Kanakerak

KANAK LANGUAGES, LENGUAS KANAKAS,

KANAK LANGUES

 

Language family:

Language codes:

        ISO  639-1  -   

        ISO  639-2  -   

        ISO  639-3  -   

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ):

 

Hizkuntza / lengua: hawaiera / hawaiian / hawaiano / hawaïen.

Hiztunak / hablantes (2009): 40.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Kaledonia Berria.

 HISTORIA. Kanak izena hawaiar kanaka hitzetik eratorria da eta “gizona” esan nahi du. Hitz hau Kaledonia Berria Frantziak kolonizatu zuen garaikoa da eta, beraz, peioratibotzat daukate, baina indarrean segitzen du. Ofizialki aldagaitza da, ez du generorik ez numerorik. Kaledoniarrek “caldoches” deitzen diete jatorriz europarrak diren zuriei.

 Kanak hizkuntza austronesiar familiako talde ozeanikokoak dira eta 1.000-1.200 hizkuntza hartzen ditu taldeak. Ez dute lotura genetikorik papuar hizkuntzekin ezta Australiako hizkuntza aborigenekin ere. Kaledonia Berrian 28 hizkuntza mintzatzen dira.

1863an dekretuz debekatu zuen Frantziak eskoletan bertako hizkuntzak erabiltzea eta 1921ean kanakerazko publikazio denak galarazi zituen. Baina 1988ko Matignon-Oudignot akordioek eta 1998ko Noumeako akordioak baimendu egin zuten kanak hizkuntzen erabilera legala. 1992tik eta Deixon legearen arabera, 4 hizkuntza kanak ofizialak dira eta 2. mailako hezkuntzan irakaskasten dira eta batxilergoko azterketan parte har dezakete. Paicî, ajië, nengone eta drehu dira lauak. Komeni da hemen oroitaraztea ba direla Frantzian, frantsesa ezik, ofizialtasunik ez duten hizkuntzak eta hezkuntza publikoan debekatuak daudenak 1. mailatik Unibertsitatera arte.

 HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia. Hona hemen kanakeraz lehenengo 10 zenbakiak: caas (1), luetr(e) (2), könitr(e) (3), eketr(e) (4), tripi (5), ca ngömen(e) (6),  lue ngömen(e) (7), kôni ngömen(e) (8), eke ngömen(e) (9), lue pi ngömen(e) (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa

*******

HISTORIA. El nombre kanak proviene del término kanaka hawaiano, que significa «hombre». El término pertenece al tiempo en que la Nueva Caledonia fue colonizada por Francia y está por tanto considerado como peyorativo aunque sigue vigente. Oicialmente, la pakabra kanak es invariable en género y número. Los caledonios llaman «caldoches» a los blancos europeos.

Las lenguas kanak pertenecen al grupo oceánico de la familia austronesia, que incluye entre 1.000 y 1.200 lenguas. No poseen vínculo genético con las lenguas papúes ni  con las lenguas  aborígenes australianas. En la Nueva Caledonia se hablan 28 lenguas.

En 1863 Francia prohibió por decreto utilizar las lenguas indígenas en las escuelas, y en 1921 se prohibieron todas las publicaciones en kanak. Pero los acuerdos de Matignon-Oudignot de 1988 y el acuerdo de Noumea de 1998 permitieron el uso legal de la lenguas kanak. Desde 1992 y en base a la ley Deixon , 4 lenguas kanak son oficiales y se enseñan en la escuela secundaria y pueden ser utilizadas en los exámenes de bachillerato: paicî, ajië, nengone y drehu. Conviene recordar que hoy existen lenguas habladas en Francia, salvo el francés, que no gozan de ninguna oficialidad y siguen prohibidas desde la enseñanza primaria hasta la Universidad.

 LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis. Los 10 primeros números en kanak son: caas (1), luetr(e) (2), könitr(e) (3), eketr(e) (4), tripi (5), ca ngömen(e) (6),  lue ngömen(e) (7), kôni ngömen(e) (8), eke ngömen(e) (9), lue pi ngömen(e) (10).

Escritura. Alfabeto latino

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

SOUTH  PACIFIC PHRASEBOOKS, Speak the languages of Paradise, Fijian, Hawaiian, Kanak languages, Maori, Niuean, Rapanui, Rarotongan, Samoan, Tahitian, Tongan, fiji hindiera, Lonely Planet, authors: Hadrien Dhont, Carrie Stipic Fawcett, Naomi C. Losch, Te’Atamira, Fepulea’i Lasei Vita John Mayer, Ana Betty Rapahango, Dr. William Liller, Michael Simpson, Darrell Tryon, 2nd  edition, 14x9, 306 or., Victoria (Australia), 2008.

Bibliografía

 LANGUES KANAK ET ACCORD DE NOUMÉA, Agence de Développement de la Culture Kanak, Centre Culturel Tjibaou, juillet, 29,5x21, 71 or., Troisième trimestre, Nouméa, 2000.

 oOo 

- Kanak hizkuntzetan egindako albistegi bat eman dute aurrenekoz

- Caledonia kateak hilean behin emango du saioa. Kaledonia Berrian, 27 kanak hizkuntza daude

- Ezin gara gelditu besoak gurutzatuta, esanez kanak hizkuntzen desagerpena saihestu ezinezkoa dela.

 Argazkia: CALEDONIA

2017-07-29 / Urtzi Urkizu     

«Kanak hizkuntzak Kaledonia Berriko kultur ondarearen parte dira. Aberastasun hori gizateria osoarentzat da». Caledonia telebista kateko zuzendari editorialaren hitzak dira, Jeremie Gandinenak. Nabarmendu du Noumeako akordioak —1998. urtean sinatu zuten— jasotzen duela kanak hizkuntzen presentzia handitu egin behar dela hezkuntzan eta komunikabideetan. Horri erantzunez, Caledonia kateak aurreneko aldiz albistegi bat egin du kanak hizkuntzetan, «ekarpen apal bat» egiteko asmoarekin. Ekainaren 27an egin zuten albistegiaren estreinaldia, eta Gandinek iragarri du katearen asmoa dela saioa hilean behin ematea.

Telebista kate txikia da Caledonia. Iaz, frantsesezko albistegia jarri zuten martxan, eta harrera beroa jaso zuen. «Berehala, bere publikoa lortu zuen albistegiak, oro har zaila izaten baita Kaledonia Berriko informazioa telebistaz jasotzea», azaldu du Gandinek. «Caledoniak ildo editorial berritzailea dauka, pertsonekiko errespetu handia du, eta haien egunerokoan sakontzen du. Aldi berean, mundura zabaltzen den leiho bat da, Ozeano Pazifikoko eta nazioarteko gaiak landuz eta kultur ikuskizunak eskainiz». Albistegi nagusia 18:00etan ematen dute, hogei minutuko iraupena du, eta 19:00etan berriro ematen dute. «Gero eta indartsuagoa da, baina taldea gaztea da. Asko dugu ikasteko». Telebistako emanaldiaren ordu berean, Facebooken ematen dute, eta, ondoren, Youtuben jartzen dute.

Kanak hizkuntzetako albistegiari dagokionez, oraingoz 27 hizkuntzetatik lau aukeratu dituzte: drehu, paici, a'ije eta xaracuu. Lau hizkuntza horiek 5.000 eta 16.000 hiztun bitartean dituzte. «Lanean ari gara albistegiaren edukiak itzuli eta azpidatziak egiteko. Bestalde, hainbat erreportaje landu nahi ditugu. Kanak Hizkuntzen Akademiarekin elkarlanean ari gara, proiektuarekin konpromisoa erakutsi baitu», azaldu du Gandinek.

Ez da aurreneko aldia Caledonia kateak kanak hizkuntzetan saioak egiten dituena, baina orain arte ez dute maiztasun finkorik izan. «Kanak hizkuntzen albistegiak erreakzio asko piztu ditu, eta itxaropen giroa ikusi dugu. Guk kanak hizkuntzen irudia aldatzen lagundu nahi dugu, ikusleek beste begirada bat izan dezaten».

Gandinek ohartarazi du kanak hizkuntzak desagertzeko arriskuan daudela. «Baina ezin gara gelditu besoak gurutzatuta, esanez haien desagerpena saihestu ezinezkoa dela. Caledonia telebista kateak jarraituko du hizkuntzak zabaltzen, aberastasuna sortzen»