mid

high falling

high

low falling

Class 2

low rising

mid

low falling

high

low falling

Class 3

high

mid

high falling

mid

high falling

* Closed syllables (silaba itxiak) p, t edo k letrez amaitzen direnak dira.

* Closed syllables are those ending with p, t or k.

 

Testu-lagina / Sample text

 

 

Letraldaera / Transliteration

Manut thuk khôn kœ̄t māmīkẏat sâk sī, sitthi, sēlī phôp læ khwôm smœ̄ phôp thàw thẏam kân. Thuk thuk khôn mīhēt phôn læ khwômkhit khwôm hian swàn tôw khɔ̄̄ṅ phai khɔ̄ṅ mân, tǣ̀vồ manut thuk thuk khôn khwan paphʉt tàṁ kân khʉ̄ kân kâp pianốy nɔ̄́ṅ kân.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)