Inuitera

 

 

INUITERA

INUKTITUT, INUÍ, INUIT

 

Language family: Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit.

Language codes:

        ISO  639-1    iu

        ISO  639-2    iku

        ISO  639-3    ike

Glottolog: east2534.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ):

“eskimo” pejorative alt inupiatun, north alaskan [ESI].

eastern arctic “eskimo” pejorative alt  inuktitut, eastern canadian [ESB].

eastern arctic “eskimo” pejorative alt inuktitut, eastern canadian [ESB].

eastern canadian “eskimo” pejorative  alt inuktitut, eastern canadian [ESB].

greenlandic alt inuktitut, greenlandic [ESG].

greenlandic eskimo alt inuktitut, greenlandic [ESG].

innu aimun alt montagnais [MOE].

innu aimuun alt naskapi [NSK].

innu alt eastern naskapi dial naskapi [NSK].

innu alt montagnais [MOE].

inuit alt inuktitut, eastern canadian [ESB].

inuit alt inuktitut, eastern canadian [ESB].

inuktitut, eastern canadian [ESB] hizk. Kanada.

inuktitut, eastern canadian [ESB] hizk. Kanada.

inuktitut, greenlandic [ESG] hizk. Groenlandia; baita Danimarka ere. Ikus daniera Europan.

inuktitut, western canadian [ESC] hizk. Kanada.

inupiaq alt inupiatun, north alaskan [ESI].

inupiat alt inupiatun, northalaskan [ESI].

inupiatun alt inupiatun, northwest alaska [ESK].

inupiatun, north alaskan [ESI] hizk. AEB; baita Kanada ere. Ikus eskimo-aleutera Amerikan, AEB.

inupiatun, northwest alaska [ESK] hizk. AEB. Ikus eskimo-aleutera Amerikan, AEB.

kalaallisut alt inuktitut, greenlandic [ESG].

montagnais [MOE] hizk. Kanada.

north alaskan inupiat alt inupiatun, north alaskan [ESI].

 

AMERIKAKO ESTATU BATUAK

 

inupiatun, north alaskan (north alaskan inupiat, inupiat, “eskimo”) [ESI] bi herrialdeetako populazio osoa 3.500 hiztun 8.000 laguneko populazio etnikoan (1990, L.D.Kaplan). Norton Sound eta Point Hope, Alaskatik Kanadara. Halaber mintzatua Kanadan. Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: north slope inupiatun (point barrow inupiatun), westarctic inupiatun, point hope inupiatun, anaktuvik pass inupiatun. Hiztun gehienak 30 urtez gorakoak. Gazte jendeak nahiago ingelesa. Hiztegia. Gramatika.

inupiatun, northwest alaska (northwest alaska inupiat, inupiatun, “eskimo”) [ESK] 4.000 hiztun 8.000 laguneko populazioan (1978, SIL). Alaska, Kobuk River, Noatak River, Seward Peninsula, and Bering Strait. Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: norther malimiut inupiatun, southern malimiut inupiatun, kobuk river inupiatun, koastal inupiatun, kotzebue sound inupiatun, seward peninsula inupiatun, king island inupiatun (bering strait inupiatun). Seward Peninsulako hiztun gehienak 40 urtez gorakoak (1990).

 

DANIMARKA

 

inuktitut, greenlandic (greenlandic eskimo, greenlandic, kalaallisut) [ESG] 7.000 hiztun lurralde kontinental gehienean (1990, L.D. Kaplan). Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Irrati emanaldiak. Ikus sarrera nagusia Groenlandian.

 

GROENLANDIA

 

inuktitut, greenlandic (greenlandic eskimo, greenlandic, kalaallisut) [ESG] 40.000  hiztun (1990, L.D. Kaplan), Ekialde Groenlandiako 3.000, Mendebalde Groenlandia 44.000  eta Ipar Groenlandiako 800 barne; bi herrialdeetako populazio osoa 47.000, 80 bat komunitate 10 urtez gorakoekin, Danimarkan ere mintzatua. Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: west greenlandic,  east greenlandic, polar eskimo (north greenlandic, thule eskimo).  Dialektoak hizkuntza diferente bihurtzear (M. Kraus, 1995), elebitasuna danieraz, indartsu Groenlandian, hizkuntza nazionala, groenlandiera eta daniera eskoletan.

 

KANADA

 

inuktitut, eastern canadian (eastern canadian “eskimo”, eastern arctic “eskimo”, inuit [ESB] 14.000 hiztun 17.500eko populazio batean (1991, L. Kaplan). Hudson Badiaren mendebaldea eta ekialdean Baffin Uhartean zehar, Quebec, eta Labrador. Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: baffinland “eskimo”, labrador “eskimo”, quebec “eskimo”. Labradorren 20 urtetik gorakoak mintzo dira, Nain-go ume batzuk salbu, indartsu Labradorren izan ezik, non erdia baino gutxiago den hiztun. Quebec Iparraldean eta Northwest Territories-tik Central Arctic-era, populazioaren % 90ek baino gehiagok mintzatzen dute. Inuit herriaren izena da, inuktitut hizkuntzarena.

inuktitut, western canadian [ESC] 4.000 hiztun 7.500eko populazio batean (1981). Central Canadian Arctic eta mendebaldetik, Mackenzie delta eta kostaldea, barne eginik Tuktoyaktuk Inuvik-eko ipar kostalde artikoan (baina ez Inuvik eta Aklavik, eta kostaldea). Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: copper inuktitut (copper eskimo, cooper inuit, caribou eskimo (keewatin), netsilik, siglit. Caribou dialektoak literatura bereizia behar du. Commer eta mendebalde urrunean, gurasoen eta aitona-amonen belaunaldiek mintzatzen dute hizkuntza (M. Kraus, 1995). Indartsu Cariboun eta Netsiliken.

inupiatun, north alaskan (north alaskan inupiat, inupiat, inupiaq, “eskimo”) [ESI] Mackenzie delta eskualdea, barne Aklavic eta Inuvik Alaskaraino (USA). Eskimo-Aleut, Eskimo, Inuit. Dialektoak: west arctic inupiatun (mackenzie inupiatun, mackenzie delta inupiatun), north slope inupiatun. Elebitasuna ingelesez. Hiztun gehienak 30 urtez gorakoak. Hiztun gazteenek nahiago dute maiz ingelesa. Ikus sarrera nagusia AEBetan.

montagnais (innu aimun, innu) [MOE] 8.483 hiztun (1987, Quebec, Osasun Ministeritza), 5.866 mendebaldeko montagnaisez eta 2.617 ekialdeko montagnaisez. 10.000 laguneko populazio etnikoa (1996, D. Myers, SIL). 9.070 ama hizkuntza duten hiztunak montagnais eta naskapieraz (1998, Kanadako estatistikak). Hamaika komunitate Quebec eta Labradorren.  Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Nascapi. Dialektoak: western montagnais, eastern montagnais. Hizkuntza konplexua edo continuum dialektoa cree-montagnais-naskapierarekin. Mashteuiatsh-ak ia denak frankofonoak. Adin guztietakoak. Adin guztietako emakumezkoak eta 55 urtetik gorako gizonezkoak ez daude nagusiki trebatuak hizkuntza nazionaletan: 3.000 lagun. Indartsu komunitate guztietan, bitan ezik. Hiztegia, gramatika. Bi komunitatetan irakasten da bigarren hizkuntza bezala.

naskapi (innu aimuun) [NSK] 1.177 hiztun 677 western naskapi eta 500 eastern naskapi barne (1996, Ministere de la Sante el des Services Sociaux), 9.070 naskapiera eta montagnaisa ama hizkuntza dutenak (1998, Statistics Canada). 2 komunitate Quebecen eta Labradoren; Kawawachikamach-ekoak Scheffervilleren ipar-ekialdetik 10 bat km.ra Quebecen ipar-ekialdean lurraldearen goialdean;  mushuau innu gaur bizi da Utshimassits (Davis Inlet), Labrador eta Labrador Kostako uharte batean, baina planifikatzen ari dira (1998) lurralde garrantzitsuenaren ondoan eraiki eta birkokatzeko. Algic, Algonquian, Central, Cree-Montagnais-Naskapi. Dialektoak: western naskapi, eastern naskapi (innu). Hizkuntza konplexua edo continuum dialektoa  cree-montagnais-naskapi multzoarekin; montagnaisaren oso hurbilekoa, baina ezberdina; y- sabaikaritua (western naskapi) edo n- (eastern naskapi);  elebitasuna ingelesez, indartsu bi dialektoak, aldaketa geldoa; naskapi kultura nomada zen eta karibuen migrazio ohituren erabat menpekoa; askok behar dute oraindik karibua hein handian. Hiztegia, gramatika, mendebaldeko naskapiera eskola hizkuntza da Kawawachikamach-en eta baita asignatura ere beste leku batzuetan.

 

Hizkuntza / lengua: inuitera / inuktitut / inuí / inuit.

Hiztunak / hablantes (2002): 94.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Kanada.

 

 

HISTORIA. Eskimal-aleutiar familiako amerindiar hizkuntza, yupierarekin batera adar eskimala osatzen duena. Inui hitzak gizona esan nahi du. Alaskan inupiaq izena hartzen du eta maiz eskimala soil-soilik.

Groenlandiaren mendebaldean mintzatzen den hizkera da irakaskuntzakoa. Hurbileko bere etorkizuna ziurtatua dago dirudienez, hiztunak ugaritu egin direlako. Helduak elebidunak dira danieraz eta inuiteraz.

Inuiterak bizitza kultural oso indartsua du irakaskuntzan, egunkari eta aldizkarietan, eta era askotako publikazio ugaritan. Alaskan eta Kanadako mendebaldean inuitera desagertua dago  belaunaldi gazteen baitan. Inuitera eta yupiera banatzen dituen marra 64 paraleloa da Alaskan. Inuiak, indio algonkiarren taldea, halaber dira ezagunak  normalki montagnais edo naskapi bezala ere. Irokesen beste tribu batzuek heshatapooshoish deitzen zieten. San Lorentzo golkoko baso eskualde bat okupatzen zuten, milioi bat kilometro karratu inguruko lurraldea, eta beren herrialdeari Nitesinan deitzen zioten eta hizkuntzari innu-aimun. Milaka urteetan inuiek bizitzeko izan duten lurraldea baso eremu ikaragarria da izei eta pinaburu oihanez, lakuz eta ibaiez eta harkaiztiz betea. Inuiterazko literaturak XVIII. m.ko testu erlijiosoetan du jatorria.

Zuhaitz azalez edo karibuaren larruz egindako sigwametan bizi ziren (estantzia bakarreko kupuladun etxebizitzetan), inguruko algonkiar gehienak bezalaxe. Adarzabalak ehizatzen zituzten eta  izokinak, aingirak eta fokak arrantzatzen. Janzteko xalak, galtza motzak, azpantarrak eta mokasinak erabiltzen zituzten. Uda partean egurrezko kanoak egiten zituzten, hauxe zutelako garraio-motarik usuena, eta negu partean lerak eta erraketak, eskimalek (inuitek) bezala, hauengandik ikasi zutelarik. Uste denez K.a. 12.000. urtean iritsi ziren gaurko innuen lurraldera eta K.a. 5.300. utean garatu zutela Itsas Kultura Arkaikoa, Point Reventgek jarraitu zuena K.a. 1.100 eta K.o. 300 urteen tartean. Orain gutxi arte, karibua zuten beren behar guztiak asetzeko bitartekoa (elikadura, arropa, babesa, erremintak eta armak), eta beren kulturan garrantzi handikoa izan da. Gaur innu asko herrixketan  sedentario izatera behartuak daude Kanadako Gobernuak eta Eliza Katolikoak derrigortuta. Trantsizioa zaila eta traumatikoa gertatu zaie. Gobernuak beren lurrak meatze-kontzesio moduan kentzen dizkie, beren lurraldearen bihotza proiektu hidroelektrikoz josi eta gainerakoa errepidez zatikatzen du. Komunitate sedentarioetako bizitzaren ezaugarriak dira alkoholismo eta gasolina esnifatze maila txit altuak gaztetxoen artean eta inoiz  baino bortizkeria eta suizidio tasa altuagoak.

1989an graduatu zen Mathieu André, inuiterazko lehen maisua eta kultura autoktonoaren nolabaiteko loraldia gertatu zen, batez ere Florent Vollant, Claude MacKenzie eta Jean Ives Fontaine musikariekin. 1986ko urrian sortu zen Attikamek-Montagnais Educational and Cultural Institute. Aldi berean, Council Attikamek-Montagnais  Ipar Kostaldeko Ekonimiaren Gailurrean hartu zuen parte innuen eledun bezala. 1992an Peter Penashue Innuar Nazioaren buruzagi izan zen izendatua eta Christien Rich Davis Inlet-en innuen buruzagi.

 

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Oso bokal gutxi ditu, kasik a, i, eta u.

Morfosintaxia. A) Izenek numeroa (singularra, duala eta plurala, nahiz duala galdua den hainbat aldaeratan) eta kasuak (absolutua, erlatiboa, instrumentala, alatiboa, lokatiboa, ablatiboa, zirkunstantziala eta ekuatiboa) seinalatzen dituzte. B) Ez dago adjektiborik hitz mota berezi bezala. Predikatibo eta atributuaren funtzioa aditzek burutzen dute. C) Aditzen sailkapena trantsitiboak, intrantsitiboak eta erdi-transtitiboak da. Guztizko askatasuna dute perpausaren ordenan. D) Zirkunstantziak adierazteko morfema afixu ugari ditu. E) Zenbakientzat, izen propioak 1etik 20ra arte dituzte bakarrik. Normalean, 12tik aurrera daniera erabiltzen dute, batzuetan danieraz bezala eta beste batzuetan inuiteraz. Hona hemen inuiteraz lehen hamar zenbakiak, bere 2 aldaera nagusietan: Alaskako aldaera: atautseq (1), matleruk (2), pingayun (3), stauman (4) , tatlîman (5), aravinligin (6), matlerunligin (7), pingayunligin (8), qulingúneritâran (9), quilin (10). Groenlandiako aldaera: ataasiq (1), marluk (2), pingasut (3), sisamat (4), tallimat (5), arvinillit (6), arvin-marluk (7), arvini-pingasut (8), quilingiluat (9), qulit (10).

 

Idazkera. Groenlandian latindar alfabetoa. Siberian, alfabeto zirilikoa erabili zen.  XIX. m.an Kanadan klistenoan erabilitako silabategi bat onartu zen, baina XX. m.aren erdialdetik aurrera latindar karaktereak erabiltzen dituzte. 1973an berritu zuten ortografia.

 

 

HISTORIA. Lengua amerindia de la familia esquimal-aleutiana que junto con el yupí forma la rama esquimal. Inuí significa hombre. En Alaska recibe el nombre de inupiaq, y a menudo sencillamente esquimal.

El inuí hablado al oeste de Groenlandia es la lengua de la enseñanza en las escuelas. Su futuro inmediato parece asegurado gracias al icremento de su número de hablantes. Los adultos son bilingües en danés y en inuí.

Goza el inuí de una amplia vida cultural en la enseñanza, en periódicos y revistas y en una amplia variedad de publicaciones. En Alaska y oeste de Canadá el inuí ha desaparecido en el uso de las jóvenes generaciones. La línea que divide el inuí del yupí se extiende a lo largo del paralelo 64 en Alaska. Los innu, grupo de indios algonquinos, también son conocidos habitualmente como montagnais o naskapi. También eran llamados sheshatapooshoish por las otras tribus de iroqueses. Ocupaban la zona forestal del golfo San Lorenzo, un territorio de cerca de un millón de kilómetros cuadrados, y llamaban a su país Nitesinan y a su lengua innu-aimun. La tierra de los innu, en la que han vivido durante milenios, es un área inmensa de bosques de abetos y coníferas, lagos, ríos y roquedales. La literatura en inuí se remonta a los textos religiosos del s. XVIII.

 

Vivían en wigwams (viviendas cupuladas de una sola estancia) de corteza o de piel de caribú, como la mayoría de los algonquinos de la zona, y se dedicaban a cazar gamos y pescar salmones, anguilas y focas. Se vestían con mantones, calzones, polainas y mocasines. Fabricaban canoas de madera en el verano, el medio de transporte más usado, y trineos y raquetas con perros en el invierno, como los esquimales, de los cuales los adoptaron. Se cree que llegaron al actual territorio innu sobre el 12000 a. C., y que en 5300 a. C. desarrollaron la Cultura del Marítimo Arcaico, que fue continuada por la Cultura de Point Reventge entre 1100 a. C. y el 300 d. C.  Hasta hace poco, los innu obtenían todo lo que necesitaban (alimento, ropa, refugio, herramientas y armas) del caribú, que tiene una gran relevancia cultural. Hoy muchos innu han sido sedentarizados en aldeas, obligados por el Gobierno de Canadá y la Iglesia Católica. La transición fue difícil y traumática. El Gobierno entrega sus tierras en forma de concesiones mineras, inunda el corazón de su territorio con proyectos hidroeléctricos y construye carreteras que dividen el territorio restante. La vida en las comunidades sedentarias se caracteriza por niveles extremadamente altos de alcoholismo y esnifado de gasolina entre los niños y violencia y tasas de suicidio sin precedentes.

 

 

En 1989 se graduó Mathieu André, primer maestro en lengua innu y se produjo un cierto renacimiento de la cultura autóctona, sobre todo con los músicos Florent Vollant, Claude MacKenzie y Jean Ives Fontaine. En octubre de 1986 también se creó el Attikamek-Montagnais Educational and Cultural Institute. Al mismo tiempo, en octubre de 1988 el Council Attikamek-Montagnais participó en la Cumbre Económica de la Costa del Norte como portavoz de los innu. En 1992 Peter Penashue fue nombrado jefe de la Nación Innu, y Christien Rich, jefe de los innu de Davis Inlet.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Dispone de un reducido número de vocales, prácticamente solo de a, i, u.

Morfosintaxis. A) Los nombres señalan el número (singular, dual y plural, aunque el dual se ha perdido en alguna variedades) y el caso (absoluto, relativo, instrumental, alativo, locativo, ablativo, circunstancial y ecuativo). B) No existe el adjetivo como categoría especial de palabra. La función predicativa y atributiva se realiza con formas verbales. C) Los verbos se clasifican en transitivos, intransitivos y semi-transitivos. Gozan prácticamente de libertad de colocación en la frase. D) Dispone de un amplísimo número de morfemas afijos para indicar las distintas circunstancias. E) Para los números, solo existen palabras propias para los que van del 1 al 20. Generalmente a partir del 12 se utilizan las formas del danés, unas veces pronunciadas según el uso del danés, y otras convertidas a los hábitos del inuí. Los 10 primeros números en inuí, en sus 2 variedades principales, son: inuí de Alaska: atautseq (1), matleruk (2), pingayun (3), stauman (4) , tatlîman (5), aravinligin (6), matlerunligin (7), pingayunligin (8), qulingúneritâran (9), quilin (10). Inuí de Groenlandia: ataasiq (1), marluk (2), pingasut (3), sisamat (4), tallimat (5), arvinillit (6), arvin-marluk (7), arvini-pingasut (8), quilingiluat (9), qulit (10).

Escritura. En Groenlandia alfabeto latino. En Siberia, se escribió con el alfabeto cirílico. En el s. XIX, en Canadá se adaptó un silabario basado en el utilizado por el clisteno, pero a partir de la mitad del s. XX utiliza los caracteres latinos. En 1973 renovó su ortografía,  

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

AKUANUTIN NUTSHIMIUA-IMUN, Nutshimiu-atusseun, 21x30, 188 or., (?).

MONTAGNAIS / FRANÇAIS, Lynn Drapeau, Presse de l’Université du Québec, 23x15, 904 or., Québec, 1999.

 

NASKAPIERA ALFABETOA

NASKAPI ALPHABET

 

Naskapiera / Naskapi (ᐃᔪᐤ ᐃᔨᒧᐅᓐ / Iyuw Imuun)

 

 

Naskapiera algonkiar hizkuntza zentrtala da, 525 bat hiztun ditu (2014) Kawawachikamach (ᑲᐛᐛᒋᑲᒪᒡ)-ko inuen komunitatean Quebec iparraldean eta Mushuaun Labradorren, Kanadan. Naskapi izenak “arasa ezin txarragoak” esan nahi du montagnaiseraz. Eurak innu deitzen dira eta montagnaisen nazio beraren parte dira, nahiz hizkuntzak ezberdinak izan. Naskapiera Quebecen cree silabategiaren bertsioan idazten da eta baita latindar alfabetoan ere Labradorren.

 

 

Naskapi is an Central Algonquian language with about 525 speakers in the Innu community of Kawawachikamach (ᑲᐛᐛᒋᑲᒪᒡ) in Northern Quebec and Mushuau in Labrador, Canada. The name Naskapi means "lousy dressers" in Montagnais. They call themselves Innu, and are part of the same Nation as the Montagnais, though their languages are distinct.

Naskapi is written either with a version of the Cree syllabary in Quebec, and with the Latin alphabet in Labrador.

 

 

Naskapiera ahoskera / Naskapi pronunciation

 

Naskapi pronunciation

 

Oharrak / Notes

 

 

Ch, k, p eta t ozenak edo gorrak izan daitezke. Honek ez du hitzen esanahia aldatzen.

L eta r maileguetan bakarrik erabiltzen dira.

 

 

Ch, k, p and t can be either voiceless or voiced. This doesn't alter the meaning of words.

L and r are only used in loanwords from other languages.

 

 

Naskapieraren silabategia

Naskapi Syllabarium (ᓇᔅᑲᐱ ᐃᔪᐤ ᐃᔨᒧᐅᓐ)

 

 

Testu-lagina / Sample text in Naskapi

 

Sample text in Naskapi

 

Itzulpena ingelesez / Translation

 

 

Kawawachikamacheko (“nazioa”) naskapi nazioa (jatorriz Cheffervilleko naskapis indiar taldea bezala ezaguna eta geroago Quebeceko naskapi banda bezala) lehen nazio bat da gutxi gorabehera 750 indiar dituen populazio batekin, hauek ere Quebec Ipar-ekialdeko Itunaren (“NEQA”) onuradunak. Gehienak Kawawachikamachen (Quebec) bizi dira, Cheffervilletik 16 bat kilometrotara. Herriak 40 bat hektarea ditu eta IA-N lurra Kategoria duen 16 kilometro karratutan dago kokatua. Azalera handi bat dauka hedapenerako, etxebizitzak, komertzioak edota industriak jarri ahal izateko. 

 

 

The Naskapi Nation of Kawawachikamach (the "Nation") (originally known as the Naskapis de Schefferville Indian Band and later as the Naskapi Band of Quebec) is a First Nation with a population of approximately 750 registered Indians, who are also beneficiaries of the Northeastern Québec Agreement ("NEQA"). The majority reside in Kawawachikamach, Québec, located approximately 16 kilometres northeast of Schefferville. The village covers an area of approximately 40 acres and is situated on 16 square miles of Category IA-N land. There is ample room for expansion, whether for residential, commercial, or industrial purposes.

 

 

 

The Naskapi Nation of Kawawachikamach (the "Nation") (originally known as the Naskapis de Schefferville Indian Band and later as the Naskapi Band of Quebec) is a First Nation with a population of approximately 750 registered Indians, who are also beneficiaries of the Northeastern Québec Agreement ("NEQA"). The majority reside in Kawawachikamach, Québec, located approximately 16 kilometres northeast of Schefferville. The village covers an area of approximately 40 acres and is situated on 16 square miles of Category IA-N land. There is ample room for expansion, whether for residential, commercial, or industrial purposes.