Kriera

KRIERA

CREE, CRI, CRI

 

Language family: Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi.

Language codes:

        ISO  639-1   cr   

        ISO  639-2   cre  

        ISO  639-3   cre – inclusive code

                             individual codes:

                             nsk – Naskapi

                             moe – Montagnais

                             atj – Atikamekw

                             crm – Moose Cree

                             crl – Northern East Cree

                             crj – Southern East Cree

                             csw – Swampi Cree

                             cwd – Woods Cree

                             crk – Plains Cree

Glottolog: cree1271.  

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: cree):

berens river ojibwa dial ojibwa, northwestern [OJB].

central ojibwe alt ojibwa, central [OJC].

central ojibwe alt ojibwa, central [OJC].

coastal east cree alt cree, northern east [CRL].

cree alt ojibwa, severn [OJS].

cree, moose [CRM] hizk. Kanada.

cree, northern east [CRL] hizk. Kanada.

cree, plains [CRP] hizk. Kanada; baita AEB ere.

cree, southern east [CRE] hizk. Kanada.

cree, swampy [CSW] hizk. Kanada.

cree, woods [CWD] hizk. Kanada.

east coastal cree alt cree, northern east [CRL].

east cree alt cree, northern east [CRL].

east cree alt cree, southern east [CRE].

east inland cree alt cree, southern east [CRE].

inland east cree alt cree, southern east [CRE].

northern ojibwa alt ojibwa, northwestern [OJB].

northern ojibwa alt ojibwa, northwestern [OJB].

ojibway alt chippewa [CIW].

ojibway alt ojibwa, central [OJC].

ojibway alt ojibwa, eastern [OJG].

ojibway alt ojibwa, northwestern [OJB].

ojibway alt ojibwa, severn [OJS].

ojibway alt ojibway, western [OJI].

ojibway alt ottawa [OTW].

ojibwe alt chippewa [CIW].

ojibwe alt ojibwa, central [OJC].

ojibwe alt ojibwa, eastern [OJG].

ojibwe alt ojibwa, northwestern [OJB].

ojibwe alt ojibwa, severn [OJS].

ojibwe alt ojibwa, western [OJI].

ojibwe alt ottawa [OTW].

ojicree alt ojibwa, severn [OJS].

plains ojibway alt ojibwa, western [OJI].

salteaux alt ojibwa, western [OJI].

saulteaux alt berens river ojibwa dial ojibwa, northwestern [OJB].

west main cree alt cree, moose [CRM].

west main cree alt cree, swampy [CSW].

west shore cree alt cree,  moose [CRM].

west shore cree alt cree,  swampy [CSW].

york cree alt cree, moose [CRM].

york cree alt cree, swampy [CSW].

 

KANADA

 

cree, moose (york cree, west shore cree, west main cree) [CRM] 4.500 hiztun 5.000 laguneko populazioan (1982, SIL). Kanadan ama hizkuntza duten kritar guztiak 87.555 (1998, Kanadako estatistika). James Badiaren hego hegiak, Moosonee, Ontario. Komunitate hau eta inguruko eskualdekoak (Moose Factory, Ontario). Moose cree eta swampy cree hiztunak. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi. Hizkuntza konplexua edota dialekto continuuma cree-montagnais-naskapiarekin. I-dialekto ez-palatalizatua. Elebitasuna ingelesez. Indartsu. Gramatika. Cree silabategia, ekialdeko finalak.

cree, northern east (coastal east cree, east coastal cree, east cree) [CRL] 5.308 hiztun (1997, Quebeceko Osasun eta Gizarte Zerbitzuen ministerioa). Mendebaldeko Quebec zentrala, eki-kostaldeko beheko Hudson Badia eta James Badia, Whapmagoostui, Chisasibi, Wemiindjiko komunitateak eta jende gehiago Eastmain-en. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi. Hizkuntza konplexua edota dialekto continuuma cree-montagnais-naskapiarekin. Batzuetan montagnaisera bezala sailkatua. y-dialekto palatalizatua. Indartsu. Hiztegia. Cree silabategia, mendebaldeko finalak.

cree, southern east (inland east cree, east inland cree, east cree) 7.306 hiztun (1997, Quebeceko Osasun eta Gizarte Zerbitzuen ministerioa). Quebec, James Badia-tik hegi-ekialderat, barnealdean Mistissini Lakuaren ekialdeko goialdeak (banalerroa). Waskaganish-eko kostaldeko komunitateak, hiztun batzuk Eastmainen, Inland, Mistissinin, Waswanipi, Nemaska eta Ouje-Bougoumo. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi. Hizkuntza konplexua edota dialekto continuuma cree-montagnais-naskapiarekin. Batzuetan montagnaisera bezala sailkatua. y-dialekto palatalizatua. Indartsu. Hiztegia. Cree silabategia, ekialdeko finalak. Komunitateen erdia baino gehiagotan irakaskuntzako hizkuntza, asignatura bezala irakatsia beste batzuetan.

cree swampy (york cree, west shore cree, west main cree) [CSW] 4.500 hiztun 5.000 laguneko populazioan (1982, SIL). Kanadan ama hizkuntza duten kritar guztiak 60.000 (1991, M. Dale Kinkade). Ontario, Hudson Badiaren kostaldea eta James Badiaren mendebal kostaldea eta Barnealdea. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi. Dialektoak: eastern swampy cree, western swampy cree. Hizkuntza konplexua edota dialekto continuuma cree-montagnais-naskapiarekin. Batzuetan montagnaisera bezala sailkatua. n-dialekto ez palatalizatua. Elebitasuna ingelesez. Indartsu. Hiztegia, gramatika. Cree silabategia, mendebaldeko finalak.

cree, woods [CWD] Ipar urruneko Manitoba eta Saskatchewan, kasik Ipar-mendebaldeko Lurraldeen mugaraino. Kanadan bakarrik. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi.  Hizkuntza konplexua edota dialekto continuuma cree-montagnais-naskapiarekin. Batzuetan montagnaisera bezala sailkatua. th-dialekto ez palatalizatua. Elebitasuna ingelesez. Adin guztietakoak. Indartsu. Cree silabategia, mendebaldeko finalak.

ojibwa, central (central ojibwe, ojibway, ojibwe) [OJC]. Nipigon Lakutik Ontario Zentralera mendebaldean eta Nipissing Lakura ekialdean. Algic, Algonquian, Central, Ojibwa. Dialekto trantsizionalen eskualdea (ikus Lisa Valentine, 1995, Beren artean eginez: Severn Ojibwe praktika komunikatiboak, Univ. of Toronto Press, 22. or.).

ojibwa, eastern (ojibwe, ojibway) [OJG]. Hego Ontario, Ontario Lakuaren Iparraldea eta Georgian Badia-ren ekialdea; Bruce Penintsularen oinarrian zehar ipar-hego marraren ekialdea (Rhodes, 1976: 131). Algic, Algonquian, Central, Ojibwa. Seguruenez hiztun guztiak elebidunak ingelesez, batzuk ojibwa aldaeren batez.  Hiltzear eskualde anitzetan; saio kontzertatuak herri eskoletan irakatsiz eta saioak bere galera ekidin nahirik. Hiztegia, gramatika.

ojibwa, northwestern (northern ojibwa, ojibway, ojibwe) [OJB]. Ipar-mendebaldearen hegoaldea Manitobaraino. Algic, Algonquian, Central, Ojibwa. Dialektoak: berens river ojibwa (saulteaux), lac seul ojibwa, albany river ojibwa, lake of the woods ojibwa, rainy river ojibwa. Erabilera sendoa; saio kontzertatuak herri eskoletan irakatsiz eta saioak bere galera ekidin nahirik. Gramatika.

ojibwa, severn (northern ojibwa, ojibway, ojibwe, ojicree, cree) [OJS] 8.000 edo gutxiago hiztun 8.000 edo gutxiagoko populazio batean, seguraski northwestern ojibwa batzuk barne (1999, SIL). Ontarioren ipar-mendebaldearen iparraldea Manitobaraino. Dialektoak: winisk river ojibwa, severn river ojibwa. 50 urte edo zaharragoak; erabilera sendoa; saio kontzertatuak herri eskoletan irakatsiz eta saioak bere galera ekidin nahirik; gramatika.

ojibwa, western (saulteaux, plains ojibway, ojibway, ojibwe) [OJI] 35.000 hiztun. Mendebalderuntz Winnipeg Lakutik Saskatchewan-eraino talde isolatuekin mendebaldean British Colombiaraino. Algic, Algonquian, Central, Ojibwa. Eskualde gehienetan adin guztietakoak; erabilera sendoa eskualde gehienetan; eskualde batzuetan gazteek eta haurrek ingelesa nahiago; kartila batzuk Federation for Saskatchewan  Indian Nations erakundeak.

 

Hizkuntza / lengua: kriera / cree / cri / cri.

Hiztunak / hablantes (2006ko errolda): 120.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Quebec.

 

 

HISTORIA. Kriera nuskogi hizkuntz familiako amerindiar hizkuntza da. Kritar tribu amerindiarrak Oklahoman bizi dira, non nekazaritza duten bizibide. XVII m.an  Mississippiren ertzetan bizi ziren eta XVIII.ean Georgia eta Alabamara hedatu ziren. Iparramerikarrek 1813-1814an menderaturik, Oklahoman kokatu ziren.

Krierak 6 dialekto ditu: zelaietakoa, basoetakoa, Iparraldekoa, zingiretakoa, Moose izenekoa eta Quebecekoa. Quebeceko kriera 9 bat mila pertsonak hitz egiten dute.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) sh euskarazko x bezala ahoskatzen da; ch gure tx bezala; h beti aspiratua da. B) Kontsonante batzuek, hala nola p, t, k, ch eta w eta i, o eta a bokalek aurre-aspirazio moduko bat hartzen dute, batzuetan bi hitz bereizteko nahikoa. Aspiratua izan behar duen letrak h darama aurrean. C) Bokalak luzeak nahiz laburrak izan daitezke.

 

Morfosintaxia. A) Krierak ez du infinitiborik. Aditza zein jokaerakoa den aurkitzeko, orainaldiko indikatiboaren singularreko 3. pertsona hartu behar da erreferentziatzat. Aditzak trantsitiboak eta intrantsitiboak dira. B) Krierak ez du generorik. Sexuen bereizketak ez du aditza afektatzen: michiso: bera jaten ari da (emakumea nahiz gizona). C) Izen bizidunen plurala era askotan egiten da. Bizigabeen plurala a edota wa erantsiz lortzen da. D) Hona hemen krieraz lehenengo 10 zenbakiak: payok (1), nisho/nish (2), nishto (3), naw (4), niyayo (5), kotwas (6), nijwas (7), yananaw (8), payokostaw (9), mitaht (10).

 

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua amerindia perteneciente a la familia lingüística nuskogi. Las tribus amerindias cri viven actualmente en Oklahoma, donde se dedican a la agricultura. En el s. XVII habitaban a orillas del Mississippi y el XVIII se extendieron por Georgia y Alabama. Vencidos por los norteamericanos en 1813-1814, se establecieron en Oklahoma.

La lengua cri comporta 6 dialectos: la de las llanuras, la de los bosques, la del Norte, la de las marismas, la Moose y la de Quebec. El dialecto cri de Quebec lo hablan alrededor de 9.000 amerindios.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) sh se pronuncia como en inglés; ch se pronuncia como en español; h es siempre aspirada. B) Algunas consonantes tales como p, t, k, ch y w y vocales como i, o y a, comportan a menudo una pre-aspiración que, a veces, puede servir para diferenciar una palabra de otra. La letra que debe ser aspirada está precedida por la letra h. C) Las vocales pueden ser largas y breves.

Morfosintaxis. A) En la lengua cri no existe el modo infinitivo. Para hallar a qué conjugación pertenece el verbo, hay que hacer referencia a la tercera persona de singular  del presente de indicativo. Los verbos se dividen en transitivos e intransitivos. B) La lengua cri no conoce el género. La distinción de sexos no afecta al verbo: michiso: él come, ella come. C) El plural de los nombres animados se forma de diversas maneras. El de los nombres inanimados se forma añadiendo a o wa al singular. D) Los 10 primeros números en cri son: payok (1), nisho/nish (2), nishto (3), naw (4), niyayo (5), kotwas (6), nijwas (7), yananaw (8), payokostaw (9), mitaht (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 FRANÇAIS-CRI, Dialecte Québecois, Louis-Philippe Vaillancourt, O.M.I., Presses de l’Université du Québec, 22,5x15, 465 or., Québec, 2001.

 

FONOLOGIA / PHONOLOGY

 

Kontsonante fonemak / Consonant phonemes

 

Bilabial

Dental

Alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

m

 

n

 

 

 

 

Stop

p

t

t͡s

t͡ʃ

 

k

 

Fricative

 

ð

s

ʃ

 

 

h

Approximant

 

 

ɹ

 

j

w

 

Lateral

 

 

l