Gagauzera

GAGAUZ, GAGAUZ, GAGAOUZE

 

Language family:  Altaic, Turkic, Southern, Turkish.

Language codes:

        ISO  639-1     -

        ISO  639-2     -

        ISO  639-3     gag

Glottolog: gaga1253.

Linguasphere:  part of 44-AAB-c

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: gagauz dili):

gagauz [GAG] hizk. Moldavia; baita Bulgaria, Errumania, Kazakhstan eta Ukraina ere. 

gagauzi alt gagauz [GAG].

 

BULGARIA

 

gagauz (gagauzi) [GAG] 12.000 hiztun (1982an estimatua). Vama kosta eskualdea. Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Dialektoak: bulgar gagauzi, maritime gagauzi. Gagauzera turkieraren dialektotzat har daiteke, kristau ortodoxoen hiztegi erlijiosoan izan ezik. Ikus sarrera nagusia Moldavian.

 

ERRUMANIA

 

gagauz (gagauzi) [GAG] Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Dialektoak: bulgar gagauzi, maritime gagauzi. Ikus sarrera nagusia Moldavian.

 

MOLDAVIA

 

gagauz (gagauzi) [GAG] 173.000 hiztun (1979ko errolda). % 89k ama hizkuntza du. Herrialde guztietako populazio osoa  198.000 (1993, UBS). Zentro kulturala Kishinev da. Halaber mintzatua Bulgaria, Errumania, Kazakhstan eta Ukrainan ere.  Altaic, Turkic, Southern, Turkish. Dialektoak: bulgar gagauzi, maritime gagauzi. Turkieraren oso antzekoa, baina errusiar kristau ortodoxo erlijiosoen hiztegia erabiltzen dute turkiar hiztegi islamiarraren ordez. Hiztunek Moldavian autonomia dute eta babesa Turkiari eskatzen diote (1992, Time). Idazkera zirilikoa 1957an sartua.

 

Hizkuntza / lengua: gagauzera / gagauz / gagauz / gagauz.

Hiztunak / hablantes (2002): 173.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Moldavia, Bulgaria, Errumania, Kazakhstan eta Ukraina, Grezia eta Turkia.

 

 

HISTORIA. Gagauzera (gagauz dili) hizkuntza turkikoa da, nagusiki gagauztar herriak mintzatua eta Moldavian lurralde autonomoko hizkuntza ofiziala. Bi dialekto ditu: bulgariar gagauzera eta gagauzera maritimoa. Turkiar balkan gagauzeraren ezberdintzat jotzen da gagauzera.

 

 

Turkiar hizkuntza denez, aglutinazio sistema du eta harmonia bokalikoa.1996az gero, alfabeto zirilikoa utzi eta 31letrako latindarra hartu du.  

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Alfabetoko letrak dira: a ä b c ç d e ê f g h ı i j k k l m n o ö p r s ş t ț u ü v y z. Ahoskera: c euskaraz j bezala; ç euskaraz tx bezala; ş euskaraz x bezala; ț frantsesez ts bezala; ä alemanez ä bezala; ö frantsesez eu bezala; ü zubereraz ü bezala; ê errusieraz э bezala. B) Turkierazko h letra desagertu egiten da. C) Bokalak 2 multzotan bereizten dira: bokal argiak edo atzekariak: a, ı, o, u eta ilunak edo aurrekariak: e, i, ö, ü.

Morfosintaxia. A) Izenek hartzen dituzte plural eta kasu gramatikalaren atzizkiak. B) Pluralak lar/lär/-nar/när atzizkien bidez eratzen dira, harmonia bokalikoaren arabera. C) Sei kasu ditu: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, lokatiboa eta ablatiboa. D) Adjektiboak aldaezinak dira eta izenen aurrean doaz. E) Gehiagotasun konparatiboa taa/daa erabiliz eratzen da. F) Superlatiboa en eta pek erabiliz. G) Aditzen infinitiboak maa edo mää amaitzen dira, harmonia bokalikoaren arabera. H) Ordinalak  -(ı)ncı,  -(i)nci,            -(u)ncu, -(ü)ncü atzizkiekin eratzen dira. I) Hona hemen gagauzeraz lehenengo 10 zenbakiak: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), beş (5) altı (6), edi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

 

 

Idazkera. Latindar alfabetoa karaktere propio bereziekin.

 

 

HISTORIA. La lengua gagauz (gagauz dili) es una lengua túrquica, hablada principalmente  por el pueblo gagauz y es lengua oficial en Gagauzia, región autónoma de Moldavia. La lengua gagauz posee 2 dialectos: gagauz búlgaro y gagauz marítimo. Gagauz está clasificado  como lengua distinta del gagauz balcán turko.

Como lengua turca que es, posee el sistema de aglutinación y la harmonía vocálica. Después de 1996, ha abandonado el alfabeto cirílico y adoptado el latino de 31 letras.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Letras del alfabeto son: a ä b c ç d e ê f g h ı i j k k l m n o ö p r s ş t ț u ü v y z. Pronunciación: c como dj en francés; ç como tch en francés; ş como sh en francés; ț como ts en francés; ä como ä en alemán; ö como eu en francés; ü como u en francés; ê como э en ruso. B) La letra h del turco desaparece generalmente. C) Las vocales se dividen en 2 grupos: vocales claras o posteriores: a, ı, o, u y oscuras o anteriores: e, i, ö, ü.

 

Morfosintaxis. A) Los nombres llevan los sufijos de plural y del caso gramatical. B) Los plurales se forman mediante los sufijos -lar/lär/-nar/när, escogidos según la ley de la harmonía vocálica. C) Posee 6 casos: nominativo, genitivo, dativo, acusativo, locativo y ablativo. D) Los adjetivos son siempre invariables y preceden a los nombres. E) El comparativo de superioridad se forma con taa/daa. F) El superlativo se forma con en y con pek. G) Los infinitivos de los verbos se caracterizan por la terminación maa o mää según las reglas de la harmonía vocálica. H) Los ordinales se forman añadiendo el sufijo -(ı)ncı, -(i)nci, -(u)ncu,       -(ü)ncü. I) Los 10 primeros números en gagauz son: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), beş (5) altı (6), edi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

Escritura. Alfabeto latino con caracteres especiales propios.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS GAGAOUZE, l’Harmattan, Güllü Karanfil, gramatika eta hiztegia, 21,5x14, 122 or., Paris, 2010.

 

Parlons gagaouze liburuaren sinopsia:

 

         Qui sont les Gagaouzes? Ce peuple qui vit, pour la plus grande part en Moldavie, a une histoire et une culture originales. De religion orthodoxe et de langue très proche du turc, certains Gagaouzes sont Bulgares, donc citoyens européens, d’autres sont restés  en Russie ou en Ukraine après l’éclatement  de l’URSS et l’indépendence de la Moldavie. Ce livre vous invite à découvrir la langue et la culture de ces voisins que nous rencontrons bien trop rarement.

 

GAGAUZ ALFABETOA

GAGAUZ ALPHABET

 

 

Jatorriz, alfabeto grekoa erabili zuten. 1957aren hasieran, zirilikoa zerabilten. Gaurko gagauz alfabetoa latindarra da, turkiarrarenean oinarritua, bi letra erantsiz: ä [æ] soinua adierazteko (Azerian ə adibidez) eta ț edo ţ [ts] adierazteko (errumanieraz adibidez).

 

Originally, it used the Greek alphabet. Beginning in 1957, Cyrillic was used. The current Gagauz alphabet is a Latin-based alphabet, modelled after the Turkish alphabet, with the addition of two letters: ä to represent the sound of [æ] (as ə in Azeri) and ț or ţ to represent the sound [ts] (as in Romanian).

 

 

Latindar alfabetoa /Latin alphabet

 

А а

Ä ä

B b

C c

Ç ç

D d

Е е

F f

G g

H h

I ı

İ i

J j

K k

L l

M m

N n

O o

Ö ö

Р р

R r

S s

Ş ş

T t

Ț ț

U u

Ü ü

V v

Y y

Z z

 

 

 

Alfabeto zirilikoa (historikoa) / Cyrillic alphabet (historical)

 

А а

Ä ä

Б б

В в

Г г

Д д

Е е

Ё ё

Ж ж

Ӂ ӂ

З з

И и

Й й

К к

Л л

М м

Н н

О о

Ö ö

П п

Р р

С с

Т т

У у

Ӱ ӱ

Ф ф

Х х

Ц ц

Ч ч

Ш ш

Щ щ

Ъ ъ

Ы ы

Ь ь

Э э

Ю ю

Я я

 

 

 

 

Latindar gagauz alfabetoa

Gagauz Latin alphabet (gagauz alfaviti)

 

 

Notes

G, K and L are palatalized / palatal before ä, e, i, ö and ü

h = [h] at the beginning of words

The letter Ţ ţ is only used in loanwords

 

Gagauz alfabeto zirilikoa

Gagauz Cyrillic alphabet (гагауз алфавити)

 

 

Notes

В, Г, К & Л are palatalized / palatal before ä, е, и, ö and ÿ

Е = je and Ё = [jo] at the beginning of words, after ъ and after vowels

The letters in blue are only used in Russian names and loanwords

 

Testu-lagina gagauzeraz / Sample text in Gagauz (Latin alphabet)

 

Insannar hepsi duuêrlar serbest hem birtakım kendi kıymetindä hem haklarında. Onnara verilmiş akıl hem üz da läazım biri-birinä davransınnar kardaşlık ruhuna uygun.

 

Testu-lagina gagauzeraz

Sample text in Gagauz (Cyrillic alphabet)

 

Ынсаннар хепси дууэрлар сербест хем биртакым кенди кыйметиндӓ хем хакларында. Оннара верилмиш акыл хем ӱз да лӓазым бири-биринӓ даврансыннар кардашлык рухуна уйгун.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)