Khowarrera

KHOWAR, KHOWAR, KHOWAR

 

Language family: Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northewestern zone, Dardic, Chitral.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    khw

Glottolog: ch1242.

Linguasphere: 59-AAB-aa.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: khowar (کھوار ):

arniya alt khowar [KHW].

chitrali alt khowar [KHW]. 

chitrari alt khowar [KHW].

citrali alt khowar [KHW]. 

kashkari alt khowar [KHW].

khawar alt khowar [KHW]. 

khowar [KHW] hizk. Pakistan.

patu alt khowar [KHW].

qashqari alt khowar [KHW].

 

PAKISTAN

 

khowar (khawar, chitrali, citrali, chitrari, arniya, patu, qashqari, kashkari) [KHW] 222.800 hiztun (1992). Chitral; Shadur Pass-etik Fupis-era Ghizr Ibarrean, Yasin eta Ishkhoman ibarrak Gilgit Agencyn, Ushu ipar Swat Ibarrean eta komunitate handiak Peshawar eta Rawalpindin. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northewestern zone, Dardic, Chitral. Dialektoak: north khowar, south khowar, east khowar, swat khowar. Iparraldeko dialektoa jotzen da “garbiena”. Kalasharekin erlazionatua, baina ezberdina. % 86/98ko antz lexikala dialektoen artean. Urduera eskoletan; neska batzuk 5. gradura arte edo gehiago. Hainbat eskualdetan hainbat 2. hizkuntza dute: pashtoera hegoaldean, shinera eta burushaskiera Gilgit Agencyn, kalamiera eta pashtoera batzuk Swaten, urduera eta ingelesa eskolatuen artean. Chitraleko hizkuntza nagusia. Khowarren hilabetekaria. ‘Kho’ ‘herria’ da, ‘war’ ‘hizkuntza’. Merkatal hizkuntza. SOV. Irrati programak.

 

Hizkuntza / lengua: khowarrera / khowar / khowar / khowar.

Hiztunak / hablantes: 215.000 / 250.000 (L’Harmattan).

Herrialdea / país: Pakistan.

 

 

HISTORIA. Chitrali buruzko Persiaren influentzia gutxienez akemeniden garaietara igotzen da,  K.a. VI.-V. m.etara. Eragin hau ez da inoiz eten, zeren eta 1953an urduerak ordezkatu zuen arte, Chitralen farsiera hizkuntza ofiziala izan zen.

Khowarrera (کھوار ), chitraliera bezala ere ezaguna, 400 bat mila pertsonak (Wikipedia)  mintzatzen duten hizkuntza da. Chitral Khyber-Pakhtunkhwan (Gilgit-Baltistango Ghizer distritua (Yasin ibarra, Phandar Ishkoman eta Gupis barne) eta Swat Garaiko gune batzuk dira bere lurraldeak. Khowarreradunak Pakistango hiri garrantzitsuetara emigratu dute hala nola Islamabad, Lahore eta Karatxira, dezenteko populazioak osatuz. Gilgit eta Hunzako beste guneetan ere mintzatzen dute 2. hizkuntza bezala. Halaber uste da Afganistan, Txina, Tajikistan eta Istambulen ere badaudela khowarreradunen talde txikiak.

 

Khowarrerak beste hizkuntza dardikoek baino eragin handiagoa jasan du iraniar hizkuntzen aldetik eta sanskritoar elementu gutxiago ditu shinerak edo kohistaniar hizkuntzek baino. Khowarrera izanik ere Chitralen hizkuntza nagusia, beste dozena bat hizkuntza mintzatzen dira bertan, hala nola palulera, dameliera, gawar-batiera, nuristanera, yidghera, burushaskiera,  gujarrera, wakhiera, kirgizera, persiera eta pashtoera. Nahiz eta forma idatzirik apenas ezagutzen duten, erabilitako karaktereak normalean urduerarenak dira, Pakistango hizkuntza nazionalarenak.

Gaur hizkuntza ofizialak urduera eta ingelesa dira.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Azentua normalean azken aurreko silabak hartzen du edota azkenak bi bakarrik badaude.

Morfosintaxia. A) Ez dago generorik, baina bereizten ditu bizidunak eta bizigabeak. B) Plurala singularrari -an erantsiz lortzen da, ahaidetasuna adierazten dutenak salbu, hauek -gini hartzen dute edota batzuetan zhi- aurrizkia. C) Izenordain pertsonalek ez dute generorik, baina bereizten dituzte hurbila eta urruna, presentzia eta ausentzia. D) Izenordainek eta erakusleek izenordain pertsonalen 3. pertsonaren antz handia dute. E)  -a atzizkiak galdetzaile bihurtzen ditu daramaten hitzak eta perpausak. F) Bi izan aditz daude, bata bizidunentzat (asik) eta bizigabeentzat beste (shik). G) Hona hemen khowarreraz lehenengo 10 zenbakiak: i (1), ju (2), troy (3), char (4), panch (5), choy (6), sot (7), osht (8), niof (9), josh (10).

Idazkera. Arabiar nasta’liq idazkera erabili da XX. m.aren hasieraz gero khowarreraz idazteko, eskualdeko hizkuntza administratiboa eta literarioa persiera izan aurretik eta lan poetikoak eta musikalak ahoz aho transmititu dira.

 

HISTORIA. La influencia de Persia sobre Chitral remonta al menos a los tiempos de los aqueménidas, ss VI y V a.C. Esta influencia nunca ha cesado, pues hasta que el urdu dsplazó en 1953, el farsi se utilizaba como lngua oficial  en Chitral.

La lengua khowar   (کھوار ), también conocida como chitrali, hablada por unas 400 personas (Wikipedia), es lengua dárdica hablada en Chitral en Khyber-Pakhtunkhwa, en el distrito Ghizer de Gilgit-Baltistan (incluyendo el valle Yasin, Phandar Ishkoman y Gupis) y en algunas partes del Swat Superior. Hablantes de khowar han emigrado mayormente a importantes centros urbanos de Pakistan como Islamabad, Lahore y Karachi, formando importante poblaciones. También hablan como segunda lengua en el resto de Gilgit y Hunza. Se piensa que pequeños grupos de hablantes de khowar existen en Afganistán, China, Tajikistán y Estambul.

 La lengua khowar  ha sufrido mayor influencia de las lenguas iraníes que otras lenguas dárdicas y posee menos elementos del sánskrito que la lengua shina o lenguas kohistaníes. Aunque el khowar es la lengua predominante en Chitral, también se hablan más de una decena de idiomas como son  kalasha-mun, palula, dameli, gawar-Bati, nuristani, yidgha, burushaski,  gujar, wakhi, kirgiz, persian y  pashto. Aunque la mayoría de estas lenguas apenas conocen forma escrita, los caracteres usados normalmente son del urdu, lengua nacional de Pakistán.

Hoy las lenguas oficiales son el urdu y el inglés.

 

 

LENGUA.Principales características.

Fonética. Por lo general el acento recae en la penúltima sílaba y en la última si solo tiene 2 sílabas.

Morfosintaxis. A) No existe el género, pero sí distingue entre animado e inanimado. B) El plural se obtiene añadiendo -an al singular, salvo para los que indican parentesco, para los que utiliza -gini o a veces el prefijo zhi-. C) Los pronombres personales no poseen género, pero hay distinción entre lo próximo y lejano, presente y ausente. D) Los pronombres y adjetivos demostrativos se semejan mucho a los pronombres personales de la tercera persona. E)  El sufijo -a convierte en interrogativas la palabra o la frase que la llevan. F) Existen 2 verbos ser, uno para seres animados (asik) y el otro para inanimados (shik). G) Los 10 primeros números en khowar son: i (1), ju (2), troy (3), char (4), panch (5), choy (6), sot (7), osht (8), niof (9), josh (10).

Escritura. Se ha utilizado la escritura nasta’liq árabe  para escribir en khowar desde los comienzos del s. XX, antes de que la lengua administrativa y literaria de la región fuera el persa y los trabajos poéticos y musicales se han trasmitido oralmente.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, kohistani, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

PARLONS KHOWAR, Langue et culture de l’ancien royaume de Chitral au Pakistan, Erik L’Homme,  L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 594 or., Paris, 2008.

 

Parlons khowar liburuaren sinopsia:

 

C'est la première fois que l'ancien royaume de Chitral fait l'objet d'une publication de cette envergure, mêlant aspects humains et historiques, culturels et linguistiques, et donnant au lecteur des clés inédites pour partir à la découverte d'un autre morceau de notre planète…

Peuple de poètes  et de guerriers, de chasseurs et de cavaliers, musulmans sincères, les Chitrali vivent dans les hautes terres de l’Hindou Kouch, au milieu des fleurs et des fées, en proie aux démons de la modernité et aux menaces qui se profilent à l’ombre d’un Pakistan qui se radicalise et d’un grand Pachtounistan qui s’élabore.

 

KHOWAR ALFABETOA

KHOWAR ALPHABET

 

 

 

Khowar alfabetoa eskuin-ezker idazten da khowar hizkuntzan. Persiar alfabetoaren aldaera bat da, hau aldi berean arabiar alfabetoaren deribazio bat izanik.

 

The Khowar alphabet is the right-to-left alphabet used for the Khowar language. It is a modification of the Persian alphabet, which is itself a derivative of the Arabic alphabet.

 

 

Khowar  alfabetoa eta ahoskera

Khowar alphabet and pronunciation

Kontsonanteak / Consonants