Ladinera

LADIN, LADINO, LADIN

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Rhaetian.

Language codes:

        ISO  639-1   -

        ISO  639-2   lad

        ISO  639-3   lad

Glottolog: ladi1250.

Linguasphere: 51-AAA-ba ... 51-AAB-bd.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ladin; sinonimoak: dolomita, erretikoa, erretorromantzea, erretorromaniera):

dolomite alt ladin [LLD].

dzhudezmo alt ladino [SPJ].

haketia alt ladino [SPJ].

hakitia alt ladino [SPJ].

judeo spanish alt ladino [SPJ].

judezmo alt ladino [SPJ].

judezmo dial ladino [SPJ].

ladin [LLD] hizk. Italia; baita Puerto Rico, Turkia (Europa) ere.

ladino [dia] ladino [SPJ].

ladino [SPJ] hizk. Israel; baita Puerto Rico, Turkia (Europa) ere.

sefardi alt ladino [SPJ].

spanyol alt ladino [SPJ].

ITALIA

 

ladin (dolomite) [lld] 30.000/35.000 hiztun (1976, Stephens). Bi herrialdeetako populazio osoa 30.000/35.000. Tirol Adigio Garaian eta Dolomitetan, nagusiki Badia Bailaran Bolzano probintzia autonomoan, baita Trento eta Belluno probintziak ere, Moena Bailara, Cortina d’Ampezzo, Pieve-di-Livinallongo eta  Colle Santa-Lucia, Cles eta Val di Non-go parrokiak. Halaber mintzatua AEBetan ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhaetian, Rhaetian. Dialektoak: atesino, cadorino, nones (nones blot, nonesh, parlata trentina, nonese), gardena (gardenese, gründno), fassano, badiotto, marebbano, livinallese, ampezzano. Friuliera, ladinera eta erromantxea hizkuntza bereiziak dira (R. A. Hall, Jr., 1978, komunikazio pertsonala). Zazpi dialekto. Val di Fassako dialektoa eskolan irakasten da. Ladinoaren ezberdina (dzhdezmo, judeo-spanish). Jende gehienak badaki italiera estandarra, baina beren hizkuntzaz harro dira. 1700. urteaz gero idatzia.

 

TURKIA (Europa)

 

ladino (dzhudezmo, judeo spanish, sefardi, judezmo, hakitia, haketia, spanyol) [SPJ] 8.000 edo gutxiago ama hizkuntza dutenak 15.000 pertsonatik (1976). Batez ere Istanbulen; batzuk Izmirin. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, West-Iberian, Castillan. Ia denak dira elebidunak turkierarekin. Sefardi juduen hizkuntza nagusia. Donmetarrak ladino hiztun talde bat dira Turkian, Shabbetai Zevi-ren aldekoak (Zvi).  Ikus sarrera nagusia Israelen.

 

Hizkuntza / lengua: ladinera / ladin / ladino / ladin.

Hiztunak / hablantes (2002): 10.000/35.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / país: Ipar Italian, Bolzano probintzian, Alpe Dolomitetan eta Trento eta Belluno probintzietan. Adigio inguruetako ibarretan badira ladino hiztunak alemanez mintzatzen diren batzuen artean.

 

 

HISTORIA. Familia erromanikoko hizkuntza indoeuroparra, erromantxeera eta friulerarekin batera erdiko Alpeetako addarra osatzen duena, erretorromanikoa ere deitua. Dolomita izenez ere ezagutzen da. Gaztelerazko ladino izenak nahasketa sor dezake, latino hitzetik eratorria denez, latinekiko beste hainbat hizkuntzari ere aplika baitakioke, batzuetan judu-espainierak ere izen bera hartzen baitu. Ez da erabili behar judu espainiarrek idazkeran erabili zuten hizkuntzarekin ere.

Bere indarra ahultzen ari da hainbat hamarkadaz gero eta italierak ordezkatzeko arriskua beste eskualde ladinoetan baino handiagoa da.

Erretorromanieraren dialekto nagusietako bat da eta Hego Tiroleko biztanleen % 4ak hitz egiten zuen, 20.000 lagun inguruk 2013an. Dialekto erretorromanikoak Grisones izeneko suitzar kantoiaren zati gehienean mintzatzen dira, batez ere Rin ibaiaren goialdean; Alpe dolomitikoetan eta Friul osoan, Tagliamentoren ertzetan eta Goriziaraino. Erretorromanikoaren hedadura ez da jarraia, eta ez du literatura amankomunik. Ekialdeko dialektoa (friulera) eta erdialdekoa (tirolera) herritar dialekto bezala mantendu dira; mendebaldeko erretorromanikoak, ordea, erromantxeera deituak, bere literatura propioa sortu zuen, gaur bertan ere mantentzen duena. Engadinako dialektoak garatu du literaturarik garrantzizkoena. Erromantxeera, 1938az gero, helvetiar Konfederazioko laugarren hizkuntza ofiziala da.

Lehen testu ladinoak XVIII. m.koak dira. Gaur ladinera idaztakeo hainbat forma daude, tokiko hizkeraren arabera sortuak, eta ez dago aldaera estandar bakar bat. Egin da saiorik idazkera batua lortu nahirik.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia.

Idazkera. Latindar alfabetoa erabil-tzen du. Ladinera 1700. urteaz gero idazten da  eta gaur badu idazkera bateratua, eredutzat Suitzak erromantxe-erarentzat egindakoa hartuz.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia románica que junto con el romanche y el friulano forma la rama de los Alpes centrales, también llamada retorromana. También se le conoce como dolomita. Su nombre se presta a confusión porque ladino procede de latino, y también podría aplicarse a otras lenguas procedentes del latín como el judeo-español que a veces recibe este nombre. Tampoco debe confundirse con la lengua utilizada en la escritura por los judíos españoles.

Su vitalidad está debilitando desde hace décadas y el peligro de substitución lingüística a favor del italiano es mayor que en otras regiones ladinas.

Es uno de los dialectos más importantes del retorrománico. En el Sur de Tirol hablaban la lengua el 4% de la población, unas 20.000 personas, en 2013. Los dialectos retorrománicos se encuentran en la mayor parte del cantón suizo de los Grisones, sobre todo en el alto valle del Rin; en los Alpes dolomíticos y en todo el Friul, en las orillas de Tagliamento y hasta Gorizia. El dominio del retorrómanico  no es continuo, y no posee literatura común. Los dialectos del este (friulano) y del centro (tirolés) se han mantenido como dialectos populares; pero el retorrománico del oeste, llamado romanche, creó una literatura propia y la conserva en la actualidad. El dialecto de Engadina ofrece el desarrollo literario más importante. El romanche, desde 1938, es la cuarta lengua oficial de la Confederación helvética.

 

 

 

Los primeros textos ladinos datan del s. XVIII. Hoy coexisten diferentes formas de escribir el ladino, basadas en las diversas formas de habla  locales, y no existe una variedad estándar única. Ha habido intentos de establecer una escritura unificada.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis.

Escritura. Utiliza el alfabeto latino. El ladino se escribe  desde 1700 y ahora dispone de una escritura unificada que Suiza lo adoptó como modelo para el romanche.

 

 

GRTAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

DIALECTOLOGÍA ESPAÑOLA, Gredos, Manuales-8, 2ª edición muy aumentada, judeo-espainiera/judeoespañol 349 ® 377 or.,  Alonso Zamora Vicente, 19,5x13,5, 587 or., Madrid, 1974.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

LADIN-DEUTSCH-ITALIANO, A B C, Istitut pedagogich ladin, 24x14,5, 107 or., Balsan, 1992.

 

LADINERAREN ALFABETOA

LADINO ALPHABET

 

 

Ladinera eskuinetik ezkerrera irakurtzen da, hebreera bezala.

Ladino is read from right to left, like Hebrew.

 

Letter

Transcription

Called

Sound (English)

Use (Ladino)

 

a

alef

a

amar love

 

al

al

al

balta ax

 

b

bed

b

buskar to look for

 

v

ved

v

axarvar beat

 

g

gimal

g

xaragan lazy

 

j

gimal

zh

ajustar add

 

ch

gimal

ch

chikes youth

 

d

daled

d

din religious law

 

dh

daled

dh

sudhor sweat

 

h

e

a

xaftona beating

 

u

vav

u

karpus watermelon

 

o

vav

o

dos two

 

z

zayn

z

kazal village

 

j

zayn

zh

mujer woman, wife

 

kh

xed

ch

xaber news

 

t

ted

t

atabafar suffocate

 

i

yod

i

purimlik Purim present

 

e

yod

e

bel waist

 

k

kaf

k

kavo(d) honor

 

kh

xaf

ch

beraxa blessing

 

kh

xaf

ch

korex bookbinder

 

l

lamed

l

lamber lick

 

m

mem

m

myel honey

 

m

mem

m

xamam bath-house

 

n

nun

n

na here! behold

 

n

nun

n

baragan courageous

 

ny

nun

ny

sinyal sign

 

s

samex

s

sutlach rice pudding

 

silent

ayn

 

meara cave

 

p

pe

p

paras money

 

f

fe

f

fin end

 

f

fe

f

saraf money changer

 

s

sadik

s

sedaka charity

 

s

sadik

s

_ amares ignoramus (lit., peasant)

 

k

kof

k

kavzar to cause

 

r

resh

Guttural r

raki arak

 

sh

shin

sh

shavon soap

 

s

sin

s

maase story

 

t

taf

t

tora Torah

 

t

taf

tor d

meshared servant

 

Bokal eta diptongo batzuk ladineraz

Some vowels and diphtongs in Ladino

 

Letter

Position in Word

Called

Sound (English)

Use (Ladino)

 

begining and middle

alef

a

atar tie

 

end

ai

ai

ai there

 

middle and end

au

au

baul trunk

 

y

yod

y

yamar call

 

y

yod

y

yo I

 

y

yod

y

ayudar help

 

ye

yod

ye

yevar carry

 

ey

yod

ey

rey king

 

ay

alef

ay

tramvay streetcar

 

end

au

au

chay tea

 

beginning

e

e

es is

 

middle and end

yod

e

ves time

 

middle and end

ea

ea

meatad half

 

middle and end

ee

ee

kreer believe

 

middle and end

ei

ei

krei I believed

 

middle and end

eo

eo

shasheo dizziness

 

beginning

i

i

i and

 

middle and end

yod

i

chini plate

 

beginning

au

u

uzar use

 

middle and end

shurek

u

asur prohibited (by religious law)

 

middle and end

uy

uy

muy very

 

middle and end

ua

ua

(g)uay woe

 

middle and end

ue

ue

jues judge

 

middle and end

ui

ui

siguir continue