Gaskoia

GASCON, GASCÓN, GASCON

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    -

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: gascó; gaskoiaren aldaerak: aranera, biarnesa):

aranés alt gascon, aranese [GSC].

aranese alt gascon, aranese [GSC].

aranese dial gascon [GSC].

aranese occitan alt gascon, aranese [GSC].

arnais alt gascon, aranese [GSC].

gascon [GSC] hizk. Frantzia; baita Espainia ere.

gascon alt gascon, aranese [GSC].

gascon, aranese [GSC] hizk. Frantzia; baita Espainia ere.

occitan alt  gascon [GSC].

 

ESPAINIA

 

gascon, aranese (aranés, aranese, arnais, gascon, aranese occitan) [GSC] 3.814 hiztun, gehi 1.283 ulertzen dutenak Espainian (1991, errolda linguistikoa)  haraneko 5.922ko talde batetik (1991ko errolda). Vall d’Aran (Arango Harana), Katalunia erregio autonomoko ipar-mendebaldeko Garona Ibaiaren iturburua, Pirinioak Mendietan. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak: baish aranés, mijaranés aranés, naut aranés. Hainbat bariazio erregional. Ulerkorra Frantziako Commingese Gasconarekin. Ez Frantziako lemosinera, auverniera, languedocera edo proventzera hizkuntzen  hurbileko. Hiztun erdiak baino gehiago oso ongi mintzatzen dira frantses, espainiera, katalan edo okzitanieraz. Katalana eta espainiera eskolan irakasten dira. Espainian erdiak baino gehiagok agian frantsesa mintzatzen dute mugako merkatal trafikoagatik. Aranerazko ‘Toti’ magazinea hilero publikatzen da. Hizkuntz Normalizaziorako Zentroa bere erabilera sustatzen saiatzen da. Frantzian aranera deritza. Katalanaren eta espainieraren eragina frantsesarena baino handiagoa du aranerak. Hizkuntza ofiziala. Ortografia propioa du Espainian. Normal irakasten da eskolan 1984az geroztik. Aldizkariak. Ikus sarrera nagusia Frantzian.

 

FRANTZIA

 

gascon (occitan) [GSC] 250.000  hiztun (1990, P. Blanchet). Gaskoniaren hegoaldean Biarnoko populazioa 400.000 biztanlekoa da (1982); % 51 gaskoiez mintzo da, % 70ek ulertzen du, % 85 gaskoia salbatzearen alde dago. Bi herrialdeetako populazio osoa 254.800. Gaskonia Probintzia, Médocetik Pirinioetara, Atlantikotik katalan eskualdera. Biarnesa gehiengo handiak mintzatzen du Biarnon. Halaber mintzatua Espainian. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak: landais, béarnais (biarnese), ariégeois, aranese. Gaskoia, languedocera eta lemosinera estrukturalki hizkuntza bereiziak dira (F.B. Agard). Gaskoi hiztunek nolabaiteko ulergaitasuna dute probentzerarekin; oso gutxi languedocerarekin (txostenak ez datoz bat). Inherenteki ulerkorra Espainiako aranerarekin, zeina bere dialektoa baita.

 

Hizkuntza / lengua: gaskoia / gascon / gascón / gascon.

Hiztunak / hablantes (1993): 200.000 (Elhuyar).

Herrialdea / país: Gaskonia (Frantzia).

 

 

HISTORIA. Okzitaniako hizkuntzen familiakoa, Garona eta Aturri ibaien arteko populazio euskaldunean sortu zen. Oc hizkuntzaren dialektoa da baina hain ditu ezaugarri bereziak, ezen batzuek hizkuntzatzat hartzen baitute. Gune gaskoia nagusitu zen Baionan XII eta XIII. mendeetatik aitzina eta neurri handian gaskoitu egin ziren Angelu eta Biarritz  XVI. eta XVII. mendeetan. Sarrera izan zuen gaskoiak Lapurdi eta Nafarroa Behereko herri anitzetan, bigarren hizkuntza bezala. Bastida hiria, adibidez, gaskoi kolonia bezala sortu zen. Baiona eta inguruko gaskoiek Donostia, Pasaia eta Hondarribira zabaldu zuten beren hizkuntza XIII. m.tik aurrera. Erdi Aroan, Donostia eta inguruko merkatarien hizkuntza nagusia gaskoia zen. Gaztelania ofizial eta euskara eguneroko hizkuntza bihurtu zirenean, gaskoiaren erabilera ahuldu egin zen eten gabe.

Erromatarrak agintzera iritsi baino lehen Gaskoinan mintzaturiko hizkuntza nolabait euskara dialektal continuum baten parte zen. Gaskoi hitza vasco/vasconem erro beretik etortzeak ere, ‘basco’ errotik alegia, inplikatzen du eurek beren buruak nolabait euskalduntzat identifikatzen zituztela.

Gaskoiz idatzi zen Baionako Forua XIII. m.an, gaskoi-biarnoeraz Nafarroa Behereko Foruak (1641) eta Zuberoako Köstuma (1520).

Gaskoia ez du gaur Parisek hizkuntza ofizialtzat aitortzen; frantziar estatuko 9 departamendutan mintzatzen da: Pirinio Atlantikoak, Ariège, Goi Garona, Tarn eta Garona, Lot eta Garona, Gironda, Pirinio Garaiak, Gers eta Landetan. Hainbat dialekto ditu. Bere erabilera nabarmenki galdu da: 1879an 2 milioi pertsonak mintzatzen zuten eta gaur 200 bat mila pertsona mintzatzen dira gaskoiz. Komunikabideetan testimoniala da bere presentzia. Badago astekari bat, “La Setmana”, baina ez da kioskoetan saltzen, harpidetzaz bakarrik lor daiteke. Ikasteko aukera ere oso murritza da, eta beraz bere etorkizuna oso kezkagarria da. 2001-2002ko ikasturtean calendra bat (hemengo ikastola modukoa baina gaskoiz) ireki nahi izan zuten baina proiektuak porrot egin zuen inplikatzeko familiarik ez zegoelako prest.

 

 

Bernadett Soubirous-en testigantzaz, Ama Birjina gaskoiaz mintzatu zitzaion, esanez: Que sòi era Immaculada Concepciou (Ama Birjina Guztiz Garbia naiz, Lourdes, 1858/III/25).

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Hasierako f  h bezala hasperentzen da: filium>hilh ‘semea’, flagellu(m) >hlagèth ‘zigorra’. Mutazio hau hitzaren erdian ere gertatzen da:  buffare > bohar ‘buhatu/putz egin’, gaffare > gahar ‘heldu’; amaierako ll  th bihurtzen da: castellu(m) >castèth ‘gaztelua’, agnellu(m) >anhèth ‘bildotsa’, vitellu(m) >vetèth ‘txahala’; bokal aurreko ll r bihurtzen da: bella>bera,  bokal arteko n desagertu egiten da: luna > lua ‘ilargia’, gallina(m) > garia ‘oiloa’, laguna(m) >lagua ‘aintzira;  v b bihurtzen da: vita > bita, ‘bizitza’,  o ezpainkariaren aurrean a bihurtzen da: novum > nau ‘berria’; hasierako r biderkatu egiten da a erantsiz: ratu(m) > arrat  ‘arratoia’, rivu(m) > arriu ‘erreka/latsa’, rastellu(m) > arrastèth ‘eskuarea’, rota(m) > arròda ‘errota’; mb multzoa  m bihurtzen da: camba(m) > cama ‘hanka/berna’, palumba(m) > paloma ‘usoa’; nd bokal artean n bihurtzen da: fundere > hóner/dehóner ‘urtu’, tundere > tóner ‘ilea moztu’, landa > lana ‘lugorria’; latineko ll r bihurtzen da hitzaren erdian: bella(m) > bera ‘bella’, appellare > aperar ‘apelatu/gora jo’, bollire > borir ‘irakin’; r-ren metatesia hitzaren erdian: paupere(m) > praube ‘pobrea’, capra(m) > craba ‘ahuntza’, camera(m) > crampa ‘kamera/ganbara’; tr multzoa t bihurtzen da: nostru(m) > nòste ‘gurea’, alt(e)ru(m) > aute ‘beste bat; br multzoa b bihurtzen da: libru(m) > líber ‘liburua’, arb(o)re(m) > àrber ‘arbola’. [ct] multzo inplosiboa [j] bihurtzen da: lectu(m) > lèit ‘esnea’, nocte(m) > noeit ‘gaua’; latineko a + ct è edo e bihurtzen dira: factu(m) > hèit ‘egintza’, lactuca(m)  > lèituga ‘letxuga’; sc, x, ssi eta ps sabaikaritu egiten dira  ix [ʃ] eran: pisce(m)  > peix ‘arraina’, texere> téixer ‘ehun’, bassiare > baixar ‘jaitsi’, capsa(m) > caixa ‘kaxa’; hasierako o/ho etimologikoak  au diptongo bihurtzen dira: odore(m) > aulor ‘usaina’, honore(m) > aunor ‘ohorea’, offerire > auherir ‘eskaini’; qu eta gu fonemek beren ahoskera [qu], [gw] mantendu dute: quattuor > quate ‘lau’, quando > quand ‘noiz’, quantum > quant ‘zenbat’, wardôn > goardar ‘gorde’, warjan > goarir ‘sendatu’, waigaro > goaire ‘apenas/ia  ez’; d beste kontsonante batekin mututu egiten da: adcocatus > avocat ‘abokatua’, advenire > avir ‘etorkizuna’.

Morfosintaxia. A) -arius latindar atzizkia -èr/-èir bohurtzen da: molinarius > molièr/molièir ‘errotaria’. B) Perpaus afirmatibo eta lokabeetan QUE espletiboa, enuntziatua deitua ere, erabiltzen du: que soi/sui ‘banaiz’; que vam ‘bagoaz’. Galderazko eta harridurazko perpausetan ere baditu espletiboak, E eta BE: e tornas a l’ostau? ‘etxera zatoz?’; be sautas haut! ‘zein jauzi garaia dagizun!’. 

 

 

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua de la familia occitana, se formó en el seno de la población vascona entre los ríos Garona y Aturri. Es dialecto de la lengua de oc, cuyos ragos son tan característicos que algunos lingüistas lo consideran como lengua. A partir de los ss XII y XIII el núcleo gascón se convirtió en principal población en Bayona. Hacia los ss XVI y XVII se hicieron gasconas Angelu y Biarritz. Se introdujo como segunda lengua en muchos pueblos de Laburdi y Baja Navarra. Bastida se creó como colonia gascona. Por otra parte, a partir del s. XII, los gascones extendieron su lengua a Donostia, Pasaia y Hondarribia. En la Edad Media, en Donostia y poblaciones del entorno, la lengua utilizada por los comerciantes era el gascón. Cuando ya el español se convirtió en lengua oficial y el euskara la lengua del pueblo, el uso del gascón retrocedió constantemente.

La lengua hablada en Gascuña antes del dominio romano era parte del vasco dialectal continuum. El hecho de que la palabra gascón venga de la raíz latina vasco/vasconem, que es la misma raíz que nos da ‘basco’, implica que los hablantes ellos mismos se identificaban de alguna manera como vascos.

El Fuero de Bayona en el s. XIII fue escrito en gascón, igualmente los fueros  de Baja Navarra (1641) y la Köstuma de Zuberoa (1520).

El gascón, que no está considerado lengua oficial por París, se habla actualmente (2003) en 9 departamentos del sudoeste del estado francés: Pririneos Atlánticos, Ariège, Alta Garona, Tarn y Garona, Lot y Garona, Gironda, Altos Pirineos, Gers y Landas. Existen diferentes dialectos. Su utilización ha disminuido de forma notable: 2 millones de personas lo hablaban 1879, mientras que hoy se contabilizan cerca de 200.000 gascón-parlantes. Su presencia en los medios de comunicación es testimonial. Existe un semanario occitano, “La Setmana”, pero sólo se puede adquirir por medio de suscripción y no en los kioskos. La oferta de aprendizaje también es muy reducida, por lo que el futuro de esta lengua es preocupante. En el curso 2001-2002 se trató de crear una calendra (especie de ikastola en lengua gascona) pero el proyecto no se pudo llevar a cabo ante la ausencia de familias dispuestas a implicarse.

Según el testimonio de Bernadett Soubirous, la Virgen María le habló en gascón, diciendo: Que sòi era Immaculada Concepciou (Soy la Virgen Inmaculada, Lourdes, 25/III/1858).

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. La f inicial se aspira en h: filium>hilh, ‘hijo’, flagellu(m) >hlagèth ‘azote’. Esta mutación también se produce en medio de la palabra: buffare >bohar ‘soplar’, gaffare>gahar ‘atrapar’; la ll final pasa a th: castellu(m) > castèth ‘castillo’, agnellu(m) > anhèth ‘cordero’, vitellu(m) > vetèth ‘ternero’; la ll ante vocal evoluciona a r: bella>bera; la n entre vocales desaparece: luna>lua ‘luna’, gallina(m) >garia ‘gallina’, laguna(m) >lagua ‘laguna’; la v pasa a b: vita>bita, ‘vida’; la o seguida de labial se  hace a:  novum>nau, ‘nuevo’;  la r inicial se dobla con agregación de a: ratu(m) >arrat  ‘rata’, rivu(m) > arriu ‘arroyo’, rastellu(m) > arrastèth ‘rastrillo’, rota(m) > arròda ‘rueda’; el grupo mb pasa a m: camba(m) > cama ‘pierna’, palumba(m) > paloma ‘paloma’. El grupo nd entre vocales da n: fundere > hóner/dehóner ‘fundir’, tundere > tóner ‘esquilar, landa > lana ‘erial’; ll latina pasa r en mitad de palabra: bella(m) > bera ‘bella’, appellare > aperar ‘apelar’, bollire > borir ‘hervir’; metátesis de r en medio de palabra: paupere(m) > praube ‘pobre’, capra(m) > craba ‘cabra’, camera(m) > crampa ‘cámara’; el grupo tr se reduce a t: nostru(m) > nòste ‘nuestro’, alt(e)ru(m) > aute ‘otro’; el grupo br se reduce a b: libru(m) > líber ‘libro’, arb(o)re(m) > àrber ‘árbol’. El grupo [ct] implosivo se convierte en [j]: lectu(m) > lèit ‘leche’, nocte(m) > noeit ‘noche’; el grupo a + ct latino se convierte en è o e: factu(m) > hèit ‘hecho’, lactuca(m)  > lèituga ‘lechuga’; los grupos sc, x, ssi y ps se palatalizan en ix [ʃ]: pisce(m)  > peix ‘pescado’, texere> téixer ‘tejer’, bassiare > baixar ‘bajar’, capsa(m) > caixa ‘caja’; las o/ho iniciales etimológicas pasan al diptongo au: odore(m) > aulor ‘olor’, honore(m) > aunor ‘honor’, offerire > auherir ‘ofrecer’; qu y gu han conservado su pronunciación [qu], [gw]: quattuor > quate ‘cuatro’, quando > quand ‘cuando’, quantum > quant ‘cuanto’, wardôn > goardar ‘guardar’, warjan > goarir ‘curar’, waigaro > goaire ‘apenas’; la d con otra consonante enmudece: adcocatus > avocat ‘abogado’, advenire > avir ‘fr. avenir’.

 

 

 

 

Morfosintaxis. A) El sufijo latino   -arius  se  ha transformado en -èr/-èir: molinarius > molièr/molièir ‘molinero’. B) Emplea un expletivo, también llamado enunciativo, QUE, en todas las proposiciones afirmativas e independientes: que soi/sui ‘soy’; que vam ‘vamos/nos vamos’; que torni ‘vuelvo’. También posee expletivos para proposiciones interrogativas y exclamativas, que son E y BE: e tornas a l’ostau? ‘¿entras en casa?’; be sautas haut! ‘¡qué alto saltas!’.  

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

 

 

AHÈRS DE MORFOLOGIA NOMINAU EN GASCON DERA NAUTA ARRIBÈRA DE GARONA: UN CONTRAST ENTRE ERA VAL D’ARAN E ETH CANTON DE SENT BIAT (ESTAT FRANCÉS), Aitor Carrera Baiget, De lingua aragonensi, nº 1, 7→33 or., Sociedat de lingüistica aragonesa, Benàs-Graus, 2006.

A PROPÓSITO DE UN TEXTO GASCÓN DE SAN SEBASTIÁN DE 1304, Julio Caro Barojari omenaldia, Estudio lingüístico: I Grafías. II.  Fonética. Vocalismo. Consonantismo. III. Morfosintaxis. Artículo. El verbo, Ricardo Cierbide, RIEV, Eusko Ikaskuntza – Sociedad de Estudios Vascos, Tomo XXXI, Año 1986, Diputación Foral de Guipúzcoa, 24x17, 862→875 or., San Sebastián, 1986.

COMPDE RENDUT DERA ARRECÈRCA LINGÜISTICA SUS ETH GASCON PIRINENC ORIENTAU, Aitor Carrera Baiget, Universitat de Lhèida, De Lingva Aragonensi, nº 4, 9-21, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, oso-oso bibliografia oparoa, Benás-Graus, 2008.

GASCONHA, lenga e identitat. Gaskoinia, hizkuntza eta nortasuna. LA GASCOGNE, langue e identité. GASCUÑA, lengua e identidad, Edukia (lau hizkuntzatan, euskara, lo gascon, le gascon, el gascón): mapen aurkibidea. Aintzin solasa. Hizkuntza. Lurra eta harriak. Historia. Etnia. Maparen egikundea. Dialekto gaskoinen muga linguistikoa, Halip Lartiga/Philippe Lartigue, Per  Noste edicions, Bibliografia (obratges generaus, diccionaris), 21,5x15,5, 142 or., Ortès, 2010.

LA FRONTIÈRE LINGUISTIQUE DU BASQUE ET DU GASCON, Extrait du Bulletin  des Actes de XXXIIIère Congrès d’Études Régionales: Bayonne et sa région, Jean Milhères, 24x16, 18 or., Bayonne, Urterik gabe.

LES RELACIONS ENTRE ARAGONÈS I GASCÓ A L’ESPAI PIRINENC, Xavier Tomás Arias, Universitat de Lleida, De Lingva Aragonensi, nº 4, 33→54 or., Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2008.

LES RACINES DE LA LANGUE GASCOGNE, Identité culturelle, limites linguistiques, Les veas de le lenga gascona, identitat culturau, hitas lingüisticas, Halip Lartiga, Princi Néguer éd., 23,5x20,5, 54 or., Pau, 2001.

MEMENTO GRAMMATICAL DU GASCON, Jean-Pierre Birabent eta Jean Salles-Loustau, Escòla Gaston Febus, Nosauts de Bigòrra, Cercle Occitan de Tarba, 21x15, 151 or., Pau, 1989.

NOUVELLE GRAMMAIRE ABRÉGÉE DU GASCON, Per noste. Patric Guilhemjoan. 21,5x15. 153 or., Pau, 2006.

QUE PARLI GASCON, Initiation à la langue gasconne, Joann Rigosta, Adobada cantau gascon de’N Eric Chaplain, Princi Néguer éditor, 20,5x14,5, 172 or., Pau, 2001.

RÉPERTOIRE DES CONJUGAISONS OCCITANES DE GASCOGNE, Vèrbes, Édition 1998, Michel Grosclaude eta Gilabèrt Nariòo, Per Noste, La Civada, 21x15, 159 or., Ortès, 1998.

 

Literatura

 

OV TRIMFE DE LA LENGOVO GASCOVO, I.G. d’Astros de Sent-Gla de Loumaigno, A Tovlóso M.DC.XLII, Réimpression de l’édition de 1791, C. Lacour Éditeur, 20,5x14,5,  204 or., Nîmes,  MMIII.