Georgiera

GEORGIAN, GEORGIANO, GÉORGIEN

 

Language family: South Caucasian, Georgian.

Language codes:        

ISO  639-1    ka

ISO  639-2    geo  (B),  kat  (T)

        ISO  639-3    kat – inclusive code:

                              Individual code:

                              jge – Judaeo-Georgian

Glottolog: nucl1302

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kartuli, ქართული):

georgian [GEO] hizk. Georgia; baita AEB, Armenia, Azerbaidjan, Errusia (Asia), Iran, Kazakhstan, Kirgizia, Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistan ere.

gruzin alt georgian [GEO].

gruzinski alt georgian [GEO].

kartuli alt georgian [GEO].

GEORGIA

 

georgian (kartuli, gruzinski) [GEO] 3.901.380 hiztun  (% 98), Georgian talde etnikoko 3.981.000etik (1993, UBS); herrialde guztietako populazio osoa 4.103.000; 69.700 milia karratu; halaber mintzatua AEB, Armenia, Azerbaidjan, Errusia (Asia), Iran, Kazakhstan, Kirgizia, Tajikistan, Ukraina eta Uzbekistanen ere. South Caucasian, Georgian. Dialektoak: imeretian, racha-lexchxum (lechkhum), gurian, adzhar (acharian), imerxev kartlian, kaxetian (kakhetian), ingilo, tush, xevsur (kheysur), moxev (mokhev), pshav, mtiul, ferejdan, meskhur-javakhuri. Imerxeva Turkian dago, ferejdana Iranen; meshkiak etnikoki georgiarrak dira, georgieraz mintzo dira, ekialdeko ortodoxoak dira, eta Georgiaren hego-mendebaldean bizi dira; adzhai musulmanak Armenian daude; hego kaukasiera ‘kartveliana’ ere deitua da; hizkuntza nazionala, gramatika, SOV; bere idazkera propoari mkhedruli deritza; georgiar eliza ortodoxoa, sunni eta shi’a musulman batzuk (acharian dialektoa).

 

TURKIA

 

georgian  (kartuli, gruzin) [GEO] 40.000 hiztun ama hizkuntza dutenak, Turkiako imerxev talde etnikoko 91.000tik (1980an  kontsideratua), 4.042 elebakar (1965eko errolda). Anatoliako ipar eta ipar-mendebaldeko hainbat herri Artvin, Ordu, Sakarya eta beste probintzia batzuetan. South Caucasian, Georgian. Dialektoa: imerxev. Imerxeva Georgiako mendebaldar dialektoa da; % 95 elebidunak dira turkieraz. Ikus sarrera nagusia Georgian.

 

Hizkuntza / lengua: georgiera / georgian / georgiano / géorgien.

Hiztunak / hablantes (2001): 3.990.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Georgia (3.900.000) eta Errusia (90.000), Armenia, azerbaidjan, Iran, Kazakhstan, Kirgizia, Errusia (Asia), Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Ukraina, AEB, Uzbekistan.

 

 

HISTORIA. Kaukasiar familiako hizkuntza, karveliar adarra edo hegoaldekoa, Georgiar berezkoa eta bertakoek kartveli deitua. Oso ahaidetasun handia du mingreliera-sunaoerarekin.

Georgiera VI. m.az gero erabiltzen da literaturan. XIII. m.ra arte oso aro aberatsa bizi izan zuen itzulpenekin, batez ere testu erlijiosoekin eta Shota Rustavelirekin iritsi zuen gorena, Vepkhis tqaosani (Gizona tigrearen larruan) poema epiko heroikoaren autorearekin.

Georgia hurrenez hurren okupatu zuten arabiarrek, gero mongoliarrek eta ondoren turkiarrek. 1783an Errusiaren babesa bereganatu zuen eta inperio honi anexionatua geratu zen 1802an. Garai honi dagokio corpus literario berri bat XIX. m.aren erdialdean garatua garrantzi handiko idazle gailenek, ia gaur arte iraun dutenak hauek. 1918an independente deklaratu zen, baina 1921az gero Sovietar Batasunari lotua geratu zen eta bere sisteman integratua. 1993an berreskuratu zuen independentzia.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokalez pobrea, kontsonantez aberatsa, jarraian hainbat kontsonante onartzen ditu silaba eraketak, euskaran ezingo litzatekeena. 700etik gora konbinazio onartzen ditu silaba hasieran bi eta baita bost elementurekin ere eta 200etik gora silabaren amaieran. B) Azentua hitzaren lehen silabek hartzen dute normalean.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten, baina hala behar duenean elementu batzuk erantsiz egiten du. B) Deklinabideak zortzi kasu ditu: nominatiboa, ergatiboa, akusatibo/datiboa, instrumen-tala, adberbiala, ablatiboa eta lokatiboa. C) Aurrizki eta atzizkien sistema txit landu batek sortzen ditu hitz eratorriak erro batetik abiatuta. Sistema hau oso efikazia handikoa da. D) Hiru erakusle mota bereizten ditu: mintzatzen den pertsonaren gertukoa, mintzagai denaren pertsonaren gertukoa eta bi mintzakideengandik urrunekoa. Bereizketa hau euskarak ere badu. E) Duen aditz sistema konplexua harrigarria gertatzen da duen eskema nominal errazarekin erkatuta. Aurrizki sail bat erabiltzen du, errusieraz bezala, aditz perfektiboak (egintza bere baitan amaitua) eta inperfektiboak (egintza bilakaeran) bereizteko; estatikoak (esanahiak mugimendurik gabe) edo dinamikoak (mugimendudunak) eta halaber trantsitiboak eta intrantsitiboak eta baita boz  pasiboa eta ertaina ere. Hau guztia aurrizkien bidez adierazten du eta kasu balitz baita egintzaren mugimendu zentzua ere. Aditz trantsitiboek, gainera, ergatiboa eskatzen dute, non subjektuak parte hartzen duen eta baita osagarri zuzen eta zeharkakoak ere morfemen bidez. Honi guztiari denbora adierazten duten aurrizki edo atzizkiak erantsi behar zaizkio. Hain erreferentzia zehatzekin aditzak perpausean edozein toki har dezake. F) Hiru ukapen mota ditu funtzioen arabera: arbuioa (ar), ezintasuna (ver) edo ezezko gomendioa (un). G) Posposizioak erabiltzen ditu. H) Turkiera eta persieratik erraz mailegatzen du eta noizean behin arabieratik. Gutxiago dira errusieratikoak, bere garaian behar sozio-politikoengatik behartuak salbu. I) Baditu antz nabarmenak euskararekin, nahiz ez ahaidetasuna aldarrikatzeko adina. J) Hona hemen georgieraz lehenengo 10 zenbakiak: ert’i (1), ori (2), sami (3), ot’khi (4), khut’i (5), ek’vsi (6), shvidi (7), rva (8), tskhra (9), at’i (10).

Idazkera. Georgiera da Kaukason bere idazkera propioa garatu duen hizkuntza bakarra. IV. m.an sortu zuen Mesrop Mashtots-ek feniziarrean inspiratuz, seguruenez grekoaren eraginez, Georgia kristau bihurtu zen garaitsuan bereganatua IV. m.an. Eliz munduari oso egokitua (asomtavruli), XIX. m.an beste zibil modernoago batez ordezkatu zuten (mkhedruli), fonetikoki oso zehatza, ahoskera zorrotza eta salbuespenik gabea dena. Ordena alfabetikoa grekoarena bera du, alfaz hasi eta omegaz amaitu, baina azken letra hau ia galtzen ari da.

 

HISTORIA. Lengua de la familia caucásica, rama carveliana o meridional, propia de Georgia y llamada kartveli por sus hablantes. Está estrechamente emparentada  con el mingrelio-lazo y el sunao.

La lengua georgiana se usa en lenguaje literario desde el s. VI. Hasta el s. XIII vive un periodo rico en traducciones, principalmente de textos religiosos y culmina con la gran obra del poeta georgiano Shota Rustaveli, autor del poema épico heroico Vepkhis tqaosani (El hombre en la piel del tigre).

Georgia fue ocupada sucesivamente primero por los árabes, luego por los mongoles y después por los turcos. Y en 1783 se acogió a la protección de Rusia, a cuyo imperio quedó anexionada en 1802. A este periodo corresponde  un nuevo corpus literario desarrollado a mediados del siglo XIX con importantes y distinguidos escritores, que continúan hasta épocas recientes. En 1918 se declaró independiente, pero a partir de 1921 quedó unida a la Unión Siviética y luego integrada en su sistema. Recupera su independencia  en 1993.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Pobre en vocales, rica en consonantes, la formación de las sílabas  acepta varias consonantes  seguidas muy ajenas a las exigencias de la sílaba en euskara.  Admite más de 700 combinaciones  de 2 y hasta 5 elementos consonánticos al principio de sílaba, y más de 200 al final. B) El acento tiende a caer en las primeras sílabas de la palabra.

Morfosintaxis. A) No distingue género, pero cuando es necesario añade algunos términos que lo identifiquen. B) Se declinan en ocho casos: nominativo, ergativo, acusativo/dativo, instrumental, adverbial, ablativo y locativo. C) Un elaborado sistema de prefijos y sufujos forma palabras derivadas a partir de una raíz. El sistema es de una gran eficacia. D) Distingue tres tipos de demostrativos: el cercano a la persona que habla, el cercano a la persona  de quien se habla y el alejado de ambos interlocutores. La distinción es también propia del euskara. E) Su complejo sistema verbal contrasta con el fácil esquema  del nominal. Usa una serie de prefijos que, como en ruso, distinguen los verbos perfectivos (acción acabada en sí misma) de los imperfectivos (acción en curso); estáticos (significados sin movi-miento) o dinámicos (con movimiento) y también transitivos, intransitivos y formas para la voz pasiva y la media. Todo ello se indica  mediante prefijos, que también señalan en su caso, el sentido del movimiento  de la acción. Los verbos transitivos, además, exigen la construcción ergativa, en la que interviene el sujeto y también los complementos directo e indirecto recordados con morfemas en la forma verbal. A todo esto queda añadir los prefijos o sufijos que indican tiempo. Con referencias tan precisas el verbo puede ocupar cualquier lugar  en el orden de las palabras en la oración. F) Usa 3 tipos de negaciones según se quiera expresar el rechazo (ar), la imposibilidad (ver) o una recomendación  negativa (un). G) Utiliza posposiciones. H) Es permeable a los préstamos del turco y del persa y eventualmente del árabe. Menos frecuentes son los del ruso, salvo los impuestos en su época por exigencias sociopolíticas.  I) Presenta algunas convergencias  con el vasco, aunque no las suficientes para permitir hablar de una relación de parentesco. J) Los 10 primeros números en georgiano son: ert’i (1), ori (2), sami (3), ot’khi (4), khut’i (5), ek’vsi (6), shvidi (7), rva (8), tskhra (9), at’i (10).

 

Escritura. El georgiano es la única lengua del Cáucaso que ha desarrollado su propia escritura. Fue creada en el s. IV por Mesrop Mashtots, e inspirado en el fenicio, probablemente a través del griego, adoptada aproximadamente a la vez que Georgia fue convertida al cristianismo en el s. IV. Muy adaptada al mundo eclesiástico (asomtavruli), en el s. XIX fue sustituida por otra civil más moderna (mkhedruli), fonéticamente muy exacta y permite una pronunciación  rigurosa y sin excepciones. El orden alfabético es el mismo que el del griego, se inicia con alfa y termina en omega, aunque esta última ha caído en desuso.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRAMATIKA GEORGIERAZ,  20x14,5, 307 or., 2001.

GEORGIAN, A learner’s grammar, Routledge Grammars, George Hewitt,  23x15,5, 481 or., New York eta Ottawa, 1996.

PARLONS GÉORGIEN,  Deuxième édition augmentée, Irène Assatiani eta Michel Malherbe, l’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 312 or., Paris, 2011.

 

Parlons géorgien liburuaren sinopsia:

        

Voici un livre accessible à un large public qui permet de découvrir la langue et la culture de la Géorgie.

Ce pays  du Caucase, chrétien depuis le IVe siècle, a réussi, grâce à une vitalité et un dynamisme excepcionels, à préserver sa personnalité contre les tentatives d’écrasement ou d’assimilation de voisins bien plus puissants: Perses, Arabes, Turcs ou Russes.

         Le lecteur sera surpris de découvrir cette langue à l’alphabet original, l’une des rares de notre continent à ne pas être indo-européenne. La grammaire, particulièremen complexe, fera les délices des linguistes.

         Comme les autres volumes  de la collection, Parlons géorgien comporte de nombreuses informations sur la culture, des éléments  de conversation courante et deux lexiques: français-géorgien et géorgien-français; tout ce qui est nécessaire  pour donner envie de découvrir un pays séduisant et attachant, profondément désireux de s’arrimer à l’Europe.

 

GEORGIAR ALFABETOAK

GEORGIAN ALPHABETS

 

Georgiar alfabetoa

 File:Anban-historical.png

 

 

Asomtavruli letrak

ႭჃ, Ⴓ

 

 

 

Georgiar nuskhuri letrak (XIX. m.a)

 

File:Asomtavruli vie.svg

File:Nuskhuri b.svg

 File:Nuskhuri ts.svg

File:Nuskhuri ch'.svg

File:Nuskhuri ch.svg

 File:Nuskhuri d.svg

 File:Nuskhuri j.svg

 File:Nuskhuri dz.svg

File:Nuskhuri e.svg

 

 File:Nuskhuri g.svg

 File:Nuskhuri gh.svg

 File:Nuskhuri h.svg


File:Nuskhuri hari.svg


File:Nuskhuri i.svg

 File:Nuskhuri ie.svg

 File:Nuskhuri k'.svg

 File:Nuskhuri k.svg

File:Nuskhuri l.svg

File:Nuskhuri hari.svg

File:Nuskhuri i.svg


File:Nuskhuri ie.svg

File:Nuskhuri k'.svg

 File:Nuskhuri k.svg

File:Nuskhuri l.svg

 File:Nuskhuri m.svg

 File:Nuskhuri n.svg


File:Nuskhuri o.svg

File:Nuskhuri p'.svg

 File:Nuskhuri p.svg

 File:Nuskhuri q'.svg

File:Nuskhuri r.svg

File:Nuskhuri s.svg


File:Nuskhuri sh.svg

 File:Nuskhuri t'.svg

 File:Nuskhuri t.svg

 File:Nuskhuri ts.svg

 File:Nuskhuri u.svg

 File:Nuskhuri v.svg

File:Nuskhuri vie.svg

File:Nuskhuri kh.svg

File:Nuskhuri z.svg

File:Nuskhuri zh.svg    

 

 

Mkhedruliera (XI. ma)

 

 

 

Letraldaera / Transcription

 

 

Taula honetako zerrendak mkhedruli alfabeto unikameral modernoa bakarrik adierazten du (hots, 33 letra beste bi alfabetoetara itzulgarriak direnak, gaur zaharkituak diren mkhedruli letretako 8 izan ezik). “Nazionala” da georgiar gobernuak erabiltzen duen letraldaeraren sistema ofiziala eta “laz” da laz hizkuntzarentzat Turkiaren ipar-ekialdean erabiltzen den sistema ofiziala.

 

 

This table lists only the modern unicameral Mkhedruli alphabet (i.e. 33 letters that are convertible to the other two alphabets, excluding the 8 Mkhedruli letters that are now obsolete). "National" is the official transliteration system used by the Georgian government, while "Laz" is the official system used in northeastern Turkey for the Laz language.

 

 

Letrak

Unicode

Izena

Nazional

ISO 9984

BGN

Laza

IPA

NGR

U+10D0

an

A a

A a

A a

A a

/ɑ/

Aa

U+10D1

ban

B b

B b

B b

B b

/b/

Bb

U+10D2

gan

G g

G g

G g

G g

/ɡ/

Gg

U+10D3

don

D d

D d

D d

D d

/d/

Dd

U+10D4

en

E e

E e

E e

E e

/ɛ/

Ee

U+10D5

vin

V v

V v

V v

V v

/v/

Vv

U+10D6

zen

Z z

Z z

Z z

Z z

/z/

Zz

U+10D7

tan

T t

T' t'

T' t'

T t

/tʰ/

Tt

U+10D8

in

I i

I i

I i

I i

/i/

Ii

U+10D9

k'an

K' k'

K k

K k

K' k'

/kʼ/

K·k·

U+10DA

las

L l

L l

L l

L l

/l/

Ll

U+10DB

man

M m

M m

M m

M m

/m/

Mm

U+10DC

nar

N n

N n

N n

N n

/n/

Nn

U+10DD

on

O o

O o

O o

O o

/ɔ/

Oo

U+10DE

p'ar

P' p'

P p

P p

P' p'

/pʼ/

P·p·

U+10DF

žan

Zh zh

Ž ž

Zh zh

J j

/ʒ/

G'g'

U+10E0

rae

R r

R r

R r

R r

/r/

Rr

U+10E1

san

S s

S s

S s

S s

/s/

Ss

U+10E2

t'ar

T' t'

T t

T t

T' t'

/tʼ/

T·t·

U+10E3

un

U u

U u

U u

U u

/u/

Uu

U+10E4

par

P p

P' p'

P' p'

P p

/pʰ/

Pp

U+10E5

kan

K k

K' k'

K' k'

K k

/kʰ/

Kk

U+10E6

ḡan

Gh gh

Ḡ ḡ

Gh gh

Ğ ğ

/ɣ/

Q·q·

U+10E7

q'ar

Q' q'

Q q

Q q

Q q

/qʼ/

Qq

U+10E8

šin

Sh sh

Š š

Sh sh

Ş ş

/ʃ/

Xx

U+10E9

čin

Ch ch

Č' č'

Ch' ch'

Ç ç

/tʃ/

C'c'

U+10EA

can

Ts ts

C' c'

Ts' ts'

Ts ts

/ts/

Cc

U+10EB

jil

Dz dz

J j

Dz dz

Ž ž

/dz/

Z'z'

U+10EC

c'il

Ts' ts'

C c

Ts ts

Ts' ts'

/tsʼ/

C·c·

U+10ED

č'ar

Ch' ch'

Č č

Ch ch

Ç' ç'

/tʃʼ/

J·j·

U+10EE

xan

Kh kh

X x

Kh kh

X x

/x/

K'k'

U+10EF

ǰan

J j

J̌ ǰ

J j

C c

/dʒ/

Jj

U+10F0

hae

H h

H h

H h

H h

/h/

Hh

 

Georgiera / Georgian (ႵႠႰႧႳႪႨ ႤႬႠ ქართული ენა)

 

 

Georgierak erlazioa du mingreliera (მარგალური ნინა), lazera (ლაზური ნენა), eta  svanera (ლუშნუ ნინ) hizkuntzekin eta denak Georgian mintzatzen dira nagusiki eta georgieraren (mkhedruliera) alfabetoan idazten dira.

 

 

Georgian is related to Mingrelian (მარგალური ნინა), Laz (ლაზური ნენა), and Svan (ლუშნუ ნინ), all of which are spoken mainly in Georgia and are written with the Georgian (Mkhedruli) alphabet.

 

 

Georgiera idatzia / Written Georgian

Asomtavruliera (ႠႱႭႫႧႠႥႰႳႺႠ)

 

 

 

Nuskhuriera / Nuskhuri

 

 

IX. m.an, nuskhuriera bezala ezagutzen zen alfabeto angeluarragoak gradualki  asomtavruliera ordezkatu zuen (“minuskulak”), zeina XI. m.ra arte erabili baitzen.

 

During the 9th century, Asomtavruli was gradually replaced by a more angular alphabet known as Nuskhuri ("minuscule, lowercase"), which was used until the 11th century.

 

 

 

 

 

Mkhedruliera hizkuntzan inprimatutako lehen materiala, georgiera-italiera hiztegia, 1629an publikatu zen Erroman. Ordudanik alfabetoa oso gutxi aldatu da.

 

The first printed material in the Mkhedruli language, a Georgian-Italian dictionary, was published in 1629 in Rome. Since then the alphabet has changed very little.

 

 

Mkhedruli alfabetoa / Mkhedruli alphabet (მხედრული)

 

 

Oharrak / Notes

The letters in red are no longer used.

The names of the letters in the Georgian alphabet are the formal, traditional names. The letters names in the IPA are the usual way to refer to them.

The letters used to have the numerical values shown.

 

Georgiar ahoskera / Georgian pronunciation

 

 

Hiru georgiar alfabetoak batera erakusten dituen taula

Chart showing the three Georgian alphabets together

 

 

Lerro bakoitzeko goiko errenkadako letrak Asomtavruli alfabetoa dira, 2.ekoak Nuskhuri alfabetoa eta 3.ekoak Mkhedruli alfabetoa

 

The top row of letters on each line is in the Asomtavruli alphabet, the second row is in the Nuskhuri alphabet, and third row is in the Mkhedruli alphabet.

 

 

 

Testu-lagina georgieraz asomtavruli alfabetoan

Sample text in Georgian in the Asomtavruli alphabet

 

 

Testu-lagina georgieraz nuskhuri alfabetoan

Sample text in Georgian in the Nuskhuri alphabet 

 

Testu-lagina georgieraz mkhedruli alfabetoan

Sample text in Georgian in the Mkhedruli alphabet

  

Letraldaera / Transliteration

 

Qvela adamiani ibadeba tavisupali da tanasts'ori tavisi ghirsebita da uplebebit. Mat minich'ebuli akvt goneba da sindisi da ertmanetis mimart unda iktseodnen dzmobis sulisk'vetebit.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)