Katalana

KATALANA

CATALAN, CATALÁN, CATALAN

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, East Iberian.

Language codes:

ISO  639-1   ca

ISO  639-2   cat

ISO  639-3   either:

  cat - Catalan

  cat - Valencian

  Beste izen batzuk (autoglotonimoa: català):        

bacavés alt catalan-valencian-balear [CLN].

català alt catalan-valencian-balear [CLN].

catalán alt catalan-valencian-balear [CLN].

catalan-rousillonense dial catalan-valencian-balear [CLN].

catalan-valencian-balear [CLN] hizk. Espainia; baita Aljeria, AEB, Andorra, Argentina, Belgika, Brasil, Txile, Kolonbia, Kuba, Dominikar Errepublika, Frantzia, Alemania, Italia, Mexiko, Suitza, Uruguai, Venezuela ere.

catalonian alt catalan-valencian-balear [CLN].

central catalan dial catalan-valencian-balear [CLN].

northern catalán alt catalan-rousillonese dial catalan-valencian-balear [CLN].

northwestern catalan dial catalan-valencian-balear [CLN]

 ANDORRA

 

catalan-valencian-balear (català, catalán, bacavés) [CLN] 31.000 hiztun (1990), populazioaren % 61 (1990). Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, East Iberian. Hizkuntza nazionala. Ikus sarrera nagusia Espainian.

 KATALUNIA (Espainia)

 catalan-valencian-balear (català, catalán, bacavés, catalonian) [CLN] 6.472.828 hiztun ama hizkuntza dutenak (1996), gehi 5.000.000 2. edo 3. ama hizkuntza dutenak Espainian (1994, La Generalitat de Catalunya). Herrialde guztietako populazio osoa 6.565.000 edo gehiago, barne eginik 2. hizkuntzatzat erabiltzen dutenak: 10.000.000 (1999, WA). Espainiaren ipar-ekialdea, Bartzelona inguruan; Katalunia, Valentzia Probintziak, Baleare Uharteak, Carche eskualdea, Murtzia Probintzia. Menorkera Menorcan mintzatzen da. Pallaresa, Kataluniaren ipar-mendebaldeko azpidialekto bat, Pallaresen. Ribagortzera, beste azpidialekto bat Vall d’Arandik Tamarit hegora eta Noguera Ribagorzanatik Aragoiaren mugaraino. Halaber mintzatzen da  Aljeria, AEB, Andorra, Argentina, Belgika, Beasil, Txile, Kolonbia, Kuba, Dominikar Errepublika, Frantzia, Alemania, Italia, Mexiko, Suitza, Uruguai  eta Venezuelan ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, East Iberian. Dialektoak: catalan-rousillonenese (northern catalán), valencian (valenciano, valencià), balearic  (balear, insular catalan, mallorqui, menorqui, eivissenc) central catalan, alguherese, north-western catalan (pallarese, ribagorçan, lleidatà, aiguavivan). Aldaera estandarra hainbat mintzairaz osatutako literarioa da, hainbat dialektotan oinarritua. Pallaresa eta ribagortzera dialektoek antz gutxiago dute katalan estandarrarekin. Benaskear eta aiguavivandar herriak haran isolatuetan bizi dira eta fonologia ezberdina dute. Tortosako mintzaira valentzieratik gertuago legoke. Katalan zentralak  % 90-95eko ulergarritasuna dauka valentzieradunekin (R. A. Hall, Jr., 1989). Katalan idatzia Bartzelonako mintzairatik oso gertu dago. Katalan zentralak % 87ko ulergarritasuna dauka italierarekin, % 85ekoa portugesa eta espainierarekin, % 76koa erretorromantzearekin, % 75ekoa sardinierarekin, %73koa errumanierarekin. Elebitasuna espainiera, frantsesa, italiera, sardiniera eta okzitanierarekin. Domeinu guztiak. Adin guztietakoak. Hizkuntza ofiziala, hiztegia, gramatika. Katalanezko alfabetatze sakona berria da  (% 60). Pallares eta Ribagortzako hiztunek hezkuntza gutxiago dute, kontaktu gutxiago estandarrarekin eta Pirinioetako goialdeko haranetan bizi dira. Valentziar hiztun batzuek literatura bereizia nahi dute. Irrati programak, TB.

 KATALUNIA (Frantzia)

 catalan-valencian-balear [CLN] 100.000 hiztun (1996). Katalan Frantzia. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, East Iberian. Goian aipatu populazioa baliteke talde etnikoa izatea, ez ama hizkuntzaren hiztunak. Ikus sarrera nagusia Espainian.

 Hizkuntza / lengua: katalana / catalan / catalán / catalan.

Hiztunak / hablantes (2001): 7.100.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Katalunia, Ekialdeko Pirinio frantsesak, Ekialdeko Aragoi, Valentzia, Baleare Irlak eta Pitiusas, Andorrako Printzerria eta Sardinia uhartea,  L’Alguer italiar hiria.

 

 

HISTORIA. Latinetik eratorritako erromaniar familiako indoeuropar hizkuntza. Katalana hizkuntza erromantzea da eta 12 bat milioi pertsonak mintzatzen dute. Hizkuntza ofiziala da Andorran eta koofiziala, espainierarekin batera, Katalunian, Valentzian eta Baleareetan. Halaber mintzatzen da Aragoi eta Murtziako hainbat eskualdetan,  hego Frantziako Rossellon (Rosselló) eta Sardiniako Alghero (l’Algher) hirian. Valentziar batzuek diote valentziera hizkuntza bereizia dela, baina hizkuntzalariek diote bat eta bera direla, katalana.

Bere eragina, bada,  76.000 km2 ingurukoa da (gutxi gora-behera Eskoziaren parekoa). Lurralde-hedadura honek egiten du katalanak bi aldaki nagusi edukitzea (L’Alguerreko aldakia kontuan hartu gabe). Ekialdeko katalana Ekialdeko Pirinioetan mintzatzen da, Girona, Bartzelona eta Baleareak probintzietan eta Tarragonaren erdiz iparraldean. Mendebaldeko katalana mintzatzen da Andorra printzerrian, Tarragonaren erdiz hegoaldean, ekialdeko Aragoin eta Kastellonen, Valentzian eta Alacanten eta Murtziaren eki-iparraldean sartzen hasia da Carxe mendizerran.

 

 

Esan daiteke bi aldakietan katalanak 6 dialekto nagusi dituela: Zentrala (Bartzelona eta Girona), Leridanoa (Andorra eta Lleida), Valentziera (Kastellon, Valentzia eta Alacant) eta Alguerera (L’Alguer). Hauetatik 34 bat azpidialekto atera daitezke: Xipella, Apitxat, Manakori, Empordanera, Capzinesa, ea.

 

Lurralde katalanek eragina berandu jaso zuten. Bere kostaldean kolonia grekoak ezarri ziren. Erromanizazioaren ondoren, katalana Penintsularen ekialdeko kostaldean hedatu zen eta uharteetan hauek konkistatu zirenean. Aragoiko erresuma eta Kataluniako Konterria batu zirenean, 1137an, katalana administrazioaren hizkuntza bilakatu eta XV m.ra arte iraun zuen. Literatura katalanaren gainbehera gaztelaniaren goraldiaren parekoa izan zen.

Jatorrian, eskualde honetan poesia lirikoa egiteko erabili zen hizkuntza probentzala izan zen. Ramon Llull (1235-1315) idazleak bultzatu zuen hizkuntzaren normalkuntza. Obra filosofiko eta teologikoak idatzi zituen eta literario hutsak ere bai, sinetsi ezinezko neurrietan. 246 liburu autentiko kontserbatzen zaizkio, batez ere katalanez, baina baita latin eta arabieraz ere. Bera bakarrik aski izan zen katalana Erdi Aroan maila desiragarrian jartzeko. Literatura katalanak bere urrezko aroa XIV. eta XV. mendeetan lortu zuen Auxias March bezalako poetekin eta Martorell edo Bernat Metge bezalako prosistekin.

XVI. m.aren hasieran, Katalunia eta Aragoi kulturalki Gaztelaren koroan integratu zirenean, katalana bigarren maila batera erori zen eta 3 mendez gaztelaniak eklipsatua eduki du.

Ondorengotza Gerra Espainiarraren ondoren (1705-1715), Felipe V.ak Gobernu katalanaren erakunde guztiak abolitu zituen eta lege espainolak ezarri. Ondorioz katalana debekatua eta zapaldua izan zen.

Gerra Zibilaren ondoren (1936-1939), katalana presio politiko zorrotzen pean eduki zuten. Laguntza ofizialik gabe, erakundeek baztertua, erabiltzea jazarria zegoen. 1976an sortu zen iparraldean katalana irakasteko lehenengo eskola, La bressola, eta 1982an iritsi zen unibertsitatera. Hala ere, Juan Goytisolo, Juan Marsé edo Eduardo Mendozak bezala, katalan askok izan zuen nahiago bere obra gaztelaniaz idaztea.

 

XIII. mendean dokumentatzen dira lehenengo testuak katalan idatzian (Homilías de Organyà), nahiz eta IX. mendean jada testu latinoetan frase osoak agertzen ziren katalanez, eta beraz esan daiteke katalanak VIII. mendeaz gero baduela nortasun propioa.

 Beste herri latino batzuek ez bezala, katalanek latina administrazioko hizkuntza bezala oso garaiz utzi zuten eta horrela, Kataluniako Parlamentuko dokumentazioa, XIII. m.an, jada katalanez idatzia aurkitzen da, sormen literarioaren hizkuntza izanik gainera, Okzitanian bezala oso landua izan zelarik "Jocs Florals"-en bidez (Lore Jokoak).

 Ez bere historia luzeak ez eta bere lurralde zabalak hautsi du katalanaren batasuna eta, honela, XX. m.ko 20ko hamarkadan   Institut d’Estudis Catalans-ek (Euskaltzaindiaren baliokidea) Pompeu Fabraren “Normes Gramaticals” santzionatu zituenean, arautegi honek aplikazio berdina dauka katalana hizkuntza naturaltzat duten lurralde guztietan.

Testu zaharrenak, forua eta 6 sermoi, 1171koak dira.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A)  e eta o latinoek, laburrak eta tonikoak, katalanez ez dute diptongatzen (ezta probentzalez ere): petram > pedra (piedra, harria), mortem > mort (muerte, heriotza). B) Hasierako f- latinoa ez da katalanez desagertzen (ezta probentzalez ere): formicam > formiga (hormiga, inurria), filium > fil (hijo, semea). C) e eta o itxiak eta irekiak bereizi egiten ditu adierazko balioarekin: Deu da Dios (Jainkoa), eta déu, diez (hamar). D) Azentu oxitonoa bokal itxientzat erabiltzen da eta paroxitonoa irekientzat. E) Bokal batzuek, hala nola a eta o-k, itxiagotzeko joera dute, [e] eta [u] hurrenez hurren posizio atonoetan. F) Hiztun batzuek b oklusiboa eta v ezpain-horzkaria bereizi egiten dituzte. Eta baita s gorra eta bokalartekoa ere, frantsesez bezala. G) c fonemak s-ren balioa du e eta i bokalen aurrean eta ç frantseseko s-ren baliokidea da. Ezaugarri foniko hauek guztiek katalana, entzuteko orduan, frantsesaren edota probentzalaren antz handiagoko bihurtzen dute gaztelaniaren antzeko baino. H) Azentua azken aurreko silabak hartzen du  edota azken bokalak. I) l fonemak oso tinbre belar berezia du, hiztun elebidunen baitan espainiera ahoskatzean eragina ezartzen duena.

Morfosintaxia. A) Aditzek 3 jokaera dituzte: -ar, -er e -ir eta 3 modu: indikatiboa, agintera eta subjuntiboa. B) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira. C) Espainiera eta frantsesetiko maileguak ugariak dira. D) Lehenengo 10 zenbakiak katalanez hurrengoak dira: un/una (1), dos/dues (2), tres (3), quatre (4), cinc (5), sis (6), set (7), vuit (8), nou (9), deu (10).

Idazkera. Alfabeto latinoa erabiltzen du. ny multzoa gaztelaniako ñ-ren baliokidea da, ch multzoa izen propioetan bakarrik aurkitzen da [k] fonemaren balioarekin arrazoi historiko-administratiboak direla eta: March ahoskatzen da [Mark]; ig ahoskatzen da [tch]: maig ([match]).

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia románica derivada del latín. El catalan es lengua romance hablada por unos 12 millones de personas. Es la lengua oficial de Andorra y lengua cooficial junto con el español de Catalunya, Valencia y Baleares. También se habla  en partes de Aragón y Murcia, en Rousillon (Rosselló) al sur de Francia y en Alghero (l’Algher) ciudad de Cerdeña. Algunos valencianos sostienen que el valenciano es lengua propia y diferente, pero los lingüistas afirman que son la misma y única lengua catalana.

El catalán extiende, pues, su influencia por una superficie de unos 76.000 km2 (más o menos igual que el Reino de Escocia). Esta amplitud de territorio hace que el catalán tenga dos variantes  principales (descontando la variante arcaizante de L’Alguer). El catalán oriental se habla en los territorios correspondientes  a los Pirineos Orientales, las provincias de Girona, Barcelona y Baleares y en la mitad norte de la de Tarragona. El catalán occidental  se habla en el Principado de Andorra, la mitad sur de Tarragona, en Aragón oriental y Castellón, Valencia y Alacant y ha empezado a introducirse  en el nordeste de Murcia en la sierra del Carxe.

Se puede decir que el catalán tiene en sus dos variantes  un total de 6 dialectos principales: Central (Barcelona y Girona), Leridano (Andorra y Lleida), Valenciano (Castellón, Valencia y Alicante) y Alguerés (L’Alguer). De estos se obtiene hasta un total de 34 subdialectos: Xipella, Apitxat, Manacorí, Empordanés, Capcinés, etc.

Los territorios catalanes recibieron una tardía influencia. En sus costas se habían instalado una serie de colonias griegas. Después de la romanización, el catalán se extendió por el litoral este de la Península  y por las islas a la vez que las conquistas. Cuando el reino de Aragón y el Condado de Cataluña se unen, en 1137, el catalán se convierte en lengua de la administración, y lo será hasta el s. XV. El descenso de la literatura catalana  fue de par con el auge del castellano.

En sus orígenes, la lengua usada en la región para la poesía lírica fue el provenzal. El escritor Ramón Llull (1235-1315) dio un impulso a la normalización lingüística. Escribió obras filosóficas y teológicas, y estrictamente literarias, de proporciones casi inimaginables. Se conservan 246 libros auténticos, sobre todo en catalán, pero también en latín y en árabe. Él solo se bastó para colocar el catalán medieval a una altura envidiable. La literatura catalana alcanza su edad de oro en los ss. XIV y XV con poetas como Auxias March, prosistas como Martorell o Bernat Metge.

 

 

A principios del s. XVI, cuando Cataluña  y Aragón son integrados culturalmente  en la corona de Castilla, el catalán pasa a un segundo plano y durante 3 siglos vive eclipsado por el castellano.

Después de la guerra de Sucesión Española (1705-1715), Felipe V abolió todas las instituciones propias del Gobierno catalán e implementó leyes españolas. Posteriormente el catalán fue prohibido e incluso reprimido.

Después de la Gerra Civil (1936-1939), el catalán vivió sometido a fuertes presiones políticas. Ajeno al favor oficial, ignorado por las instituciones, su uso fue muy perseguido. En 1976 se crea la primera escuela para la enseñanza del catalán en la zona del norte, La bressola, y en 1982 llega a la enseñanza universitaria. Sin embargo, muchos catalanes como Juan Goytisolo, Juan Marsé o Eduardo Mendoza prefirieron el castellano para difundir su obra.

Los primeros textos en catalán escrito se documentan a partir del siglo XIII (Homilías de Organyà), aunque en el siglo IX ya aparecían frases enteras  en catalán en textos latinos, lo que hace suponer  que el idioma cuenta con personalidad propia ya desde el siglo VIII.

Contrariamente a otros pueblos latinos, los catalanes dejan de utilizar el latín como lengua administrativa muy pronto y así, la documentación del Parlamento de Catalunya, en el siglo XIII, ya se encuentra redactada en catalán que es además el idioma  de creación literaria, fuertemente impulsada, igual que en Occitania, por los “Jocs Florals” (Juegos Florales).

Ni la larga historia  ni su extensión territorial han resquebrajado  la unidad de la lengua catalana y, de esta manera, cuando en los años 20 del siglo XX el Institut d’Estudis  Catalans (equivalente  a la Real Academia Vasca-Euskaltzaindia) sanciona las “Normes Gramaticals” de Pompeu Fabra, éstas son de igual aplicación en todos los territorios que tiene el catalán como lengua natural.

Los textos más antiguos, un fuero y 6 sermones, datan de 1171.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las e y o latinas, breves y tónicas, no diptongan en catalán (tampoco en provenzal): petram > pedra (piedra), mortem > mort (muerte). B) La f- inicial latina no desaparece en catalán (tampoco en provenzal): formicam > formiga (hormiga), filium > fil (hijo). C) Distingue entre e y o abiertas y cerradas, con valor significativo: Deu significa Dios, y déu , diez. D) El acento agudo  se usa para señalar las cerradas, y el grave para las abiertas. E) Algunas vocales como la a y la o tienden a pronunciarse  más cerradas, [e] y [u] respectivamente en posiciones átonas. F) Parte del dominio lingüístico distingue entre b oclusiva y v labiodental. Y también entre la s sorda  y sonora cuando es intervocálica, como en francés. G) La c tiene valor de s ante e, i y la ç corresponde a la s francesa. Por todos estos rasgos fónicos, la lengua catalana, al oído, se parece al provenzal o al francés, tal vez más que al castellano. H) El acento recae en la penúltima sílaba o en la vocal final. I) La l tiene un timbre velar muy propio que influye en la pronunciación del español de los hablantes bilingües.

 

 

Morfosintaxis. A) Los verbos distinguen 3 conjugaciones: -ar, -er e -ir y 3 modos: indicativo, imperativo y subjuntivo. B) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. C) Los préstamos del español y francés son frecuentes. D) Los 10 primeros números en catalán son: un/una (1), dos/dues (2), tres (3), quatre (4), cinc (5), sis (6), set (7), vuit (8), nou (9), deu (10).

  Escritura. Utiliza el alfabeto latino. El grupo ny equivale a la ñ castellana, el grupo ch sólo se encuentra en nombres propios por razones histórico-administrativas con valor de [k]: March se pronuncia [Mark]; ig se pronuncia [tch]: maig ([match]).

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 CURSO 1º DE CATALÁN,  Miquel Arimany, Barcelona, 1975.

CURSO 2º DE CATALÁN,  Miquel Arimany, Barcelona, 1976.

CURSO 3º DE CATALÁN,  Miquel Arimany, Barcelona, 1976.

 *******

 GRAMÁTICA HISTÓRICA CATALANA, Ed. Noguer, S.A,  Antonio Badía Margarit, 24,5x16,5, 385 or., Barcelona, 1951.

ESTUDIOS DE FONÉTICA Y FONOLOGÍA CATALANAS, Armando de Lacerda eta A. Badía Margarit, C.S.I.C., Instituto Antonio de Nebrija, 25x17,5, 159 or.,  Madrid, 1948.

 *******

 GRAMÁTICA CATALANA, Curs mitjà,  Pompeu Fabra, 17x12, 99 or., Barcelona, MCMXXIII.

GRAMÁTICA CATALANA, Curs mitjà,  Pompeu Fabra, 17x12, 99 or., Barcelona, MCMXXXI.

INTRODUCCIÓ A LA GRAMÀTICA CATALANA,  Pompeu Fabra, 182 or., Barcelona, 1985.

*******

 CURS SUPERIOR DE GRAMÀTICA CATALANA, Manuals Lingüístics Barcino-3, reimpressió, Jeroni Marvà, 18x12, 467 or., Barcelona, 1980.

EXERCICIS DE GRAMÀTICA CATALANA, Volums I-II-III-IV, Edukia: I. Ortografia. II. Morfologia. III. Sintaxi (primera part). IV. Sintaxi (segona part), Col·lecció Popular Barcino XXIV, Jeroni Marvà, 17x12, 61 or., Barcelona, 1927.

ECERCICIS DE GRAMÀTICA CATALANA, Biblioteca “Les Illes d’Or” 95, 5ª edició, Jeromi Marvà, 15x10,5, 128 or., Barcelona, 1987.

 *******

****

*

 CATALÀ FÀCIL, 1ª edició,  Josep Ruaix i Vinyet, Molà, 1983.

DE LINGUA ARAGONENSI, Revista de la Sociedat de Lingüística Aragonesa-4, Esteve Valls i Alecha: La desdialectalització del català nord-occidental: cap a una convergència total amb l’estàndard? (33-54 or.), 24x17, 182 or.,  Huesca/Uesca, 2010.

EXERCICIS DE GRAMÀTICA CATALANA, quarta edició, Francesc de B. Moll, 15x10,5, 128 or., Palma de Mallorca, 1987.

GRAMÀTICA CATALANA, Edukia: I. Nocions preliminars. II. Ortografía. III. Morfología. IV. Morfología i sintaxi. V. Clau dels exercicis, col·lectió Parla Vivent, sisena edició, Josep Miracle, 20x14, 277 or., Barcelona, 1975.

GRAMATICA DE LLENGUA CATALANA, La nostra llengua, Artur Quintana, 19,5x12, 262 or., Zaragoza, 1984.

LA DESDIALECTALITZACIÓ DEL CATALÀ NORD-OCCDENTAL: CAP A UNA CONVERGÈNCIA TOTAL AMB L’ESTÁNDAR?, Esteve Valls i Alecha, Universitat de Barcelona, De Lingva Aragonensi, nº 4, 55-89, Sociedat de Lingüistica Aragonesa,oso-oso bibliografia oparoa, Benás-Graus, 2008.

LLIÇONS DE GRAMÀTICA CATALANA,  Emili Vallès, 19x13, 167 or., Barcelona, 1931.

PRÁCTICAS DE CATALÁN BÁSICO, Ed. Teide,  J. Llobera i Ramon, 3ª edición, 21,5x15,5, 216 or., Barcelona, 1975.

PRIMER CURSO DE CATALÁN, Manuals Lingüístics i Literaris, Editorial Barcino,  Roser Latorre, 3. ed. 18x12,5, 238 or., Barcelona, 1985.

SORTIR DE L’ ARMARI LINGÜÍSTIC, Una guia de conducta per a viure en català, Angle editorial,  Ferran Suay i Gemma Sanginés, 23x14,5, 170 or., Barcelona, 2010.

SUS ETH DICCIONARI CATALÀ-OCCITÀ OCCITAN-CATALAN DE BELAGUER E POJADA, Aitor Carrera, De Lingva Aragonensi, nº 2, 75-90, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Graus-Benás, 2006.

TOPÓNIMOS CATALANES DE ORIGEN GRIEGO, S. Pérez Orozco, Licenciado en Filología Clásica, Estudios de Lenguas y Epigrafía Antiguas-E.L.E.A. nº 9, 431-460, Valencia, 2009.

 HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 BÀSIC LLATÍ-CATALÀ, Diccionaris de l’Enciclopèdia, Resum de morfologia llatina, Dirigit per Antoni Seva i Llinares, 701 or., Barcelona, 1996.

CATALÀ-CASTELLÀ / CASTELLÀ-CATALÀ, diccionari pràctic, diccionaris Arimany, 16,5x11,5, 204 or., Barcelona, 1968.

CATALÀ-CASTELLÀ / CASTELLÀ-CATALÀ, Enciclopèdia Catalana, bàsic, 16,5x11,5, 505 or., Barcelona, 2000.

CASTELLÀ-CATALÀ / CATALÀ-CASTELLÀ, Diccionari  Breu, Ediciones Arimany, 13x9,5, 224 or., Barcelona, 1974.

CASTELLÀ-CATALÀ / CATALÀ-CASTELLÀ, Diccionari manual, novena edició, Vox, Bibliograf, 19x13, 635 or., Barcelona, 1984.

CASTELLANO-CATALÁN / CATALÀ-CASTELLÁ, Diccionari essencial, Vox, 18x11, 298+286 or., Barcelona, 2000.

CASTELLANO-FANG-CATALÀ, Lorenzo Bacale Andeme, 21x15,5, 252 or., Huesca, 1999.

CATALÁN-CASTELLANO / CASTELLÀ-CATALÀ, Diccionario Iter, Editorial Sopena, S.A. Barcelona, 1980.

DICCIONARI CATALÀ-CASTELLÀ & CASTELLÀ-CATALÀ,  A. Rovira i Virgili, Diccionaris Lopez, 18, 5x12, 840 or., Barcelona, Urterik gabe.

DICCIONARI CATALÀ-CASTELLÀ, Enciclopèdia Català, Tercera edició, 21x13,5, 1308 or., Barcelona, 2001.

DICCIONARI DE BARBRISMES, Introduhits en la llengua catalana,  Antoni Careta  y Vidal, 21x14, 477 or., Barcelona, 1901.

DICCIONARI LLATÍ-CATALÀ, Avel·lí André, Maite Blay, Joana Borràs eta Carmen Romero, quarta edició, Ed. Columna, 22x13,5, 384 or., Barcelona, 1993.

DICCIONARI MANUAL CATALÀ-CASTELLÀ & CASTELLÀ-CATALÀ,  Joan Nadal i Serrahima, Enciclopèdia Catalana, 21x14, 358 or., Barcelona, 1999.

DICCIONARI ORTOGRÀFIC, Redactat sota la direcció de P. Fabra, Institut de la Llengua Catalana, 23x15, 447 or., Barcelona, MCMXVII

DICCIONARIO CATALÁN-CASTELLANO / DICCIONARI CASTELLÀ-CATALÀ,  Iter, Sopena, 14x13, 520 or., Barcelona, 1980.

EUSKARA-KATALANA IZENDEGIA / VOCABULARI CATALÀ-BASC,  Rafael Azkarate i Zubiate, Katalana Argitaldaria, 528 or., Girona, 2002.

PAL· LAS.  DICCIONARI CATALÀ-CASTELLÀ-FRANCÈS, Editorial  Pal·las, E. Vallès, 25x18, 1296 or., Barcelona, MCMXXVII.

 KATALANAREN DIALEKTOAK

 

BALEAREERA, BALEAR, BALEAR, BALEAR

 

Language family:

Language codes:

ISO  639-1   -

ISO  639-2   -

ISO  639-3   -

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa:):

Balear alt balearic dial catalan-valencian-balear [CLN].

Balearik dial catalan-valencian-balear [CLN].

 Hizkuntza / lengua: balearrera / balear / balear / balear.

Hiztunak / hablantes: (?).

Herrialdea / país: Balearrak / Illes Balears (Espainia).

 

 

HISTORIA. Katalanaren dialektoa, Balear Uharteetan mintzatua. Balearrera dialekto katalan orientalen taldekotzat jotzen da. Balearrerak 3 azpidialekto ditu: mallorkera, o pretonikoaren tinbrea (corral)  eta “izenordain akusatiboa + izenordain datiboa” ordena arkaikoa mantendu egin dituena (el te duc, te lo traigo [dakarkizut]); menorkera, katalan orientalaren eragin batzuk dituena (pẹra ordez pęra irekitzea) eta hiztegi berezia, non aurki daitezkeen ingelesaren aztarnak, XVIII m.an britainiarren mendean egon izanagatik (ṁèrvol, jokorako bola > ing. marble); ibizera, valentzieraren nolabaiteko antza eta hitz bereziak dituena.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Mantendu egin du é (<ĭ, ē latinoak) bokal neutro tonikoa, katalan orientalean irekia (péra, eta ez pęra).

Morfosintaxia. A) Ipse, ipsa latinetik eratorritako artikuluak irautea (es cavall, el caballo [zaldia]; sa cadira, la silla [aulkia]). B) Orainaldiko indikatiboko lehen pertsonaren amaiera galtzea: jo cant, yo canto  [abesten ari naiz]. C) Hitz berezi batzuk erabiltzea, maiz tradizio linguistiko garbienekoak: ca, txakurra, allot, mutila, etab.

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Dialecto catalán hablado en las Islas Baleares. El balear se agrupa con los dialectos catalanes orientales. El balear comprende 3 subdialectos: mallorquín, conservador del timbre de la o pretónica (corral) y del orden arcaico “pronombre acusativo + pronombre dativo” (el te duc, te lo traigo); menorquín, con ciertos influjos del catalán oriental (extensión del pęra, frente a pra) y un vocabulario característico, en el que no faltan las huellas del inglés a consecuencia de la dominación británica  del s. XVIII (èrvol, bola de jugar > ing. marble); ibicenco, que presenta alguna afinidad con el valenciano y cierto número de vocablos diferenciados.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Mantiene la vocal neutra tónica é (<ĭ, ē latinas) que se abrió en catalán oriental (péra, frente a pęra).

Morfosintaxis. A) Pervivencia del artículo derivado de ipse, ipsa (es cavall, el caballo; sa cadira, la silla). B) Falta de desinencia en la primera persona del presente de indicativo: jo cant, yo canto. C) Uso de ciertos vocablos peculiares, a menudo, de la más pura tradición lingüística: ca, perro, allot, chico, etc.

 

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 LA LLENGUA DE LES BALEARS 1, 24ª edició,  Francesc de B. Moll, 21x13,5, 102 or., Palma de Mallorca, 1991.

LA LLENGUA DE LES BALEARS 2, 18ª edició,  Francesc de B. Moll, 21x13,5, 172 or., Palma de Mallorca, 1991.

 *******

 

ALFABETO KATALANA

CATALAN ALPHABET

 

Alfabeto katalana / Catalan alphabet

A a

B b

C c

Ç ç

D d

E e

F f

G g

H h

a

be

ce

ce
trencada

de

e

efa

ge

hac

I i

J j

K k

L l

M m

N n

O o

P p

Q q

i

jota

ke

ela

ema

ena

o

pe

cu

R r

S s

T t

U u

V v

W w

X x

Y y

Z z

 

erre

esse

te

u

ve
baixa

ve
doble

ics,
xeix

i grega

zeta

 

 

Ahoskera katalana / Catalan pronunciation

 

 

Testu-lagina katalanez / Sample text in catalan

 Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres.

 Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)

 

 KATALANA  AZTERTZEKO

EL PATRIMONI IMMATERIAL,  la literatura oral, Lo Trill (12), Edukia: I. Narrativa. II. Teatre. III. Història oral. IV. Cançoner.  V. Jota dels segadors. VI. La festa de carnestoltes. VII. Gèneres menors. VIII. Refranyer. IX. Endivinalles. X. Mimologismes. XI. Tornaveus. XII. Embarbussaments. XIII. Locucions i frases fetes, Josep A. Carrégalo Sancho, 24x17, 369 or., Teruel, 2007.